Adhyaya 84
Kurukṣetra Pilgrimage: Sages Praise Kṛṣṇa; Vasudeva Inquires on Karma; Viṣṇu-yajña Performed
कुरुक्षेत्रात राजस्त्रिया आणि कृष्णाचे व्रजसहचर द्वारकेच्या राण्यांचे कृष्णावरील तीव्र प्रेम पाहून विस्मित होतात. स्त्री-पुरुष वेगवेगळे संवाद करीत असताना व्यास, नारद, परशुराम व कुमारांसह अनेक महर्षी येतात. कृष्ण-बळराम पांडव व राजांसह उठून त्यांचा सत्कार करतात. कृष्ण सांगतात—तीर्थे व देवता हळूहळू शुद्ध करतात, पण सिद्ध साधू तत्क्षणी; देहाभिमान आणि साधुसेवा नसलेली ‘तीर्थबुद्धी’ निंद्य आहे. ऋषी त्यांच्या विनयाने थक्क होऊन योगमाया व वर्णाश्रम-वैदिक सत्यरक्षण करणाऱ्या प्रभूची स्तुती करतात. ऋषी निघून गेल्यावर वसुदेव विचारतात—कर्माला कर्माने कसे छेदावे? उत्तर—गृहस्थांसाठी विष्णुयज्ञ हा शास्त्रोक्त उपाय; तसेच दान, अध्ययन आणि देव-ऋषि-पितृ अशी तीन ऋणे फेडणे. मग वसुदेव कुरुक्षेत्रात भव्य यज्ञ करतात, दान-भोजनाने सर्वांचा सन्मान करतात; नातेवाईक स्नेहपूर्ण विरहाने निरोप घेतात आणि ऋतू बदलताच वृष्णी द्वारकेस परततात।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच श्रुत्वा पृथा सुबलपुत्र्यथ याज्ञसेनी माधव्यथ क्षितिपपत्न्य उत स्वगोप्य: । कृष्णेऽखिलात्मनि हरौ प्रणयानुबन्धं सर्वा विसिस्म्युरलमश्रुकलाकुलाक्ष्य: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—अखिलात्मा भगवान् हरि श्रीकृष्णावरील राण्यांच्या गाढ प्रेमबंधाची वार्ता ऐकून पृथा, गांधारी, द्रौपदी, सुभद्रा, इतर राजांच्या पत्न्या व गोपी सर्वच अचंबित झाल्या; त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू दाटून आले।
Verse 2
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
स्त्रिया स्त्रियांमध्ये आणि पुरुष पुरुषांमध्ये असे बोलत असतानाच, श्रीकृष्ण व श्रीबलरामांचे दर्शन घ्यावे या उत्कट इच्छेने अनेक महर्षी तेथे आले—द्वैपायन, नारद, च्यवन, देवल, असित, विश्वामित्र, शतानंद, भरद्वाज आणि गौतम।
Verse 3
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
त्या ऋषींमध्ये भगवान् परशुराम शिष्यांसह, वसिष्ठ, गालव, भृगु, पुलस्त्य, कश्यप, अत्रि, मार्कंडेय आणि बृहस्पतीही आले।
Verse 4
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
त्यांत द्वित, त्रित, एकत, ब्रह्मपुत्र चार कुमार आणि अङ्गिरा हेही आले।
Verse 5
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
तसेच अगस्त्य, याज्ञवल्क्य, वामदेव इत्यादी इतर मुनिही श्रीकृष्ण-बलरामांच्या दर्शनाच्या ओढीने तेथे आले।
Verse 6
तान् दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रागासीना नृपादय: । पाण्डवा: कृष्णरामौ च प्रणेमुर्विश्ववन्दितान् ॥ ६ ॥
त्या ऋषींना येताना पाहताच आधी बसलेले राजे व इतर सर्वजण ताबडतोब उभे राहिले; पांडव, श्रीकृष्ण व बलरामही. मग सर्वांनी विश्ववंद्य मुनिंना साष्टांग नमस्कार केला.
Verse 7
तानानर्चुर्यथा सर्वे सहरामोऽच्युतोऽर्चयत् । स्वागतासनपाद्यार्घ्यमाल्यधूपानुलेपनै: ॥ ७ ॥
मग सर्वांनी यथाविधी त्यांचा सत्कार केला; अच्युत श्रीकृष्णाने बलरामासह मुनिंची पूजा केली—स्वागतवचन, आसन, पाद्य, अर्घ्य, पुष्पमाळा, धूप व चंदनलेपन अर्पून.
Verse 8
उवाच सुखमासीनान् भगवान् धर्मगुप्तनु: । सदसस्तस्य महतो यतवाचोऽनुशृण्वत: ॥ ८ ॥
मुनि सुखाने आसनस्थ झाल्यावर, धर्माचे रक्षण करणाऱ्या दिव्य देहधारी भगवान श्रीकृष्णाने त्या महान सभेत त्यांना संबोधले; आणि सर्वजण मौन राहून तन्मयतेने ऐकू लागले.
Verse 9
श्रीभगवानुवाच अहो वयं जन्मभृतो लब्धं कार्त्स्न्येन तत्फलम् । देवानामपि दुष्प्रापं यद् योगेश्वरदर्शनम् ॥ ९ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: अहो! आमचा जन्म धन्य झाला; आम्ही जीवनाचे पूर्ण फळ प्राप्त केले—योगेश्वरांचे दर्शन, जे देवांनाही दुर्लभ आहे.
