Adhyaya 85
Vasudeva and Devakī Glorify Kṛṣṇa and Balarāma; The Recovery of Devakī’s Six Sons from Sutala
द्वारकेत ऋषींच्या साक्षी व प्रभूंच्या पराक्रमाने प्रेरित होऊन वसुदेव आपल्या दोन पुत्रांना—संकर्षण (बलराम) व अच्युत (कृष्ण)—भक्तिभावाने नमस्कार करून वेदान्तशैलीतील स्तुती करतो. तो त्यांना सृष्टीचे कारण व आधार, अंतर्यामी परमात्मा आणि भूत-इंद्रिय-गुण-अहंकार यांना प्रवृत्त करणारी शक्ती मानतो. श्रीकृष्ण वसुदेवाचे विवेचन मान्य करून अद्वैत परमात्मतत्त्व सांगतात—एक स्वयंज्योती आत्माच स्वतः प्रकट केलेल्या गुणांमुळे अनेक रूपांनी भासतो; द्वैतभाव निवल्यावर वसुदेव मौन होतो. मग देवकी कंसाने मारलेल्या आपल्या सहा पुत्रांना परत देण्याची विनंती करते, गुरुपुत्र आणण्याची पूर्वलीला आठवते. प्रभू सुतलात जातात; बलि महाराज त्यांची पूजा करतो आणि देवकीचे पुत्र मरीचीच्या शापामुळे घडलेल्या कथेतले असल्याचे रहस्य उघड होते. ते सहा पुत्र द्वारकेत आणले जातात; योगमायेमुळे देवकीचे मातृवत्सल्य जागते, पण प्रभुस्पर्शाने पुत्रांना मूळ स्वरूपाचे ज्ञान होऊन ते देवांच्या लोकात निघून जातात. अध्याय श्रवणफळ सांगतो—चित्तशुद्धी व परमात्म्यावर स्थिर ध्यान, आणि पुढे कृष्णलीलांची उद्धारक शक्ती अधिक प्रकट होईल असा संकेत देतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच अथैकदात्मजौ प्राप्तौ कृतपादाभिवन्दनौ । वसुदेवोऽभिनन्द्याह प्रीत्या सङ्कर्षणाच्युतौ ॥ १ ॥
श्री बादरायणि म्हणाले—एकदा वसुदेवांचे दोन पुत्र, संकर्षण आणि अच्युत, त्यांच्या चरणांना वंदन करून आले. वसुदेवांनी प्रेमाने त्यांचे स्वागत केले आणि असे म्हणाले।
Verse 2
मुनीनां स वच: श्रुत्वा पुत्रयोर्धामसूचकम् । तद्वीर्यैर्जातविश्रम्भ: परिभाष्याभ्यभाषत ॥ २ ॥
महर्षींचे वचन ऐकून—जे त्यांच्या दोन्ही पुत्रांच्या दिव्य तेजाचे सूचक होते—आणि त्यांच्या पराक्रमी कृत्यांमुळे वसुदेवांना त्यांच्या देवत्वाचा दृढ विश्वास बसला. मग नावाने संबोधून ते असे बोलले।
Verse 3
कृष्ण कृष्ण महायोगिन् सङ्कर्षण सनातन । जाने वामस्य यत् साक्षात् प्रधानपुरुषौ परौ ॥ ३ ॥
वसुदेव म्हणाले—हे कृष्ण, हे कृष्ण, महायोगिन्! हे सनातन संकर्षण! मला ठाऊक आहे की तुम्ही दोघेही साक्षात् परम प्रधान आणि पुरुष—सृष्टीचे कारण व उपादान—आहात।
Verse 4
यत्र येन यतो यस्य यस्मै यद् यद् यथा यदा । स्यादिदं भगवान् साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ ४ ॥
हे भगवन्! तुम्ही साक्षात् प्रधान आणि पुरुष यांचेही ईश्वर आहात. जे काही जिथे, ज्याने, जिथून, ज्याचे, ज्यासाठी, जसे आणि जेव्हा घडते—ते सर्व तुमच्यात, तुमच्यामुळे, तुमच्यापासून आणि तुमच्यासाठी, तुमच्याशी संबंध ठेवूनच घडते।
Verse 5
एतन्नानाविधं विश्वमात्मसृष्टमधोक्षज । आत्मनानुप्रविश्यात्मन् प्राणो जीवो बिभर्ष्यज ॥ ५ ॥
हे अधोक्षज प्रभो! हे नानाविध विश्व तू स्वतःपासून निर्माण केलेस; आणि नंतर परमात्मा-रूपाने त्यात प्रवेश करून, हे अज परमात्मन्, सर्वांचा प्राण व जीवभाव होऊन सृष्टीचे पालन करतोस।
Verse 6
प्राणादीनां विश्वसृजां शक्तयो या: परस्य ता: । पारतन्त्र्याद् वैसादृश्याद् द्वयोश्चेष्टैव चेष्टताम् ॥ ६ ॥
प्राण इत्यादी विश्वनिर्मितीच्या तत्त्वांत दिसणाऱ्या सर्व शक्ती परब्रह्म भगवंताच्या निज शक्तीच आहेत; कारण जीव आणि जड दोन्ही त्याच्या अधीन, त्याच्यावर अवलंबून व परस्पर भिन्न आहेत. म्हणून जगातील सर्व क्रिया भगवंताच्या प्रेरणेनेच चालतात।
