Adhyaya 82
The Solar Eclipse at Samanta-pañcaka and the Great Reunion of Yādavas, Pāṇḍavas, and Vraja
द्वारकेत निवास करणाऱ्या श्रीकृष्ण-बलरामांच्या काळात समंत-पंचक या तीर्थस्थानी सूर्यग्रहणाचा महान प्रसंग येतो; परशुरामांच्या यज्ञकुंड-सरांसाठी ते प्रसिद्ध आहे। वृष्णी राजवैभवाने तेथे जाऊन स्नान, उपवास व ब्राह्मणांना दान करतात आणि केवळ पुण्य नव्हे तर विशेषतः कृष्णभक्तीचीच प्रार्थना करतात—तीर्थयात्रेला भक्तिकेंद्रित अर्थ देतात। तेथे मित्र-शत्रू राजांचा मोठा मेळा जमतो आणि सर्वात हृदयस्पर्शी भेट नंद-यशोदा व विरहाने व्याकुळ व्रजवासीयांची होते; आलिंगने, अश्रू व कुशलप्रश्न सुरू होतात। कुंतीचा स्पष्ट उलाहना आणि वसुदेवाचे उत्तर येते की सर्वजण परमेश्वराच्या अधीन असून त्याचेच साधन आहेत। राजे कृष्णाचे दिव्य रूप व यदूंचे सौभाग्य पाहून विस्मित होतात। नंद व वृष्णींचे पुनर्मिलन होते; देवकी व रोहिणी यशोदेच्या अनुपम पालनसेवेचा सन्मान करतात। शेवटी कृष्ण गोपींना एकांतात भेटून दैवी विधानाने झालेल्या विरहाचा अर्थ, भक्तीचे फळ, तसेच आपली सर्वव्यापकता व परात्परता सांगतो—पुढील अंतरंग संवादांची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथैकदा द्वारवत्यां वसतो रामकृष्णयो: । सूर्योपराग: सुमहानासीत् कल्पक्षये यथा ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—एकदा द्वारकेत वसणाऱ्या बलराम आणि श्रीकृष्णांच्या काळात अतिशय महान सूर्यग्रहण झाले, जणू ब्रह्माच्या दिवसाचा अंतच आला होता.
Verse 2
तं ज्ञात्वा मनुजा राजन् पुरस्तादेव सर्वत: । समन्तपञ्चकं क्षेत्रं ययु: श्रेयोविधित्सया ॥ २ ॥
हे राजा, त्या ग्रहणाविषयी आधीच समजल्यामुळे, पुण्याच्या इच्छेने अनेक लोक चारी बाजूंनी समंतपंचक नावाच्या पवित्र क्षेत्री गेले.
Verse 3
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
शस्त्रधाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या परशुरामाने पृथ्वीला क्षत्रियविहीन केले आणि राजांच्या रक्ताने तिथे मोठे सरोवर निर्माण केले.
Verse 4
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
जरी भगवान परशुराम कर्माने बद्ध होत नाहीत, तरीही लोकांना शिकवण्यासाठी त्यांनी तिथे यज्ञ केला, जणू काही ते पापमुक्तीसाठी प्रयत्न करणारे सामान्य व्यक्ती आहेत.
Verse 5
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
त्या मोठ्या तीर्थयात्रेच्या प्रसंगी, भारताच्या विविध भागांतून लोक आणि अक्रूर, वसुदेव, आहुक इत्यादी वृष्णीवंशीय तिथे आले.
Verse 6
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
हे भरतवंशी, आपली पापे नष्ट करण्याच्या इच्छेने गद, प्रद्युम्न, सांब इत्यादी तिथे गेले; तर अनिरुद्ध, सुचंद्र, शुक, सारण आणि सेनापती कृतवर्मा संरक्षणासाठी द्वारकेतच राहिले.