Verse 10
किं स्वल्पतपसां नृणामर्चायां देवचक्षुषाम् । दर्शनस्पर्शनप्रश्नप्रह्वपादार्चनादिकम् ॥ १० ॥
आमच्यासारखे अल्प तप करणारे, जे देवाला फक्त मंदिरातील अर्चामूर्तीतच पाहतात—ते आज तुम्हाला दर्शन, स्पर्श, प्रश्न, प्रणाम, चरणपूजा व इतर सेवा कशी करू शकतात?
Verse 11
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामया: । ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधव: ॥ ११ ॥
फक्त जलाशय म्हणजेच तीर्थ नव्हे, आणि माती-पाषाणाच्या मूर्तीच खरे पूज्य देव नव्हेत. ती दीर्घकाळाने शुद्ध करतात; परंतु साधू दर्शनमात्राने तत्क्षणी पावन करतात।
Verse 12
नाग्निर्न सूर्यो न च चन्द्रतारका न भूर्जलं खं श्वसनोऽथ वाङ्मन: । उपासिता भेदकृतो हरन्त्यघं विपश्चितो घ्नन्ति मुहूर्तसेवया ॥ १२ ॥
अग्नी, सूर्य, चंद्र-तारे तसेच पृथ्वी, जल, आकाश, वायु, वाणी व मन यांचे अधिष्ठाते देव—द्वैतदृष्टी असलेल्या उपासकांचे पाप खरेच हरत नाहीत. पण विवेकी साधू क्षणभर सेवेतही पाप नष्ट करतात।
Verse 13
यस्यात्मबुद्धि: कुणपे त्रिधातुके स्वधी: कलत्रादिषु भौम इज्यधी: । यत्तीर्थबुद्धि: सलिले न कर्हिचि- ज्जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखर: ॥ १३ ॥
जो कफ-पित्त-वायूने बनलेल्या जड देहालाच आत्मा मानतो, पत्नी-परिवाराला कायमचे ‘माझे’ समजतो, मातीची मूर्ती किंवा जन्मभूमीच पूज्य मानतो, आणि तीर्थ म्हणजे फक्त तिथले पाणी असेच समजतो—पण आत्मतत्त्व जाणणाऱ्या ज्ञानी जनांना कधी भेटत, पूजत वा मानत नाही—तो गाई-गाढवासारखाच आहे।
Verse 14
श्रीशुक उवाच निशम्येत्थं भगवत: कृष्णस्याकुण्ठमेधस: । वचो दुरन्वयं विप्रास्तूष्णीमासन् भ्रमद्धिय: ॥ १४ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—असीम बुद्धी असलेल्या भगवान् कृष्णांची अशी दुर्व्याख्य वचने ऐकून ते विद्वान ब्राह्मण गोंधळलेल्या मनाने मौन झाले।
Verse 15
चिरं विमृश्य मुनय ईश्वरस्येशितव्यताम् । जनसङ्ग्रह इत्यूचु: स्मयन्तस्तं जगद्गुरुम् ॥ १५ ॥
काही काळ मुनिंनी ईश्वराचे ते वर्तन—जणू अधीन जीवासारखे—विचारपूर्वक पाहिले. मग त्यांनी ठरवले की लोकांना शिकवण्यासाठीच तो असा वागत आहे. म्हणून ते हसले आणि जगद्गुरूंशी बोलले।
Verse 16
श्रीमुनय ऊचु: यन्मायया तत्त्वविदुत्तमा वयं विमोहिता विश्वसृजामधीश्वरा: । यदीशितव्यायति गूढ ईहया अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितम् ॥ १६ ॥
श्रीमुनी म्हणाले—हे प्रभो! तुमच्या मायेनं आम्हां तत्त्वज्ञांतील श्रेष्ठ आणि विश्वसृष्टीच्या कर्त्यांतील अधीश्वरांनाही पूर्णपणे मोहून टाकलं आहे. अहो, भगवंतांची लीला किती विचित्र—मानवसदृश चेष्टांनी स्वतःला झाकून तुम्ही जणू श्रेष्ठ नियंत्रणाखाली असल्याचा अभिनय करता।
Verse 17
अनीह एतद् बहुधैक आत्मना सृजत्यवत्यत्ति न बध्यते यथा । भौमैर्हि भूमिर्बहुनामरूपिणी अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ १७ ॥
खरंच, सर्वशक्तिमानाची मानवसदृश लीला ही केवळ एक अभिनय आहे. तो कोणताही प्रयत्न न करता, एकटाच आपल्या आत्मस्वरूपातून ही नानाविध सृष्टी निर्माण करतो, तिचं पालन करतो आणि पुन्हा तिला गिळून टाकतो; तरीही तो बंधनात पडत नाही—जसं पृथ्वी आपल्या विकारांत अनेक नावं-रूपं धारण करते. अहो, विभूचं चरित्र किती विलक्षण विडंबनमय!