Verse 7
कान्तिस्तेज: प्रभा सत्ता चन्द्राग्न्यर्कर्क्षविद्युताम् । यत् स्थैर्यं भूभृतां भूमेर्वृत्तिर्गन्धोऽर्थतो भवान् ॥ ७ ॥
चंद्राची कांती, अग्नीचे तेज, सूर्याची प्रभा, तारकांची चमक, विजेची झलक, पर्वतांची स्थिरता, आणि पृथ्वीची धारणशक्ती व सुगंध—तत्त्वतः हे सर्व तूच आहेस।
Verse 8
तर्पणं प्राणनमपां देवत्वं ताश्च तद्रस: । ओज: सहो बलं चेष्टा गतिर्वायोस्तवेश्वर ॥ ८ ॥
हे ईश्वरा! तूच जल आहेस, त्याचा रसही, आणि तहान भागविण्याची व प्राण धारण करण्याची त्याची शक्तीही. वायूच्या रूपाने तू देह-उष्णता, प्राणशक्ती, मनोबल, शारीरिक बल, प्रयत्न आणि गती अशी तुझी शक्ती प्रकट करतोस।
Verse 9
दिशां त्वमवकाशोऽसि दिश: खं स्फोट आश्रय: । नादो वर्णस्त्वम् ॐकार आकृतीनां पृथक्कृति: ॥ ९ ॥
तूच दिशा आहेस आणि त्यांचा अवकाशरूप विस्तार; तूच सर्वव्यापी आकाश आणि त्यात स्थित मूलध्वनी आहेस. तूच अव्यक्त आद्य नाद, प्रथम अक्षर ‘ॐ’, आणि ती वाणी आहेस ज्यामुळे शब्दांना विशिष्ट अर्थसंबंध प्राप्त होतो।
Verse 10
इन्द्रियं त्विन्द्रियाणां त्वं देवाश्च तदनुग्रह: । अवबोधो भवान् बुद्धेर्जीवस्यानुस्मृति: सती ॥ १० ॥
इंद्रियांना विषय प्रकट करणारी शक्ती तूच; इंद्रियांचे अधिदेव आणि त्यांच्या अनुमतीचा अनुग्रहही तूच आहेस। बुद्धीची निर्णयशक्ती तूच, आणि जीवाची सत्य स्मरणशक्तीही तूच आहेस।
Verse 11
भूतानामसि भूतादिरिन्द्रियाणां च तैजस: । वैकारिको विकल्पानां प्रधानमनुशायिनम् ॥ ११ ॥
तूच तमोगुणी अहंकार आहेस—जो भूततत्त्वांचा आदिकारण; तूच रजोगुणी अहंकार—जो इंद्रियांचा स्रोत; तूच सात्त्विक (वैकारिक) अहंकार—जो देवतांचा स्रोत. आणि सर्वांचा आधार असलेले अव्यक्त प्रधान-प्रकृतीही तूच आहेस।
Verse 12
नश्वरेष्विह भावेषु तदसि त्वमनश्वरम् । यथा द्रव्यविकारेषु द्रव्यमात्रं निरूपितम् ॥ १२ ॥
या जगातील नश्वर भावांमध्ये तूच एक अविनाशी तत्त्व आहेस; जसे द्रव्याचे विकार बदलत राहतात, तरी त्यामागील मूळ द्रव्य मात्र अपरिवर्तित मानले जाते।
Verse 13
सत्त्वं रजस्तम इति गुणास्तद्वृत्तयश्च या: । त्वय्यद्धा ब्रह्मणि परे कल्पिता योगमायया ॥ १३ ॥
सत्त्व, रज, तम हे प्रकृतीचे गुण आणि त्यांच्या सर्व वृत्ती तुझ्या योगमायेच्या व्यवस्थेने तुझ्यातच—परब्रह्मात—प्रत्यक्ष प्रकट होतात।
Verse 14
तस्मान्न सन्त्यमी भावा यर्हि त्वयि विकल्पिता: । त्वं चामीषु विकारेषु ह्यन्यदाव्यावहारिक: ॥ १४ ॥
म्हणून प्रकृतीचे हे विकाररूप भाव तुझ्यात प्रकट झाले तेव्हाच अस्तित्वात असतात; आणि त्या वेळी तूही त्यांच्यात प्रकट होतोस। परंतु सृष्टीच्या विरामकाळी, या विकारांपलीकडे, तूच एकटा परमार्थ—अतींद्रिय सत्य—म्हणून उरतोस।
Verse 15
गुणप्रवाह एतस्मिन्नबुधास्त्वखिलात्मन: । गतिं सूक्ष्मामबोधेन संसरन्तीह कर्मभि: ॥ १५ ॥
या जगाच्या गुणप्रवाहात अडकून जे अज्ञानी तुम्हाला, अखिलांचा परमात्मा, आपली परम सूक्ष्म गती म्हणून ओळखत नाहीत, ते अज्ञानामुळे कर्मबंधनाने जन्म-मृत्यूच्या फेर्यात भटकतात।
Verse 16
यदृच्छया नृतां प्राप्य सुकल्पामिह दुर्लभाम् । स्वार्थे प्रमत्तस्य वयो गतं त्वन्माययेश्वर ॥ १६ ॥
सुदैवाने जीवाला येथे दुर्लभ अशी उत्तम मानवदेह मिळते; पण जो आपल्या परम हिताबद्दल प्रमत्त राहतो, हे ईश्वर, तुझी माया त्याचे सारे आयुष्य व्यर्थ घालवते।
Verse 17
असावहं ममैवैते देहे चास्यान्वयादिषु । स्नेहपाशैर्निबध्नाति भवान् सर्वमिदं जगत् ॥ १७ ॥