Verse 7
ते रथैर्देवधिष्ण्याभैर्हयैश्च तरलप्लवै: । गजैर्नदद्भिरभ्राभैर्नृभिर्विद्याधरद्युभि: ॥ ७ ॥ व्यरोचन्त महातेजा: पथि काञ्चनमालिन: । दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहा: कलत्रै: खेचरा इव ॥ ८ ॥
महातेजस्वी यादव मार्गावर मोठ्या वैभवाने उजळून निघाले. देवविमानासारख्या रथांवर, लयबद्ध चालणाऱ्या घोड्यांवर, मेघांसारख्या गर्जणाऱ्या हत्तींसह आणि विद्याधरांसारख्या तेजस्वी पायदळासह ते चालले. सुवर्णहार, पुष्पमाळा, दिव्य वस्त्रे व कवच धारण करून, पत्नींसह ते जणू आकाशात उडणारे देवच भासत होते.
Verse 8
ते रथैर्देवधिष्ण्याभैर्हयैश्च तरलप्लवै: । गजैर्नदद्भिरभ्राभैर्नृभिर्विद्याधरद्युभि: ॥ ७ ॥ व्यरोचन्त महातेजा: पथि काञ्चनमालिन: । दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहा: कलत्रै: खेचरा इव ॥ ८ ॥
महातेजस्वी यादव मार्गावर मोठ्या वैभवाने उजळून निघाले. देवविमानासारख्या रथांवर, लयबद्ध चालणाऱ्या घोड्यांवर, मेघांसारख्या गर्जणाऱ्या हत्तींसह आणि विद्याधरांसारख्या तेजस्वी पायदळासह ते चालले. सुवर्णहार, पुष्पमाळा, दिव्य वस्त्रे व कवच धारण करून, पत्नींसह ते जणू आकाशात उडणारे देवच भासत होते.
Verse 9
तत्र स्नात्वा महाभागा उपोष्य सुसमाहिता: । ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धेनूर्वास:स्रग्रुक्ममालिनी: ॥ ९ ॥
तेथे समंत-पंचकात महाभाग यादवांनी स्नान करून एकाग्रतेने उपवास केला. नंतर त्यांनी ब्राह्मणांना वस्त्रे, पुष्पमाळा व सुवर्णहारांनी सजवलेल्या गायी दान दिल्या.
Verse 10
रामह्रदेषु विधिवत् पुनराप्लुत्य वृष्णय: । ददु: स्वन्नं द्विजाग्र्येभ्य: कृष्णे नो भक्तिरस्त्विति ॥ १० ॥
शास्त्रविधीनुसार वृष्णिवंशी लोकांनी परशुरामांच्या ह्रदांत पुन्हा स्नान केले. मग त्यांनी श्रेष्ठ ब्राह्मणांना स्वादिष्ट अन्न दिले आणि प्रार्थना केली— “आमची श्रीकृष्णावर भक्ति असो.”
Verse 11
स्वयं च तदनुज्ञाता वृष्णय: कृष्णदेवता: । भुक्त्वोपविविशु: कामं स्निग्धच्छायाङ्घ्रिपाङ्घ्रिषु ॥ ११ ॥
मग आपल्या एकमेव आराध्य श्रीकृष्णांच्या अनुमतीने वृष्णिवंशी लोकांनी भोजन केले. त्यानंतर थंड, दाट सावली देणाऱ्या वृक्षांच्या खाली ते निवांतपणे बसले.