Verse 18
अथापि काले स्वजनाभिगुप्तये बिभर्षि सत्त्वं खलनिग्रहाय च । स्वलीलया वेदपथं सनातनं वर्णाश्रमात्मा पुरुष: परो भवान् ॥ १८ ॥
तरीही, योग्य काळी तुम्ही आपल्या भक्तजनांच्या रक्षणासाठी आणि दुष्टांच्या निग्रहासाठी शुद्ध सत्त्वगुण धारण करता. अशा रीतीने तुम्ही—वर्णाश्रमधर्माचा आत्मा, परब्रह्म पुरुष—स्वलीलेने वेदांचा सनातन मार्ग टिकवून धरता।
Verse 19
ब्रह्म ते हृदयं शुक्लं तप:स्वाध्यायसंयमै: । यत्रोपलब्धं सद् व्यक्तमव्यक्तं च तत: परम् ॥ १९ ॥
वेद हे तुमचं निर्मळ हृदय आहे; आणि तप, स्वाध्याय व संयम यांच्या द्वारा त्यातूनच व्यक्त, अव्यक्त आणि त्या दोन्हींपलीकडील शुद्ध सत्चे दर्शन होते।
Verse 20
तस्माद् ब्रह्मकुलं ब्रह्मन् शास्त्रयोनेस्त्वमात्मन: । सभाजयसि सद्धाम तद् ब्रह्मण्याग्रणीर्भवान् ॥ २० ॥
म्हणून, हे परब्रह्म! तुम्ही ब्राह्मणकुलाचा सन्मान करता, कारण शास्त्रप्रमाणाने आत्मरूपाने तुम्हाला जाणण्याचे श्रेष्ठ साधन तेच आहेत. म्हणूनच तुम्ही ब्राह्मणांचे अग्रणी पूजक आहात।
Verse 21
अद्य नो जन्मसाफल्यं विद्यायास्तपसो दृश: । त्वया सङ्गम्य सद्गत्या यदन्त: श्रेयसां पर: ॥ २१ ॥
आज आमचे जन्म, विद्या, तप आणि दृष्टी सफल झाली; कारण आम्हाला तुमचा सत्संग लाभला—तुम्हीच साधुजनांची परम गती व अंतःस्थ सर्वोच्च कल्याण आहात।
Verse 22
नमस्तस्मै भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । स्वयोगमाययाच्छन्नमहिम्ने परमात्मने ॥ २२ ॥
त्या भगवान श्रीकृष्णाला नमस्कार, ज्यांची मेधा असीम आहे, जे परमात्मा आहेत, आणि जे स्वयोगमायेने आपली महिमा आच्छादित ठेवतात।
Verse 23
न यं विदन्त्यमी भूपा एकारामाश्च वृष्णय: । मायाजवनिकाच्छन्नमात्मानं कालमीश्वरम् ॥ २३ ॥
हे राजे आणि तुमच्या निकट संगाचा आनंद घेणारे वृष्णीही तुम्हाला सर्वसत्तेचा आत्मा, काळशक्ती व परम नियंता म्हणून ओळखत नाहीत; कारण तुम्ही मायाजवनिकेने आच्छादित आहात।
Verse 24
यथा शयान: पुरुष आत्मानं गुणतत्त्वदृक् । नाममात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम् ॥ २४ ॥ एवं त्वा नाममात्रेषु विषयेष्विन्द्रियेहया । मायया विभ्रमच्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्लवात् ॥ २५ ॥
जसा झोपलेला पुरुष गुण-तत्त्व पाहत असूनही नाम-रूपांच्या इंद्रिय-छटांत स्वतःला मानून स्वप्नापलीकडील परम स्वरूप ओळखत नाही; तसा मायेने भ्रमित चित्त असलेला जीव इंद्रियांच्या धावपळीत विषयांचे नाम-रूपच पाहतो आणि स्मृती बुडाल्याने तुम्हाला जाणत नाही।
Verse 25
यथा शयान: पुरुष आत्मानं गुणतत्त्वदृक् । नाममात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम् ॥ २४ ॥ एवं त्वा नाममात्रेषु विषयेष्विन्द्रियेहया । मायया विभ्रमच्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्लवात् ॥ २५ ॥
जसा झोपलेला पुरुष नाम-रूपांच्या इंद्रिय-छटांत स्वतःला मानून स्वप्नापलीकडील परम स्वरूप ओळखत नाही; तसा मायेने भ्रमित चित्त असलेला जीव इंद्रियांच्या धावपळीत विषयांचे नाम-रूपच पाहतो आणि स्मृती बुडाल्याने तुम्हाला जाणत नाही।
Verse 26
तस्याद्य ते ददृशिमाङ्घ्रिमघौघमर्ष- तीर्थास्पदं हृदि कृतं सुविपक्वयोगै: । उत्सिक्तभक्त्युपहताशयजीवकोशा आपुर्भवद्गतिमथानुगृहाण भक्तान् ॥ २६ ॥
आज आम्ही प्रत्यक्ष तुमचे चरण पाहिले—ते गंगेचे उद्गमस्थान, पापसमूह नाश करणारे तीर्थ आहेत. परिपक्व योगीही त्यांचे ध्यान हृदयातच करतात; पण जे अखंड भक्तीने मनरूपी आवरण जिंकतात, तेच तुम्हाला परमगती म्हणून प्राप्त करतात. म्हणून आम्हा भक्तांवर कृपा करा।
Verse 27
श्रीशुक उवाच इत्यनुज्ञाप्य दाशार्हं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरम् । राजर्षे स्वाश्रमान् गन्तुं मुनयो दधिरे मन: ॥ २७ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजर्षी! असे बोलून त्या मुनींनी दाशार्ह (भगवान), धृतराष्ट्र आणि युधिष्ठिर यांची परवानगी घेऊन आपल्या-आपल्या आश्रमांकडे जाण्याचा निश्चय केला।
Verse 28
तद् वीक्ष्य तानुपव्रज्य वसुदेवो महायशा: । प्रणम्य चोपसङ्गृह्य बभाषेदं सुयन्त्रित: ॥ २८ ॥
ते निघत आहेत असे पाहून महायशस्वी वसुदेव त्यांच्या जवळ गेले. त्यांना नमस्कार करून आणि चरण स्पर्श करून, त्यांनी संयत शब्दांत असे म्हटले।
Verse 29
श्रीवसुदेव उवाच नमो व: सर्वदेवेभ्य ऋषय: श्रोतुमर्हथ । कर्मणा कर्मनिर्हारो यथा स्यान्नस्तदुच्यताम् ॥ २९ ॥
श्रीवसुदेव म्हणाले—हे ऋषींनो, तुम्ही सर्व देवतांचे अधिष्ठान आहात; तुम्हाला नमस्कार. कृपया माझे ऐका. कर्माचे फळ पुढील कर्माने कसे निरस्त होईल, ते आम्हाला सांगा।
Verse 30
श्रीनारद उवाच नातिचित्रमिदं विप्रा वसुदेवो बुभुत्सया । कृष्णं मत्वार्भकं यन्न: पृच्छति श्रेय आत्मन: ॥ ३० ॥
श्री नारद म्हणाले—हे विप्रांनो, वसुदेव जिज्ञासेने आपल्या परम कल्याणाविषयी आम्हाला विचारतो, यात काही विशेष आश्चर्य नाही; कारण तो कृष्णाला अजून एक लहान मुलगा समजतो।
Verse 31
सन्निकर्षोऽत्र मर्त्यानामनादरणकारणम् । गाङ्गं हित्वा यथान्याम्भस्तत्रत्यो याति शुद्धये ॥ ३१ ॥
या जगात अतिसान्निध्यामुळे अवमानना उत्पन्न होते. जसे गंगातटी राहणारा देखील शुद्धीसाठी दुसऱ्या जलात जातो.