तुम्ही स्नेहाच्या पाशांनी हे सारे जग बांधून ठेवता; म्हणून लोक देहाकडे पाहून म्हणतात, “हा मी,” आणि संतती-नातेवाईकांकडे पाहून म्हणतात, “हे माझे।”
Verse 18
युवां न न: सुतौ साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वरौ । भूभारक्षत्रक्षपण अवतीर्णौ तथात्थ ह ॥ १८ ॥
तुम्ही आमचे पुत्र नाही; तुम्ही तर साक्षात् प्रधान आणि पुरुष यांचे अधीश्वर आहात. तुम्ही स्वतः सांगितल्याप्रमाणे, पृथ्वीवर भार झालेल्या क्षत्रिय राजांचा नाश करण्यासाठी तुम्ही अवतरलात।
Verse 19
तत्ते गतोऽस्म्यरणमद्य पदारविन्द- मापन्नसंसृतिभयापहमार्तबन्धो । एतावतालमलमिन्द्रियलालसेन मर्त्यात्मदृक् त्वयि परे यदपत्यबुद्धि: ॥ १९ ॥
म्हणून, हे आर्तबन्धो, आज मी तुझ्या पदकमलांचा आश्रय घेतो—ते शरणागतांचे संसारभय हरतात. पुरे झाले! इंद्रियलालसेनेने मी या नश्वर देहालाच आत्मा मानून, हे परात्पर, तुला आपला पुत्र समजलो।
Verse 20
सूतीगृहे ननु जगाद भवानजो नौ सञ्जज्ञ इत्यनुयुगं निजधर्मगुप्त्यै । नानातनूर्गगनवद् विदधज्जहासि को वेद भूम्न उरुगाय विभूतिमायाम् ॥ २० ॥
सूतीगृहातच आपण आम्हांस सांगितले की आपण अजन्मा प्रभू असूनही पूर्वयुगांत अनेकदा आमच्या पुत्ररूपाने प्रकट झाला आहात. स्वधर्मरक्षणासाठी विविध दिव्य तनू धारण करून मेघाप्रमाणे प्रकट-अप्रकट होता. हे उरुगाय, सर्वव्यापी प्रभो, आपल्या विभूतीमायेचे रहस्य कोण जाणेल?
Verse 21
श्रीशुक उवाच आकर्ण्येत्थं पितुर्वाक्यं भगवान् सात्वतर्षभ: । प्रत्याह प्रश्रयानम्र: प्रहसन् श्लक्ष्णया गिरा ॥ २१ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: पित्याचे असे वचन ऐकून सात्वतांचा श्रेष्ठ भगवान् विनयाने मस्तक झुकवून, हसत-हसत, कोमल वाणीने उत्तर देऊ लागला।
Verse 22
श्रीभगवानुवाच वचो व: समवेतार्थं तातैतदुपमन्महे । यन्न: पुत्रान् समुद्दिश्य तत्त्वग्राम उदाहृत: ॥ २२ ॥
भगवान म्हणाले: प्रिय तात, तुमचे वचन योग्य आहे; कारण आम्हा पुत्रांचा निर्देश करून तुम्ही तत्त्वसमूहाचे विविध विभाग स्पष्ट केले आहेत।
Verse 23
अहं यूयमसावार्य इमे च द्वारकौकस: । सर्वेऽप्येवं यदुश्रेष्ठ विमृग्या: सचराचरम् ॥ २३ ॥
हे यदुश्रेष्ठ, केवळ मीच नव्हे—तुम्ही, माझा पूज्य भ्राता आणि हे द्वारकेतील निवासी—सर्वांनाच याच तत्त्वदृष्टीने पाहिले पाहिजे. खरे तर जे काही आहे ते सर्व, चर-अचर, याच प्रकारे विचारात घ्यावे।
Verse 24
आत्मा ह्येक: स्वयंज्योतिर्नित्योऽन्यो निर्गुणो गुणै: । आत्मसृष्टैस्तत्कृतेषु भूतेषु बहुधेयते ॥ २४ ॥
परमात्मा खरोखर एकच आहे—स्वयंप्रकाश, नित्य आणि गुणांपलीकडचा निर्गुण। पण त्यानेच निर्माण केलेल्या गुणांच्या माध्यमातून, त्या गुणांनी घडलेल्या भूतांमध्ये तो एक सत्य अनेक रूपांनी प्रकट झाल्यासारखा दिसतो।
Verse 25
खं वायुर्ज्योतिरापो भूस्तत्कृतेषु यथाशयम् । आविस्तिरोऽल्पभूर्येको नानात्वं यात्यसावपि ॥ २५ ॥
आकाश, वायू, तेज, आप आणि पृथ्वी हे आपल्या-आपल्या आश्रयानुसार कधी प्रकट, कधी अप्रकट, कधी सूक्ष्म तर कधी विशाल दिसतात. तसेच एकच परमात्मा अनेकत्वाने जणू भासतो।
Verse 26
श्रीशुक उवाच एवं भगवता राजन् वसुदेव उदाहृत: । श्रुत्वा विनष्टनानाधीस्तूष्णीं प्रीतमना अभूत् ॥ २६ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे राजन्, भगवंतांनी सांगितलेला हा उपदेश ऐकून वसुदेवांची द्वैतबुद्धी नष्ट झाली. अंतःकरणी संतुष्ट होऊन ते मौन राहिले.