Verse 12
तत्रागतांस्ते ददृशु: सुहृत्सम्बन्धिनो नृपान् । मत्स्योशीनरकौशल्यविदर्भकुरुसृञ्जयान् । काम्बोजकैकयान् मद्रान् कुन्तीनानर्तकेरलान् ॥ १२ ॥ अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान् परांश्च शतशो नृप । नन्दादीन्सुहृदो गोपान्गोपीश्चोत्कण्ठिताश्चिरम् ॥ १३ ॥
तेथे आलेल्या राजांमध्ये यादवांनी आपले जुने मित्र व नातेवाईक—मत्स्य, उशीनर, कौशल्य, विदर्भ, कुरु, सृंजय, काम्बोज, कैकय, मद्र, कुंती तसेच आनर्त व केरळचे नरेश—पाहिले. हे परीक्षित! त्यांनी शेकडो इतर राजेही पाहिले—स्वपक्षीय आणि विरोधी; तसेच नंद महाराज व प्रिय गोप-गोपिका, जे दीर्घकाळ विरह-उत्कंठेने व्याकुळ होते।
Verse 13
तत्रागतांस्ते ददृशु: सुहृत्सम्बन्धिनो नृपान् । मत्स्योशीनरकौशल्यविदर्भकुरुसृञ्जयान् । काम्बोजकैकयान् मद्रान् कुन्तीनानर्तकेरलान् ॥ १२ ॥ अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान् परांश्च शतशो नृप । नन्दादीन्सुहृदो गोपान्गोपीश्चोत्कण्ठिताश्चिरम् ॥ १३ ॥
त्यांनी शेकडो इतर राजेही पाहिले—स्वपक्षीय आणि विरोधी. हे परीक्षित! तसेच त्यांनी प्रिय सुहृद नंद महाराज व गोप-गोपिकांना पाहिले, जे दीर्घकाळ विरह-उत्कंठेने व्याकुळ होते।
Verse 14
अन्योन्यसन्दर्शनहर्षरंहसा प्रोत्फुल्लहृद्वक्त्रसरोरुहश्रिय: । आश्लिष्य गाढं नयनै: स्रवज्जला हृष्यत्त्वचो रुद्धगिरो ययुर्मुदम् ॥ १४ ॥
एकमेकांना पाहून झालेल्या तीव्र आनंदाने त्यांच्या हृदय व मुखकमळांना नवी शोभा फुलली। पुरुषांनी उत्साहाने घट्ट आलिंगन केले; डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले, अंगावर रोमांच उभे राहिले आणि कंठ दाटून आले—सर्वांनी परम आनंद अनुभवला।
Verse 15
स्त्रियश्च संवीक्ष्य मिथोऽतिसौहृद- स्मितामलापाङ्गदृशोऽभिरेभिरे । स्तनै: स्तनान् कुङ्कुमपङ्करूषितान् निहत्य दोर्भि: प्रणयाश्रुलोचना: ॥ १५ ॥
स्त्रियांनी एकमेकींकडे पाहताच प्रेमळ मैत्रीचे निर्मळ हास्य व कोमल कटाक्ष उमटले. मग त्यांनी आलिंगन केले; कुंकुम-केशराने रंगलेले त्यांचे स्तन परस्परांवर टेकले आणि स्नेहाश्रूंनी डोळे भरून आले।
Verse 16
ततोऽभिवाद्य ते वृद्धान् यविष्ठैरभिवादिता: । स्वागतं कुशलं पृष्ट्वा चक्रु: कृष्णकथा मिथ: ॥ १६ ॥
मग त्यांनी वडिलांना नमस्कार केला आणि धाकट्यांकडून आदरही मिळवला। प्रवासाची कुशलता व सर्वांचे कल्याण विचारून ते परस्पर श्रीकृष्णकथा करू लागले।
Verse 17
पृथा भ्रातॄन् स्वसृर्वीक्ष्य तत्पुत्रान् पितरावपि । भ्रातॄपत्नीर्मुकुन्दं च जहौ सङ्कथया शुच: ॥ १७ ॥
पृथा (कुंती) हिने भाऊ-बहिणी, त्यांची मुले, आई-वडील, भावजय आणि भगवान मुकुंद यांना पाहून त्यांच्याशी संवाद करताना आपला शोक विसरला।
Verse 18
कुन्त्युवाच आर्य भ्रातरहं मन्ये आत्मानमकृताशिषम् । यद् वा आपत्सु मद्वार्तां नानुस्मरथ सत्तमा: ॥ १८ ॥
कुंती म्हणाली—हे पूज्य बंधूंनो! मी स्वतःला अभागी मानते, कारण तुम्ही सर्व सत्तम असूनही माझ्या आपत्तीत माझी आठवण केली नाही।
Verse 19
सुहृदो ज्ञातय: पुत्रा भ्रातर: पितरावपि । नानुस्मरन्ति स्वजनं यस्य दैवमदक्षिणम् ॥ १९ ॥
ज्याच्यावर दैव अनुकूल नसते, त्याला मित्र-नातेवाईक—अगदी पुत्र, भाऊ आणि आई-वडीलसुद्धा—विसरतात।
Verse 20
श्रीवसुदेव उवाच अम्ब मास्मानसूयेथा दैवक्रीडनकान् नरान् । ईशस्य हि वशे लोक: कुरुते कार्यतेऽथ वा ॥ २० ॥
श्री वसुदेव म्हणाले—बहिणी, आमच्यावर राग धरू नकोस. आम्ही तर दैवाचे खेळणे असलेले सामान्य मनुष्य आहोत. खरे तर जग ईश्वराच्या अधीन आहे; माणूस स्वतः करील किंवा करवून घेतला जाईल, सर्व त्याच्याच वशात आहे।
Verse 21
कंसप्रतापिता: सर्वे वयं याता दिशं दिशम् । एतर्ह्येव पुन: स्थानं दैवेनासादिता: स्वस: ॥ २१ ॥
कंसाच्या छळामुळे आम्ही सर्वजण दिशादिशांना पळून गेलो होतो; पण बहिणी, आता दैवकृपेने आम्ही पुन्हा आपल्या ठिकाणी परत आलो आहोत।
Verse 22
श्रीशुक उवाच वसुदेवोग्रसेनाद्यैर्यदुभिस्तेऽर्चिता नृपा: । आसन्नच्युतसन्दर्शपरमानन्दनिर्वृता: ॥ २२ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—वसुदेव, उग्रसेन इत्यादी यादवांनी त्या राजांचा यथोचित सत्कार केला. अच्युत भगवानांचे दर्शन होताच ते परम आनंदाने तृप्त झाले.