Verse 32
यस्यानुभूति: कालेन लयोत्पत्त्यादिनास्य वै । स्वतोऽन्यस्माच्च गुणतो न कुतश्चन रिष्यति ॥ ३२ ॥ तं क्लेशकर्मपरिपाकगुणप्रवाहै- रव्याहतानुभवमीश्वरमद्वितीयम् । प्राणादिभि: स्वविभवैरुपगूढमन्यो मन्येत सूर्यमिव मेघहिमोपरागै: ॥ ३३ ॥
ज्याची अनुभूती काळाने, सृष्टी-प्रलयाने, स्वतःच्या वा बाह्य गुणपरिवर्तनाने—कशानेही कधी बाधित होत नाही; तो ईश्वर सर्वथा अक्षुण्ण आहे.
Verse 33
यस्यानुभूति: कालेन लयोत्पत्त्यादिनास्य वै । स्वतोऽन्यस्माच्च गुणतो न कुतश्चन रिष्यति ॥ ३२ ॥ तं क्लेशकर्मपरिपाकगुणप्रवाहै- रव्याहतानुभवमीश्वरमद्वितीयम् । प्राणादिभि: स्वविभवैरुपगूढमन्यो मन्येत सूर्यमिव मेघहिमोपरागै: ॥ ३३ ॥
तो अद्वितीय ईश्वर क्लेश, कर्मफळ आणि गुणप्रवाह यांनी कधीही बाधित होत नाही; तरीही मूढ लोक प्राणादी स्वतःच्या विभवांनी तो आच्छादित आहे असे मानतात—जसे ढग, हिम किंवा ग्रहणाने सूर्य झाकला आहे असे वाटते.
Verse 34
अथोचुर्मुनयो राजन्नाभाष्यानकदुन्दुभिम् । सर्वेषां शृण्वतां राज्ञां तथैवाच्युतरामयो: ॥ ३४ ॥
हे राजन्, तेव्हा मुनींनी पुन्हा बोलून आनकदुन्दुभि वसुदेवांना संबोधिले; सर्व राजे तसेच भगवान अच्युत आणि भगवान राम ऐकत होते.
Verse 35
कर्मणा कर्मनिर्हार एष साधु निरूपित: । यच्छ्रद्धया यजेद् विष्णुं सर्वयज्ञेश्वरं मखै: ॥ ३५ ॥
हे निश्चित ठरले आहे की कर्माचा निरास कर्मानेच होतो—जेव्हा श्रद्धेने यज्ञांद्वारे सर्वयज्ञेश्वर विष्णूची उपासना केली जाते.