Verse 27
अथ तत्र कुरुश्रेष्ठ देवकी सर्वदेवता । श्रुत्वानीतं गुरो: पुत्रमात्मजाभ्यां सुविस्मिता ॥ २७ ॥ कृष्णरामौ समाश्राव्य पुत्रान् कंसविहिंसितान् । स्मरन्ती कृपणं प्राह वैक्लव्यादश्रुलोचना ॥ २८ ॥
तेव्हा, हे कुरुश्रेष्ठ, सर्वदेवतासमान पूज्य देवकीने कृष्ण-राम या दोन्ही पुत्रांना संबोधले. त्यांनी गुरुंचा पुत्र मृत्यूपासून परत आणला असे ऐकून ती अत्यंत विस्मित झाली होती. आता कंसाने मारलेल्या आपल्या पुत्रांची आठवण करून, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी ती करुणपणे विनवू लागली.
Verse 28
अथ तत्र कुरुश्रेष्ठ देवकी सर्वदेवता । श्रुत्वानीतं गुरो: पुत्रमात्मजाभ्यां सुविस्मिता ॥ २७ ॥ कृष्णरामौ समाश्राव्य पुत्रान् कंसविहिंसितान् । स्मरन्ती कृपणं प्राह वैक्लव्यादश्रुलोचना ॥ २८ ॥
तेव्हा, हे कुरुश्रेष्ठ, सर्वदेवतासमान पूज्य देवकीने कृष्ण-राम या दोन्ही पुत्रांना संबोधले. त्यांनी गुरुंचा पुत्र मृत्यूपासून परत आणला असे ऐकून ती अत्यंत विस्मित झाली होती. आता कंसाने मारलेल्या आपल्या पुत्रांची आठवण करून, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी ती करुणपणे विनवू लागली.
Verse 29
श्रीदेवक्युवाच राम रामाप्रमेयात्मन् कृष्ण योगेश्वरेश्वर । वेदाहं वां विश्वसृजामीश्वरावादिपूरुषौ ॥ २९ ॥
श्रीदेवकी म्हणाली: हे राम, हे राम, अपरिमेय परमात्मन्! हे कृष्ण, योगेश्वरांचाही ईश्वर! मला ठाऊक आहे की तुम्ही दोघेही विश्वनिर्मात्यांचेही परम अधिपती, आदिपुरुष भगवान आहात.