Verse 23
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
भीष्म, द्रोण, धृतराष्ट्र, गान्धारी पुत्रांसह, पांडव पत्न्यांसह, कुंती, संजय, विदुर व कृपाचार्य; तसेच कुंतीभोज, विराट, भीष्मक, महान नग्नजित, पुरुजित, द्रुपद, शल्य, धृष्टकेतू आणि काशिराज—हे सर्व तेथे उपस्थित होते.
Verse 24
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
दमघोष, विशालाक्ष, मैथिल, मद्र व केकय; युधामन्यु, सुशर्मा आणि बाह्लिक इत्यादी पुत्रांसहही तेथे उपस्थित होते.
Verse 25
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
हे राजेंद्र! युधिष्ठिर महाराजांचे अनुयायी असे आणखीही अनेक राजे होते. ऐश्वर्य-धाम श्रीकृष्णांचे दिव्य रूप त्यांच्या पत्न्यांसह समोर उभे पाहून ते सर्व विस्मित झाले.
Verse 26
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
हे राजेंद्र! युधिष्ठिरांच्या अधीन असलेले सर्व राजे शौरी श्रीकृष्णांचे श्री-निवास स्वरूप त्यांच्या पत्न्यांसह पाहून विस्मित झाले.
Verse 27
अथ ते रामकृष्णाभ्यां सम्यक् प्राप्तसमर्हणा: । प्रशशंसुर्मुदा युक्ता वृष्णीन् कृष्णपरिग्रहान् ॥ २७ ॥
बलराम व श्रीकृष्णांनी यथायोग्य सन्मान केल्यावर ते राजे आनंद व उत्साहाने श्रीकृष्णांचे निजजन वृष्णींची स्तुती करू लागले।
Verse 28
अहो भोजपते यूयं जन्मभाजो नृणामिह । यत् पश्यथासकृत् कृष्णं दुर्दर्शमपि योगिनाम् ॥ २८ ॥
हे भोजराज! मनुष्यमात्रांत तुम्हीच खरे धन्य जन्माचे, कारण मोठ्या योगींनाही दुर्दर्श असे श्रीकृष्ण तुम्ही वारंवार पाहता।
Verse 29
यद्विश्रुति: श्रुतिनुतेदमलं पुनाति पादावनेजनपयश्च वचश्च शास्त्रम् । भू: कालभर्जितभगापि यदङ्घ्रिपद्म- स्पर्शोत्थशक्तिरभिवर्षति नोऽखिलार्थान् ॥ २९ ॥ तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प- शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्ध: । येषां गृहे निरयवर्त्मनि वर्ततां व: स्वर्गापवर्गविरम: स्वयमास विष्णु: ॥ ३० ॥
ज्यांची वेदांनी गाइलेली कीर्ती, त्यांच्या चरणांचे चरणामृत आणि शास्त्ररूप वाणी—हे सर्व जगत् निर्मळ करतात. काळाने क्षीण झालेली पृथ्वीही त्यांच्या कमलचरण-स्पर्शाने शक्तिमान होऊन आम्हांवर सर्व अभिलाषित फलांचा वर्षाव करते।
Verse 30