Verse 36
चित्तस्योपशमोऽयं वै कविभि: शास्त्रचक्षुषा । दर्शित: सुगमो योगो धर्मश्चात्ममुदावह: ॥ ३६ ॥
शास्त्रचक्षूने पाहणाऱ्या विद्वानांनी दाखविले आहे की हा चंचल मन शांत करून मोक्ष देणारा सर्वात सुगम योग आहे; हाच हृदयाला आनंद देणारा पवित्र धर्म आहे।
Verse 37
अयं स्वस्त्ययन: पन्था द्विजातेर्गृहमेधिन: । यच्छ्रद्धयाप्तवित्तेन शुक्लेनेज्येत पूरुष: ॥ ३७ ॥
द्विज गृहस्थासाठी हाच परम मंगलमय मार्ग आहे—श्रद्धेने, प्रामाणिकरीत्या मिळवलेल्या शुद्ध धनाने, निष्काम भावाने पुरुषोत्तम भगवंताची पूजा करणे।
Verse 38
वित्तैषणां यज्ञदानैर्गृहैर्दारसुतैषणाम् । आत्मलोकैषणां देव कालेन विसृजेद्बुध: । ग्रामे त्यक्तैषणा: सर्वे ययुर्धीरास्तपोवनम् ॥ ३८ ॥
बुद्धिमान पुरुष यज्ञ व दानाने धनाची आसक्ती सोडायला शिकतो; गृहजीवन अनुभवून पत्नी-पुत्रांची आसक्ती त्यागतो; आणि हे वासुदेव, काळाचा परिणाम पाहून परलोक-उन्नतीची इच्छा देखील सोडतो. असे सर्व आसक्ती त्यागलेले धीर संयमी तपोवनात जातात।
Verse 39
ऋणैस्त्रिभिर्द्विजो जातो देवर्षिपितृणां प्रभो । यज्ञाध्ययनपुत्रैस्तान्यनिस्तीर्य त्यजन् पतेत् ॥ ३९ ॥
हे प्रभो, द्विज जन्मत:च तीन ऋणांनी बांधलेला असतो—देवऋण, ऋषिऋण आणि पितृऋण. यज्ञ, शास्त्राध्ययन व पुत्रोत्पत्तीने ही ऋणे न फेडता देहत्याग केला तर तो अधोगतीस पडतो।
Verse 40
त्वं त्वद्य मुक्तो द्वाभ्यां वै ऋषिपित्रोर्महामते । यज्ञैर्देवर्णमुन्मुच्य निर्ऋणोऽशरणो भव ॥ ४० ॥
परंतु तू, हे महाबुद्धिमान, ऋषिऋण व पितृऋण—या दोन्ही ऋणांतून आधीच मुक्त आहेस. आता वैदिक यज्ञांनी देवऋणही फेडून पूर्णतः ऋणमुक्त हो आणि सर्व भौतिक आश्रयाचा त्याग कर।
Verse 41
वसुदेव भवान् नूनं भक्त्या परमया हरिम् । जगतामीश्वरं प्रार्च: स यद् वां पुत्रतां गत: ॥ ४१ ॥
हे वसुदेवा! निःसंशय तुम्ही व तुमच्या पत्नीने परम भक्तीने जगदीश्वर श्रीहरिची आराधना केली आहे; म्हणूनच त्यांनी तुमच्या पुत्ररूपाने अवतार घेतला आहे.
Verse 42
श्रीशुक उवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा वसुदेवो महामना: । तानृषीनृत्विजो वव्रे मूर्ध्नानम्य प्रसाद्य च ॥ ४२ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—ऋषींचे हे वचन ऐकून उदारमन वसुदेवाने मस्तक भूमीवर टेकवून त्यांना प्रणाम केला, प्रसन्न केले आणि यज्ञासाठी ऋत्विज होण्याची विनंती केली.
Verse 43
त एनमृषयो राजन् वृता धर्मेण धार्मिकम् । तस्मिन्नयाजयन् क्षेत्रे मखैरुत्तमकल्पकै: ॥ ४३ ॥
हे राजन्! त्याने धर्माने वरण केल्यावर त्या ऋषींनी धर्मात्मा वसुदेवाला कुरुक्षेत्राच्या त्या पवित्र क्षेत्रात उत्तम विधी-व्यवस्थेसह यज्ञ करविले.
Verse 44
तद्दीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णय: पुष्करस्रज: । स्नाता: सुवाससो राजन् राजान: सुष्ठ्वलङ्कृता: ॥ ४४ ॥ तन्महिष्यश्च मुदिता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । दीक्षाशालामुपाजग्मुरालिप्ता वस्तुपाणय: ॥ ४५ ॥
हे राजन्! वसुदेव महाराजांची दीक्षा सुरू होताच स्नान करून उत्तम वस्त्रे व कमळमाळा धारण केलेले वृष्णी दीक्षाशाळेत आले. इतर राजेही सुंदर अलंकारांनी सजून आले; तसेच आनंदित राण्याही—गळी रत्नहार, उत्तम वस्त्रे, चंदनलेप, आणि पूजेसाठी शुभ वस्तू हातात घेऊन—आल्या.
Verse 45
तद्दीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णय: पुष्करस्रज: । स्नाता: सुवाससो राजन् राजान: सुष्ठ्वलङ्कृता: ॥ ४४ ॥ तन्महिष्यश्च मुदिता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । दीक्षाशालामुपाजग्मुरालिप्ता वस्तुपाणय: ॥ ४५ ॥
त्यांच्या आनंदित राण्याही गळ्यात रत्नहार घालून, उत्तम वस्त्रे परिधान करून, चंदनलेप लावून, पूजेसाठी मंगळ वस्तू हातात घेऊन दीक्षाशाळेत आल्या.
Verse 46
नेदुर्मृदङ्गपटहशङ्खभेर्यानकादय: । ननृतुर्नटनर्तक्यस्तुष्टुवु: सूतमागधा: । जगु: सुकण्ठ्यो गन्धर्व्य: सङ्गीतं सहभर्तृका: ॥ ४६ ॥
मृदंग, पटह, शंख, भेरी, आनक इत्यादी वाद्यांचा निनाद झाला. नट-नर्तकी नाचू लागल्या आणि सूत-मागधांनी स्तुतीगान केले. मधुरकंठी गंधर्विणीं पतींसह संगीत गाऊ लागल्या.
Verse 47
तमभ्यषिञ्चन् विधिवदक्तमभ्यक्तमृत्विज: । पत्नीभिरष्टादशभि: सोमराजमिवोडुभि: ॥ ४७ ॥
वसुदेवांच्या डोळ्यांत काजळ लावून देहावर ताजे लोणी चोळले. मग ऋत्विजांनी शास्त्रविधीनुसार पवित्र जल शिंपडून त्यांना व त्यांच्या अठरा पत्नींना दीक्षा दिली. पत्नींच्या वलयात ते तारकांनी वेढलेल्या चंद्रासारखे शोभले.