Verse 30
कालविध्वस्तसत्त्वानां राज्ञामुच्छास्त्रवर्तिनाम् । भूमेर्भारायमाणानामवतीर्णौ किलाद्य मे ॥ ३० ॥
माझ्या गर्भातून जन्म घेऊन तुम्ही आज पृथ्वीवर अवतरलात, कलीने नष्ट झालेल्या सद्गुणांचे, शास्त्र-आज्ञा मोडणारे आणि भूमीवर भार झालेले राजे संहारण्यासाठी।
Verse 31
यस्यांशांशांशभागेन विश्वोत्पत्तिलयोदया: । भवन्ति किल विश्वात्मंस्तं त्वाद्याहं गतिं गता ॥ ३१ ॥
हे विश्वात्मन्! ज्याच्या अंशाच्या अंशाच्या अंशाच्या एका अंशमात्राने विश्वाची उत्पत्ती, स्थिती व लय घडते, त्या परमेश्वर तुझ्या शरणी आज मी आले आहे।
Verse 32
चिरान्मृतसुतादाने गुरुणा किल चोदितौ । आनिन्यथु: पितृस्थानाद् गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥ ३२ ॥ तथा मे कुरुतं कामं युवां योगेश्वरेश्वरौ । भोजराजहतान् पुत्रान् कामये द्रष्टुमाहृतान् ॥ ३३ ॥
असे ऐकिवात आहे की गुरूंनी फार पूर्वी मृत झालेला आपला पुत्र आणण्यास सांगितल्यावर तुम्ही पितृलोकातून त्याला आणून गुरुदक्षिणा म्हणून अर्पण केले. हे योगेश्वरांचेही ईश्वर! तसाच माझा मनोरथ पूर्ण करा—भोजराजाने मारलेले माझे पुत्र परत आणा, जेणेकरून मी त्यांना पुन्हा पाहू शकेन।
Verse 33
चिरान्मृतसुतादाने गुरुणा किल चोदितौ । आनिन्यथु: पितृस्थानाद् गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥ ३२ ॥ तथा मे कुरुतं कामं युवां योगेश्वरेश्वरौ । भोजराजहतान् पुत्रान् कामये द्रष्टुमाहृतान् ॥ ३३ ॥
असे ऐकिवात आहे की गुरूंनी फार पूर्वी मृत झालेला आपला पुत्र आणण्यास सांगितल्यावर तुम्ही पितृलोकातून त्याला आणून गुरुदक्षिणा म्हणून अर्पण केले. हे योगेश्वरांचेही ईश्वर! तसाच माझा मनोरथ पूर्ण करा—भोजराजाने मारलेले माझे पुत्र परत आणा, जेणेकरून मी त्यांना पुन्हा पाहू शकेन।
Verse 34
ऋषिरुवाच एवं सञ्चोदितौ मात्रा राम: कृष्णश्च भारत । सुतलं संविविशतुर्योगमायामुपाश्रितौ ॥ ३४ ॥
ऋषी म्हणाले—हे भारत! आईने अशी विनंती केल्यावर राम आणि कृष्ण यांनी योगमायेचा आश्रय घेऊन सुतल लोकात प्रवेश केला।
Verse 35
तस्मिन् प्रविष्टावुपलभ्य दैत्यराड् विश्वात्मदैवं सुतरां तथात्मन: । तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुताशय: सद्य: समुत्थाय ननाम सान्वय: ॥ ३५ ॥
दैत्यराज बळी महाराजांनी त्या दोन प्रभूंचे आगमन पाहताच, त्यांना विश्वात्मा व स्वतःचे आराध्य दैवत जाणून हृदय आनंदाने भरून आले. ते तत्क्षणी उठले व सर्व परिजनांसह साष्टांग नमस्कार केला.
Verse 36
तयो: समानीय वरासनं मुदा निविष्टयोस्तत्र महात्मनोस्तयो: । दधार पादाववनिज्य तज्जलं सवृन्द आब्रह्म पुनद् यदम्बु ह ॥ ३६ ॥
बळीने आनंदाने त्या दोघांसाठी श्रेष्ठ आसने आणली. ते बसल्यानंतर त्याने त्या महात्म्यांचे चरण धुऊन, ब्रह्मापर्यंत संपूर्ण जग पवित्र करणारे ते चरणामृत स्वतःवर व आपल्या लोकांवर शिंपडले.
Verse 37
समर्हयामास स तौ विभूतिभि- र्महार्हवस्त्राभरणानुलेपनै: । ताम्बूलदीपामृतभक्षणादिभि: स्वगोत्रवित्तात्मसमर्पणेन च ॥ ३७ ॥
त्याने आपल्या सर्व वैभवाने त्यांची पूजा केली—अमूल्य वस्त्रे, अलंकार, सुगंधी चंदनलेप, तांबूल, दीप, उत्तम भोजन इत्यादींनी. अशा रीतीने त्याने आपल्या कुलाचे धन आणि स्वतःचे आत्मसमर्पणही त्यांना अर्पण केले.
Verse 38
स इन्द्रसेनो भगवत्पदाम्बुजं बिभ्रन्मुहु: प्रेमविभिन्नया धिया । उवाच हानन्दजलाकुलेक्षण: प्रहृष्टरोमा नृप गद्गदाक्षरम् ॥ ३८ ॥
इंद्रसेना जिंकणारा बळी वारंवार भगवंतांचे चरणकमळ धरून, प्रेमाने वितळलेल्या अंतःकरणातून बोलू लागला. हे राजन्, त्याच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू भरले, अंगावर रोमांच उठला आणि तो गद्गद वाणीने म्हणू लागला.
Verse 39
बलिरुवाच नमोऽनन्ताय बृहते नम: कृष्णाय वेधसे । साङ्ख्ययोगवितानाय ब्रह्मणे परमात्मने ॥ ३९ ॥
बळी म्हणाला—अनंत, सर्वश्रेष्ठ महान प्रभूला नमस्कार; आणि सृष्टीकर्ता श्रीकृष्णाला नमस्कार. जे साङ्ख्य व योगाचे तत्त्व विस्तारण्यासाठी ब्रह्म व परमात्मा रूपाने प्रकट होतात, त्यांना प्रणाम.