यद्विश्रुति: श्रुतिनुतेदमलं पुनाति पादावनेजनपयश्च वचश्च शास्त्रम् । भू: कालभर्जितभगापि यदङ्घ्रिपद्म- स्पर्शोत्थशक्तिरभिवर्षति नोऽखिलार्थान् ॥ २९ ॥ तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प- शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्ध: । येषां गृहे निरयवर्त्मनि वर्ततां व: स्वर्गापवर्गविरम: स्वयमास विष्णु: ॥ ३० ॥
गृहस्थजीवनाच्या नरकमार्गात वावरणाऱ्या तुम्हांशीच तो विष्णु—जो स्वर्ग व मोक्षाचे ध्येयही विसरायला लावतो—विवाह व रक्तसंबंधाने जोडला गेला आहे. तुम्ही त्याला प्रत्यक्ष पाहता, स्पर्शता, सोबत चालता, बोलता, एकत्र शय्या, आसन व भोजन करता।
Verse 31
श्रीशुक उवाच नन्दस्तत्र यदून् प्राप्तान् ज्ञात्वा कृष्णपुरोगमान् । तत्रागमद् वृतो गोपैरन:स्थार्थैर्दिदृक्षया ॥ ३१ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—कृष्णाच्या पुढे यदुवंशी आले आहेत हे कळताच नंद महाराज त्यांना पाहण्याच्या इच्छेने त्वरित तेथे गेले. गोपही सोबत होते; त्यांच्या गाड्यांवर विविध सामान लादलेले होते।
Verse 32
तं दृष्ट्वा वृष्णयो हृष्टास्तन्व: प्राणमिवोत्थिता: । परिषस्वजिरे गाढं चिरदर्शनकातरा: ॥ ३२ ॥
नंद महाराजांना पाहताच वृष्णिवंशी अत्यंत हर्षित झाले आणि जणू प्राण परत आलेल्या देहाप्रमाणे उठून उभे राहिले. दीर्घकाळ दर्शन न झाल्याने व्याकुळ होऊन त्यांनी त्यांना घट्ट मिठी मारली.
Verse 33
वसुदेव: परिष्वज्य सम्प्रीत: प्रेमविह्वल: । स्मरन् कंसकृतान् क्लेशान् पुत्रन्यासं च गोकुले ॥ ३३ ॥
वसुदेवांनी नंद महाराजांना आलिंगन करून अत्यंत आनंद मानला; प्रेमाने ते विह्वळ झाले. कंसाने दिलेले क्लेश आणि पुत्रांच्या रक्षणासाठी त्यांना गोकुळात ठेवावे लागले, हे त्यांनी स्मरले.
Verse 34
कृष्णरामौ परिष्वज्य पितरावभिवाद्य च । न किञ्चनोचतु: प्रेम्णा साश्रुकण्ठौ कुरूद्वह ॥ ३४ ॥
हे कुरुकुलश्रेष्ठ! कृष्ण व बलरामांनी आपल्या पालक माता-पित्यांना आलिंगन देऊन नमस्कार केला; पण प्रेमाश्रूंनी कंठ दाटून आल्याने ते काहीही बोलू शकले नाहीत.
Verse 35
तावात्मासनमारोप्य बाहुभ्यां परिरभ्य च । यशोदा च महाभागा सुतौ विजहतु: शुच: ॥ ३५ ॥
दोन्ही पुत्रांना मांडीवर बसवून बाहूंनी घट्ट धरून नंद व महाभाग्यवती यशोदा मातांनी आपला शोक विसरला.
Verse 36
रोहिणी देवकी चाथ परिष्वज्य व्रजेश्वरीम् । स्मरन्त्यौ तत्कृतां मैत्रीं बाष्पकण्ठ्यौ समूचतु: ॥ ३६ ॥
मग रोहिणी व देवकी यांनी व्रजेश्वरी (यशोदा) यांना आलिंगन दिले. त्यांनी दाखविलेल्या निष्ठावान मैत्रीचे स्मरण करून, अश्रूंनी भरलेल्या कंठाने त्या तिला म्हणाल्या.