Verse 48
ताभिर्दुकूलवलयैर्हारनूपुरकुण्डलै: । स्वलङ्कृताभिर्विबभौ दीक्षितोऽजिनसंवृत: ॥ ४८ ॥
त्यांच्या पत्नी रेशमी वस्त्रे नेसून बांगड्या, हार, नूपूर व कुंडले यांनी अलंकृत होत्या. त्यांच्या सहित दीक्षित झालेले वसुदेव, ज्यांचे शरीर अजिनाने आच्छादित होते, अत्यंत तेजस्वी दिसले.
Verse 49
तस्यर्त्विजो महाराज रत्नकौशेयवासस: । ससदस्या विरेजुस्ते यथा वृत्रहणोऽध्वरे ॥ ४९ ॥
महाराज परीक्षित! वसुदेवांचे ऋत्विज आणि सभासद रत्नजडित अलंकार व रेशमी वस्त्रे परिधान करून इतके तेजस्वी दिसत होते की जणू ते वृत्रहंता इंद्राच्या यज्ञमंडपात उभे आहेत.
Verse 50
तदा रामश्च कृष्णश्च स्वै: स्वैर्बन्धुभिरन्वितौ । रेजतु: स्वसुतैर्दारैर्जीवेशौ स्वविभूतिभि: ॥ ५० ॥
त्या वेळी बलराम आणि कृष्ण—सर्व जीवांचे अधिपती—आपापल्या पुत्र, पत्नी व इतर स्वजनांसह, जे त्यांच्या विभूतींचे विस्तार होते, महान ऐश्वर्याने अत्यंत शोभून दिसले.
Verse 51
ईजेऽनुयज्ञं विधिना अग्निहोत्रादिलक्षणै: । प्राकृतैर्वैकृतैर्यज्ञैर्द्रव्यज्ञानक्रियेश्वरम् ॥ ५१ ॥
विधीनुसार अग्निहोत्रादी लक्षणांनी युक्त प्राकृत व वैकृत असे विविध यज्ञ करून वसुदेवांनी द्रव्य, मंत्र, ज्ञान व क्रियेचे अधीश्वर यज्ञेश्वर भगवंताची आराधना केली।
Verse 52
अथर्त्विग्भ्योऽददात् काले यथाम्नातं स दक्षिणा: । स्वलङ्कृतेभ्योऽलङ्कृत्य गोभूकन्या महाधना: ॥ ५२ ॥
नंतर योग्य वेळी आणि शास्त्रानुसार वसुदेवांनी ऋत्विजांना दक्षिणा दिली—आधीच अलंकृत असतानाही त्यांना अधिक आभूषणांनी सजवून, गायी, भूमी व कन्यादानासारखी महाधने अर्पण केली।
Verse 53
पत्नीसंयाजावभृथ्यैश्चरित्वा ते महर्षय: । सस्नू रामह्रदे विप्रा यजमानपुर:सरा: ॥ ५३ ॥
पत्नी-संयाज व अवभृथ्यादी विधिपूर्वक पार पाडून ते महर्षी ब्राह्मण यजमान वसुदेव यांच्या अग्रस्थानी राहून परशुरामांच्या रामह्रदात स्नानास गेले।
Verse 54
स्नातोऽलङ्कारवासांसि वन्दिभ्योऽदात्तथा स्त्रिय: । तत: स्वलङ्कृतो वर्णानाश्वभ्योऽन्नेन पूजयत् ॥ ५४ ॥
स्नान झाल्यावर वसुदेवांनी पत्नींसह आपण घातलेले अलंकार व वस्त्रे वंदिभ्यांना (स्तुतिपाठकांना) दान केली. नंतर नवे वस्त्र धारण करून, स्वतः अलंकृत होऊन, कुत्र्यांपर्यंत सर्वांना अन्नदानाने पूजिले।
Verse 55
बन्धून् सदारान् ससुतान् पारिबर्हेण भूयसा । विदर्भकोशलकुरून् काशिकेकयसृञ्जयान् ॥ ५५ ॥ सदस्यर्त्विक्सुरगणान् नृभूतपितृचारणान् । श्रीनिकेतमनुज्ञाप्य शंसन्त: प्रययु: क्रतुम् ॥ ५६ ॥
वसुदेवांनी आपल्या बंधूंना—त्यांच्या पत्नी व पुत्रांसह—अत्यंत समृद्ध भेटवस्तूंनी सन्मानित केले; तसेच विदर्भ, कोशल, कुरु, काशी, केकय व सृंजय देशांचे राजे, सभासद, ऋत्विज, साक्षी देवगण, मनुष्य, भूत, पितर व चारण यांचाही सत्कार केला. नंतर श्रीनिकेतन भगवान् कृष्णांची अनुमती घेऊन, सर्व अतिथी वसुदेवांच्या यज्ञाची कीर्ती गात गात प्रस्थान झाले।
Verse 56
बन्धून् सदारान् ससुतान् पारिबर्हेण भूयसा । विदर्भकोशलकुरून् काशिकेकयसृञ्जयान् ॥ ५५ ॥ सदस्यर्त्विक्सुरगणान् नृभूतपितृचारणान् । श्रीनिकेतमनुज्ञाप्य शंसन्त: प्रययु: क्रतुम् ॥ ५६ ॥
त्यांनी विपुल दानांनी आपल्या नातेवाइकांना—पत्नी व पुत्रांसह—तसेच विदर्भ, कोशल, कुरु, काशी, केकय आणि सृंजय देशांच्या राजांना सन्मानित केले. सभासद, ऋत्विज, साक्षी देवगण, मनुष्य, भूत, पितर आणि चारण यांचीही पूजा करून, लक्ष्मीचे आश्रयस्थान श्रीकृष्णांची आज्ञा घेऊन सर्व अतिथी वसुदेवाच्या यज्ञाची कीर्ती गात आपल्या-आपल्या देशी निघून गेले.