Verse 40
दर्शनं वां हि भूतानां दुष्प्रापं चाप्यदुर्लभम् । रजस्तम:स्वभावानां यन्न: प्राप्तौ यदृच्छया ॥ ४० ॥
हे प्रभूंनो! बहुतेक जीवांसाठी तुमचे दर्शन अत्यंत दुर्मिळ आहे. पण रज-तमोगुणी स्वभाव असलेले आम्हीही, तुम्ही आपल्या मधुर इच्छेने प्रकट झालात की, सहज तुमचे दर्शन करतो।
Verse 41
दैत्यदानवगन्धर्वा: सिद्धविद्याध्रचारणा: । यक्षरक्ष:पिशाचाश्च भूतप्रमथनायका: ॥ ४१ ॥ विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि । नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशा: ॥ ४२ ॥ केचनोद्बद्धवैरेण भक्त्या केचन कामत: । न तथा सत्त्वसंरब्धा: सन्निकृष्टा: सुरादय: ॥ ४३ ॥
दैत्य, दानव, गंधर्व, सिद्ध, विद्याधर, चारण, यक्ष, राक्षस, पिशाच, भूत, प्रमथ व नायक—हे सर्व, तसेच आम्ही व आमच्यासारखे अनेक, जे सदैव तुमच्याशी वैर बांधून होते, शेवटी तुमच्याकडेच आकृष्ट झाले; कारण तुम्ही विशुद्ध-सत्त्वाचे धाम आहात आणि तुमचे दिव्य रूपच शास्त्रांचे साक्षात् शरीर आहे। काहींना तीव्र वैरामुळे, काहींना कामाधारित भक्तिभावामुळे आकर्षण झाले; पण भौतिक सत्त्वात मोहित देवता इत्यादींना तसे आकर्षण होत नाही।
Verse 42
दैत्यदानवगन्धर्वा: सिद्धविद्याध्रचारणा: । यक्षरक्ष:पिशाचाश्च भूतप्रमथनायका: ॥ ४१ ॥ विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि । नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशा: ॥ ४२ ॥ केचनोद्बद्धवैरेण भक्त्या केचन कामत: । न तथा सत्त्वसंरब्धा: सन्निकृष्टा: सुरादय: ॥ ४३ ॥
तुम्ही विशुद्ध-सत्त्वाचे धाम आहात आणि तुमचे दिव्य रूपच शास्त्रांचे साक्षात् शरीर आहे; तरीही जे सदैव तुमच्याशी वैर बांधून होते—ते, आम्ही आणि आमच्यासारखे इतर—शेवटी तुमच्याकडेच आकृष्ट झाले।
Verse 43
दैत्यदानवगन्धर्वा: सिद्धविद्याध्रचारणा: । यक्षरक्ष:पिशाचाश्च भूतप्रमथनायका: ॥ ४१ ॥ विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि । नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशा: ॥ ४२ ॥ केचनोद्बद्धवैरेण भक्त्या केचन कामत: । न तथा सत्त्वसंरब्धा: सन्निकृष्टा: सुरादय: ॥ ४३ ॥
काहींना उग्र वैराने तुमच्याकडे ओढले, काहींना कामाधारित भक्तिभावाने; पण भौतिक सत्त्वात आसक्त देवता इत्यादींना तुमच्याविषयी तसा आकर्षण होत नाही।
Verse 44
इदमित्थमिति प्रायस्तव योगेश्वरेश्वर । न विदन्त्यपि योगेशा योगमायां कुतो वयम् ॥ ४४ ॥
हे योगेश्वरांचे ईश्वर! तुमची योगमाया काय आहे आणि कशी कार्य करते—हे तर मोठमोठे योगीही बहुधा जाणत नाहीत; मग आम्ही काय जाणणार!
Verse 45
तन्न: प्रसीद निरपेक्षविमृग्ययुष्मत्- पादारविन्दधिषणान्यगृहान्धकूपात् । निष्क्रम्य विश्वशरणाङ्घ्रयुपलब्धवृत्ति: शान्तो यथैक उत सर्वसखैश्चरामि ॥ ४५ ॥
हे प्रभो, माझ्यावर कृपा करा; कुटुंबजीवनाच्या अंधकूपातून—या खोट्या घरातून—मला बाहेर काढा, जेणेकरून निरपेक्ष मुनी ज्याचा शोध घेतात त्या तुमच्या कमळचरणांची खरी शरण मला मिळो. मग मी शांत होऊन, एकटा किंवा सर्वांचा मित्र असलेल्या संतांच्या संगतीत, सर्वदायी वृक्षांच्या आश्रयाने निर्वाह करून मुक्तपणे विचरेन.
Verse 46
शाध्यस्मानीशितव्येश निष्पापान् कुरु न: प्रभो । पुमान् यच्छ्रद्धयातिष्ठंश्चोदनाया विमुच्यते ॥ ४६ ॥
हे प्रभो, अधीन जीवांचे स्वामी! आम्हाला काय करावे ते सांगून आम्हाला निष्पाप करा. हे नाथ, जो श्रद्धेने तुमची आज्ञा पाळतो तो सामान्य वैदिक कर्मकांडाच्या बंधनातून मुक्त होतो.