Verse 37
का विस्मरेत वां मैत्रीमनिवृत्तां व्रजेश्वरि । अवाप्याप्यैन्द्रमैश्वर्यं यस्या नेह प्रतिक्रिया ॥ ३७ ॥
रोहिणी व देवकी म्हणाल्या—हे व्रजेश्वरी! तुम्ही आणि नंदांनी आम्हांवर जी अखंड मैत्री व स्नेह दाखविला, तो कोण स्त्री विसरेल? इंद्राचे वैभव मिळाले तरी या लोकात त्याची परतफेड होऊ शकत नाही।
Verse 38
एतावदृष्टपितरौ युवयो: स्म पित्रो: सम्प्रीणनाभ्युदयपोषणपालनानि । प्राप्योषतुर्भवति पक्ष्म ह यद्वदक्ष्णो- र्न्यस्तावकुत्रचभयौ न सतां पर: स्व: ॥ ३८ ॥
या दोन बालकांनी आपल्या खऱ्या माता-पित्यांना पाहण्यापूर्वीच तुम्ही दोघांनी पालकांसारखे स्नेह, संस्कार, उन्नती, पोषण व संरक्षण दिले. हे साध्वी, तुमच्या रक्षणामुळे त्यांना कधीही भय वाटले नाही—जसे पापण्या डोळ्यांचे रक्षण करतात. खरेच, तुमच्यासारखे सत्पुरुष परके-आपले असा भेद करत नाहीत।
Verse 39
श्रीशुक उवाच गोप्यश्च कृष्णमुपलभ्य चिरादभीष्टं यत्प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्मकृतं शपन्ति । दृग्भिर्हृदीकृतमलं परिरभ्य सर्वा- स्तद्भावमापुरपि नित्ययुजां दुरापम् ॥ ३९ ॥
श्रीशुक म्हणाले—गोपिका चिरकाळानंतर प्रिय कृष्णाला मिळवून, दर्शनात क्षणभर अडथळा आणणाऱ्या पापण्यांचा कर्ता विधात्याला शाप देत असत. आता दीर्घ विरहानंतर कृष्णाला पाहताच त्यांनी नेत्रांनी त्याला हृदयात घेतले आणि तेथेच आलिंगन करून पूर्ण तृप्ती मिळवली. अशा रीतीने त्या त्या तन्मय भावात लीन झाल्या, जो नित्य योगसाधकांनाही दुर्मिळ आहे।
Verse 40
भगवांस्तास्तथाभूता विविक्त उपसङ्गत: । आश्लिष्यानामयं पृष्ट्वा प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ ४० ॥
भगवान त्या भावसमाधीत उभ्या असलेल्या गोपिकांकडे एकांतस्थानी गेले. त्यांनी प्रत्येकीला आलिंगन दिले, कुशल विचारले आणि हसत हसत असे म्हणाले।
Verse 41
अपि स्मरथ न: सख्य: स्वानामर्थचिकीर्षया । गतांश्चिरायिताञ्छत्रुपक्षक्षपणचेतस: ॥ ४१ ॥
कृष्ण म्हणाले—हे सखींनो, तुम्हाला माझी आठवण आहे का? आपल्या स्वजनांच्या हितासाठीच मी इतका काळ दूर राहिलो, शत्रुपक्षाचा नाश करण्याच्या चिंतेत मग्न होतो।
Verse 42
अप्यवध्यायथास्मान् स्विदकृतज्ञाविशङ्कया । नूनं भूतानि भगवान् युनक्ति वियुनक्ति च ॥ ४२ ॥
तुम्ही मला कृतघ्न समजून माझा तिरस्कार करता काय? खरे तर भगवानच जीवांना एकत्र आणतात आणि पुन्हा वेगळेही करतात।
Verse 43
वायुर्यथा घनानीकं तृणं तूलं रजांसि च । संयोज्याक्षिपते भूयस्तथा भूतानि भूतकृत् ॥ ४३ ॥
जशी वारा ढगांचे समूह, गवताचे काडे, कापसाचे तंतू व धुळीचे कण एकत्र करून पुन्हा उधळून देतो, तसा सृष्टीकर्ता आपल्या सृष्टीतील जीवांशी करतो।
Verse 44
मयि भक्तिर्हि भूतानाममृतत्वाय कल्पते । दिष्ट्या यदासीन्मत्स्नेहो भवतीनां मदापन: ॥ ४४ ॥
माझ्यावरची भक्तीच जीवांना अमृतत्व देणारी ठरते. आणि तुमच्या सौभाग्याने माझ्याविषयी असा स्नेह झाला की त्या स्नेहानेच तुम्ही मला प्राप्त केले।
Verse 45
अहं हि सर्वभूतानामादिरन्तोऽन्तरं बहि: । भौतिकानां यथा खं वार्भूर्वायुर्ज्योतिरङ्गना: ॥ ४५ ॥
हे देवियो, मीच सर्व प्राण्यांचा आदि व अंत आहे आणि त्यांच्या आत-बाहेरही व्याप्त आहे; जसे आकाश, जल, पृथ्वी, वायु व अग्नी सर्व भौतिक वस्तूंचे आदि-अंत असून आत-बाहेर पसरलेले असतात।
Verse 46
एवं ह्येतानि भूतानि भूतेष्वात्मात्मना तत: । उभयं मय्यथ परे पश्यताभातमक्षरे ॥ ४६ ॥