Verse 57
धृतराष्ट्रोऽनुज: पार्था भीष्मो द्रोण: पृथा यमौ । नारदो भगवान् व्यास: सुहृत्सम्बन्धिबान्धवा: ॥ ५७ ॥ बन्धून् परिष्वज्य यदून् सौहृदाक्लिन्नचेतस: । ययुर्विरहकृच्छ्रेण स्वदेशांश्चापरे जना: ॥ ५८ ॥
धृतराष्ट्र व त्यांचे अनुज विदुर, पृथा व तिचे पुत्र पांडव, भीष्म, द्रोण, जुळे नकुल-सहदेव, नारद आणि भगवान वेदव्यास—असे मित्र, संबंधी व बंधु यांनी यदूंना आलिंगन देऊन स्नेहाने द्रवलेली मने केली. मग विरहाच्या वेदनेमुळे पावले जड होत, ते व इतर अतिथी आपल्या-आपल्या देशाकडे निघून गेले.
Verse 58
धृतराष्ट्रोऽनुज: पार्था भीष्मो द्रोण: पृथा यमौ । नारदो भगवान् व्यास: सुहृत्सम्बन्धिबान्धवा: ॥ ५७ ॥ बन्धून् परिष्वज्य यदून् सौहृदाक्लिन्नचेतस: । ययुर्विरहकृच्छ्रेण स्वदेशांश्चापरे जना: ॥ ५८ ॥
धृतराष्ट्र व त्यांचे अनुज विदुर, पृथा व तिचे पुत्र पांडव, भीष्म, द्रोण, जुळे नकुल-सहदेव, नारद आणि भगवान वेदव्यास—असे मित्र, संबंधी व बंधु यांनी यदूंना आलिंगन देऊन स्नेहाने द्रवलेली मने केली. मग विरहाच्या वेदनेमुळे पावले जड होत, ते व इतर अतिथी आपल्या-आपल्या देशाकडे निघून गेले.
Verse 59
नन्दस्तु सह गोपालैर्बृहत्या पूजयार्चित: । कृष्णरामोग्रसेनाद्यैर्न्यवात्सीद् बन्धुवत्सल: ॥ ५९ ॥
नंद महाराज गोपाळांसह आणखी काही काळ तेथे थांबले; कारण ते बंधूंवर अत्यंत प्रेम करणारे होते. त्यांच्या मुक्कामात श्रीकृष्ण, बलराम, उग्रसेन आदींनी अत्यंत वैभवशाली पूजासत्कार करून त्यांचा सन्मान केला.
Verse 60
वसुदेवोऽञ्जसोत्तीर्य मनोरथमहार्णवम् । सुहृद् वृत: प्रीतमना नन्दमाह करे स्पृशन् ॥ ६० ॥
मनोरथाच्या विशाल महासागराला वसुदेवांनी सहजच पार केले होते; म्हणून त्यांचे मन पूर्ण तृप्त झाले. अनेक सुहृदांनी वेढलेले, त्यांनी नंदाचा हात स्पर्श करून असे म्हणाले.
Verse 61
श्रीवसुदेव उवाच भ्रातरीशकृत: पाशो नृणां य: स्नेहसंज्ञित: । तं दुस्त्यजमहं मन्ये शूराणामपि योगिनाम् ॥ ६१ ॥
श्री वसुदेव म्हणाले—हे भाऊ, भगवंतांनीच ‘स्नेह’ नावाचा पाश बांधला आहे, जो माणसांना घट्ट बांधतो. मला वाटते, महान शूर आणि योगीही तो सोडणे फार कठीण मानतात।
Verse 62
अस्मास्वप्रतिकल्पेयं यत् कृताज्ञेषु सत्तमै: । मैत्र्यर्पिताफला चापि न निवर्तेत कर्हिचित् ॥ ६२ ॥
खरोखरच भगवंतांनी स्नेहबंध निर्माण केले असावेत; कारण तुमच्यासारखे श्रेष्ठ सत्पुरुष आम्हा कृतघ्नांवरही अनुपम मैत्री करीत राहिलात, जरी तिचे फळ कधी योग्य रीतीने परत मिळाले नाही।
Verse 63
प्रागकल्पाच्च कुशलं भ्रातर्वो नाचराम हि । अधुना श्रीमदान्धाक्षा न पश्याम: पुर: सत: ॥ ६३ ॥
हे भाऊ, पूर्वी आम्ही तुमचे कल्याण करू शकलो नाही; आणि आता तुम्ही समोर असूनही, ऐश्वर्याच्या मदाने अंध झालेल्या आमच्या डोळ्यांनी तुम्हाला पाहूनही दुर्लक्ष केले आहे।
Verse 64
मा राज्यश्रीरभूत् पुंस: श्रेयस्कामस्य मानद । स्वजनानुत बन्धून् वा न पश्यति ययान्धदृक् ॥ ६४ ॥
हे मान्यवर, ज्याला परम श्रेय हवे आहे त्याला राजवैभव कधीही लाभू नये; कारण ते वैभव माणसाला अंध करते आणि तो आपल्या स्वजनां व बंधूंना पाहत नाही।
Verse 65
श्रीशुक उवाच एवं सौहृदशैथिल्यचित्त आनकदुन्दुभि: । रुरोद तत्कृतां मैत्रीं स्मरन्नश्रुविलोचन: ॥ ६५ ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले—अंतरंग स्नेहाने हृदय मऊ झालेला आनकदुन्दुभि वसुदेव रडू लागला. नंदाने दाखविलेली मैत्री आठवून त्याचे डोळे अश्रूंनी भरले।
Verse 66
नन्दस्तु सख्यु: प्रियकृत् प्रेम्णा गोविन्दरामयो: । अद्य श्व इति मासांस्त्रीन् यदुभिर्मानितोऽवसत् ॥ ६६ ॥
नंदही मित्र वसुदेवावर प्रेमाने भरले. गोविंद व बलरामांच्या स्नेहामुळे तो वारंवार म्हणे, “आज निघतो, उद्या निघतो,” तरी यदूंच्या मानाने तीन महिने तिथेच राहिला.