Verse 47
श्रीभगवानुवाच आसन्मरीचे: षट् पुत्रा ऊर्णायां प्रथमेऽन्तरे । देवा: कं जहसुर्वीक्ष्य सुतं यभितुमुद्यतम् ॥ ४७ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: पहिल्या मनूच्या युगात मरीचि ऋषींना ऊर्णा पासून सहा पुत्र झाले. ते सर्व उन्नत देव होते; पण ब्रह्माजींना स्वतःच्या कन्येशी संग करण्यास उद्यत पाहून ते हसले.
Verse 48
तेनासुरीमगन् योनिमधुनावद्यकर्मणा । हिरण्यकशिपोर्जाता नीतास्ते योगमायया ॥ ४८ ॥ देवक्या उदरे जाता राजन् कंसविहिंसिता: । सा तान् शोचत्यात्मजान् स्वांस्त इमेऽध्यासतेऽन्तिके ॥ ४९ ॥
त्या अनुचित कर्मामुळे ते तत्क्षणी आसुरी योनीत गेले व हिरण्यकशिपूचे पुत्र झाले. नंतर योगमायेने त्यांना तिथून आणून देवकीच्या उदरातून पुन्हा जन्म दिला. हे राजन्, पुढे कंसाने त्यांचा वध केला. देवकी त्यांना आपलेच पुत्र मानून आजही शोक करते; मरीचीचे तेच पुत्र आता तुझ्या जवळ येथे राहतात.
Verse 49
तेनासुरीमगन् योनिमधुनावद्यकर्मणा । हिरण्यकशिपोर्जाता नीतास्ते योगमायया ॥ ४८ ॥ देवक्या उदरे जाता राजन् कंसविहिंसिता: । सा तान् शोचत्यात्मजान् स्वांस्त इमेऽध्यासतेऽन्तिके ॥ ४९ ॥
त्या अनुचित कर्मामुळे ते तत्क्षणी आसुरी योनीत गेले व हिरण्यकशिपूचे पुत्र झाले. नंतर योगमायेने त्यांना तिथून आणून देवकीच्या उदरातून पुन्हा जन्म दिला. हे राजन्, पुढे कंसाने त्यांचा वध केला. देवकी त्यांना आपलेच पुत्र मानून आजही शोक करते; मरीचीचे तेच पुत्र आता तुझ्या जवळ येथे राहतात.
Verse 50
इत एतान् प्रणेष्यामो मातृशोकापनुत्तये । तत: शापाद् विनिर्मुक्ता लोकं यास्यन्ति विज्वरा: ॥ ५० ॥
मातेचा शोक दूर करण्यासाठी आम्ही यांना येथून घेऊन जाऊ. मग शापातून मुक्त होऊन व सर्व दुःखांपासून निवृत्त होऊन ते स्वर्गातील आपल्या धामास जातील.
Verse 51
स्मरोद्गीथ: परिष्वङ्ग: पतङ्ग: क्षुद्रभृद् घृणी । षडिमे मत्प्रसादेन पुनर्यास्यन्ति सद्गतिम् ॥ ५१ ॥
स्मर, उद्गीथ, परिष्वङ्ग, पतङ्ग, क्षुद्रभृत आणि घृणी—हे सहा माझ्या कृपेने पुन्हा सत्पुरुषांची परम गती प्राप्त करतील.
Verse 52
इत्युक्त्वा तान् समादाय इन्द्रसेनेन पूजितौ । पुनर्द्वारवतीमेत्य मातु: पुत्रानयच्छताम् ॥ ५२ ॥
असे बोलून, बलि महाराजांनी यथाविधी पूजिलेल्या श्रीकृष्ण व श्रीबलरामांनी त्या सहा पुत्रांना घेऊन पुन्हा द्वारकेत येऊन मातेस अर्पण केले.
Verse 53
तान् दृष्ट्वा बालकान् देवी पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी । परिष्वज्याङ्कमारोप्य मूर्ध्न्यजिघ्रदभीक्ष्णश: ॥ ५३ ॥
ते बालक पाहताच देवी देवकीचे पुत्रस्नेह उफाळले आणि स्तनांतून दूध झरू लागले. तिने त्यांना मिठी मारून मांडीवर बसवले व वारंवार त्यांच्या मस्तकाचा सुगंध घेतला.
Verse 54
अपाययत् स्तनं प्रीता सुतस्पर्शपरिस्नुतम् । मोहिता मायया विष्णोर्यया सृष्टि: प्रवर्तते ॥ ५४ ॥
पुत्रांच्या स्पर्शाने दूधाने ओलावलेला स्तन तिने आनंदाने त्यांना पाजला. ज्या विष्णुमायेने सृष्टीची प्रवृत्ती होते, त्याच मायेमुळे ती मोहित झाली होती.