Verse 67
तत: कामै: पूर्यमाण: सव्रज: सहबान्धव: । परार्ध्याभरणक्षौमनानानर्घ्यपरिच्छदै: ॥ ६७ ॥ वसुदेवोग्रसेनाभ्यां कृष्णोद्धवबलादिभि: । दत्तमादाय पारिबर्हं यापितो यदुभिर्ययौ ॥ ६८ ॥
त्यानंतर नंद महाराजांचे सर्व मनोरथ व्रजवासीयांसह पूर्ण झाले. वसुदेव, उग्रसेन, श्रीकृष्ण, उद्धव, बलराम इत्यादींनी त्यांना अमूल्य दागिने, उत्तम वस्त्रे व विविध मौल्यवान गृहसामग्री दिली. नंद महाराजांनी ती भेट स्वीकारून निरोप घेतला; यदूंनी निरोप देताच ते कुटुंबीय व व्रजवासीयांसह निघाले.
Verse 68
तत: कामै: पूर्यमाण: सव्रज: सहबान्धव: । परार्ध्याभरणक्षौमनानानर्घ्यपरिच्छदै: ॥ ६७ ॥ वसुदेवोग्रसेनाभ्यां कृष्णोद्धवबलादिभि: । दत्तमादाय पारिबर्हं यापितो यदुभिर्ययौ ॥ ६८ ॥
त्यानंतर नंद महाराजांचे सर्व मनोरथ व्रजवासीयांसह पूर्ण झाले. वसुदेव, उग्रसेन, श्रीकृष्ण, उद्धव, बलराम इत्यादींनी त्यांना अमूल्य दागिने, उत्तम वस्त्रे व विविध मौल्यवान गृहसामग्री दिली. नंद महाराजांनी ती भेट स्वीकारून निरोप घेतला; यदूंनी निरोप देताच ते कुटुंबीय व व्रजवासीयांसह निघाले.
Verse 69
नन्दो गोपाश्च गोप्यश्च गोविन्दचरणाम्बुजे । मन: क्षिप्तं पुनर्हर्तुमनीशा मथुरां ययु: ॥ ६९ ॥
नंद, गोप आणि गोपी—ज्यांनी आपले मन गोविंदाच्या चरणकमळांवर अर्पिले होते—ते मन पुन्हा खेचून घेण्यास असमर्थ राहिले आणि मथुरेला परत गेले.
Verse 70
बन्धुषु प्रतियातेषु वृष्णय: कृष्णदेवता: । वीक्ष्य प्रावृषमासन्नाद् ययुर्द्वारवतीं पुन: ॥ ७० ॥
बंधुजन निघून गेल्यावर आणि पावसाळा जवळ आला असे पाहून, कृष्णालाच आराध्य मानणारे वृष्णी पुन्हा द्वारकेला परत गेले.
Verse 71
जनेभ्य: कथयां चक्रुर्यदुदेवमहोत्सवम् । यदासीत्तीर्थयात्रायां सुहृत्सन्दर्शनादिकम् ॥ ७१ ॥
त्यांनी नगरातील लोकांना यदुवर वसुदेवांनी केलेल्या महोत्सव-यज्ञांची कथा सांगितली आणि तीर्थयात्रेत जे काही घडले, विशेषतः आप्तस्वजनांच्या दर्शन-मिलनाचेही वर्णन केले।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches that sacred waters and stone/earth Deities purify over time when approached with gradual purification, but a realized sādhu—fixed in spiritual truth—immediately awakens remembrance of God and destroys sin when respectfully served. The point is not to diminish tīrtha or arcana, but to assert that their perfection is sādhu-saṅga and living transmission of tattva through humility, inquiry, and service.
It critiques ahaṅkāra and misidentification: seeing the self as the body, treating family as permanent possession, worshiping land/birth or mere water as ultimate, while neglecting association with the wise. The strong metaphor underscores that without sādhu-sevā and tattva-jñāna, human life fails in its distinct purpose—self-realization and devotion to the Supreme.
The sages conclude that karma is neutralized when action is performed as yajña for Viṣṇu—regulated Vedic sacrifice and duty done with faith, without selfish fruit. Such yajñārtha-karma purifies the mind, supports dharma for householders, and gradually leads toward liberation and bhakti by transforming obligation into worship.
A twice-born householder is described as indebted to (1) the devas (supported by sacrifice), (2) the ṛṣis (repaid by study and preserving knowledge), and (3) the pitṛs (repaid by responsible progeny and ancestral rites). The teaching frames gṛhastha life as stewardship within cosmic reciprocity, meant to culminate in detachment and eventual renunciation rather than endless acquisition.
They explain that Yoga-māyā covers Kṛṣṇa’s full identity even from intimates, enabling humanlike līlā. Just as a dreamer forgets waking identity, conditioned perception clings to nāma-rūpa; thus only by grace, devotion, and purified consciousness can one recognize Kṛṣṇa as Time, the inner controller, and the Soul of all beings.