Verse 55
पीत्वामृतं पयस्तस्या: पीतशेषं गदाभृत: । नारायणाङ्गसंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शना: ॥ ५५ ॥ ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकीं पितरं बलम् । मिषतां सर्वभूतानां ययुर्धाम दिवौकसाम् ॥ ५६ ॥
गदाधारी श्रीकृष्णांनी पूर्वी प्यायलेल्या अमृतमय दुधाचा उरलेला भाग पिऊन, त्या सहा पुत्रांना नारायणाच्या दिव्य देहस्पर्शाने आपल्या मूळ स्वरूपाचे दर्शन झाले।
Verse 56
पीत्वामृतं पयस्तस्या: पीतशेषं गदाभृत: । नारायणाङ्गसंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शना: ॥ ५५ ॥ ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकीं पितरं बलम् । मिषतां सर्वभूतानां ययुर्धाम दिवौकसाम् ॥ ५६ ॥
त्यांनी गोविंद, देवकी, आपले पिता आणि बलराम यांना नमस्कार केला; आणि सर्व प्राण्यांच्या पाहता-पाहता ते देवांच्या धामास गेले।
Verse 57
तं दृष्ट्वा देवकी देवी मृतागमननिर्गमम् । मेने सुविस्मिता मायां कृष्णस्य रचितां नृप ॥ ५७ ॥
हे राजन्, पुत्रांचे मृत्यूपासून परत येणे आणि पुन्हा निघून जाणे पाहून देवी देवकी अत्यंत विस्मित झाली आणि तिने हे कृष्णाने रचलेली माया असे मानले।
Verse 58
एवंविधान्यद्भुतानि कृष्णस्य परमात्मन: । वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य सन्त्यनन्तानि भारत ॥ ५८ ॥
हे भारतवंशज, परमात्मा श्रीकृष्ण—अनंत पराक्रमाचे प्रभू—यांची अशीच अद्भुत पराक्रमकथा अनंत आहेत।
Verse 59
श्रीसूत उवाच य इदमनुशृणोति श्रावयेद् वा मुरारे- श्चरितममृतकीर्तेर्वर्णितं व्यासपुत्रै: । जगदघभिदलं तद्भक्तसत्कर्णपूरं भगवति कृतचित्तो याति तत्क्षेमधाम ॥ ५९ ॥
श्रीसूत म्हणाले—व्यासपुत्रांनी वर्णिलेल्या मुरारी प्रभूच्या अमृतमय कीर्तीचे हे चरित्र जगताचे पाप नष्ट करणारे व भक्तांच्या कानांचे अलंकार आहे; जो हे श्रद्धेने ऐकतो किंवा सांगतो, तो भगवंतात चित्त स्थिर करून परम क्षेमधामास पोहोचतो।
Frequently Asked Questions
Vasudeva’s praise is a bhāgavata re-reading of sāṅkhya categories: the elements and their capacities (rasa, gandha, tejas, etc.) act only by the Lord’s śakti. By identifying the cosmos with Bhagavān’s energies and presence, he asserts both transcendence (the Lord stands apart during dissolution) and immanence (He enters as Paramātmā). This framing supports the Bhāgavata’s conclusion that all causality ultimately rests in the Supreme Person, not in independent material principles.
Kṛṣṇa explains that the Supreme Self is eka (one), self-luminous, and nirguṇa in essence, but He appears as many through the upādhi-like differentiations of the guṇas He manifests. Just as the same elements appear in diverse objects as visible/invisible, subtle/gross, the one Paramātmā is reflected in varied bodies and minds. The multiplicity is an appearance conditioned by modes and forms, while the underlying reality remains one.
Kṛṣṇa reveals they were originally six sons of Marīci who laughed at Brahmā’s impropriety and were cursed into demoniac births, later becoming sons of Hiraṇyakaśipu and then transferred by Yoga-māyā into Devakī’s womb. Kaṁsa killed them due to the prophecy that Devakī’s child would be his death. Their repeated births illustrate karma, curse, and divine orchestration under Yoga-māyā.
The chapter indicates they were “living here with you,” i.e., under Bali’s domain in Sutala, by divine arrangement. Sutala—protected and sanctified by Vāmana’s presence—functions as a theologically significant realm where the Lord’s devotees (like Bali) receive intimate darśana, and where karmic knots can be resolved under the Lord’s direct supervision.
Their awakening is attributed to contact with the transcendental body of the Lord (Nārāyaṇa) through remnants associated with Kṛṣṇa—Devakī’s milk described as having been previously drunk by Him. In bhakti theology, such contact (saṅga) with Bhagavān and His prasāda catalyzes smṛti (true remembrance) and removes coverings created by curse and karma, enabling their return to higher abodes.
Devakī’s wonder underscores Yoga-māyā’s twofold function: it can generate intense worldly identification (maternal attachment) even in exalted devotees, and it can also arrange liberation by bringing souls into purifying proximity to Bhagavān. The episode teaches that the Lord alone controls appearance and disappearance, and that surrender to Him transforms grief into realization.