अशा रीतीने सर्व भूत मूल तत्त्वांत स्थित आहेत आणि आत्मा आपल्या स्वरूपात राहून सृष्टीत व्याप्त आहेत. हे दोन्ही—भौतिक सृष्टी व आत्मा—माझ्यात, अविनाशी परम सत्यात, प्रकट झालेले पाहा।
Verse 47
श्रीशुक उवाच अध्यात्मशिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिता: । तदनुस्मरणध्वस्तजीवकोशास्तमध्यगन् ॥ ४७ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: कृष्णाने अध्यात्म-शिक्षा दिल्याने गोपींना त्याचे अखंड स्मरण झाले; त्या स्मरणाने अहंकाराचे आवरण नष्ट झाले आणि वाढत्या तन्मयतेने त्यांनी त्याला यथार्थ ओळखले।
Verse 48
आहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्दं योगेश्वरैर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधै: । संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं गेहं जुषामपि मनस्युदियात् सदा न: ॥ ४८ ॥
गोपिका म्हणाल्या: हे नलिननाभ! संसाररूपी खोल विहिरीत पडलेल्यांना वर काढण्याचा एकमेव आधार तुमचे चरणकमल आहेत. योगेश्वर व अगाधबुद्धी ऋषी ज्यांचे हृदयात चिंतन करतात, तेच चरण आम्हा गृहकर्मात गुंतलेल्या साध्यांच्या मनातही सदैव जागृत राहोत।
Frequently Asked Questions
Eclipses are traditionally treated as potent times for tīrtha-snāna, vrata, and dāna. The chapter emphasizes that the Vṛṣṇis’ pilgrimage is explicitly oriented to bhakti—after ritual acts they pray, “May we be granted devotion to Lord Kṛṣṇa,” teaching that purification and merit culminate in devotion to the Āśraya.
Paraśurāma, an avatāra renowned for subduing oppressive kṣatriyas, is said here to have formed lakes from the kings’ blood and performed sacrifices at Samanta-pañcaka as loka-saṅgraha—public instruction—though he is personally untouched by karma. The site thus becomes a remembered locus of atonement, sacrifice, and pilgrimage.
Kuntī voices a human truth of social vulnerability: when providence turns adverse, even close relations may withdraw. Her speech sharpens the chapter’s theological point—worldly support is unstable—setting up Vasudeva’s reply that all beings act under the Supreme Lord’s governance, and thus one should seek ultimate shelter in Kṛṣṇa.
Vasudeva asks Kuntī not to be angry, describing people as “playthings of fate,” yet concluding that whether one acts independently or under compulsion, all remain under the Supreme Lord’s control. The teaching does not deny agency but frames it within īśvara-adhīnatā, encouraging forgiveness and God-centered understanding of events.
They behold a paradox: the Supreme Lord—abode of all opulence and beauty, rarely seen even by yogīs—is present in a seemingly ordinary social setting, surrounded by family and queens. Their amazement underscores bhakti’s special access: the Vṛṣṇis relate to Viṣṇu not as distant Absolute but as intimate companion.
Kṛṣṇa explains that the Supreme Lord brings beings together and separates them, like wind assembling and dispersing objects, redirecting the gopīs’ pain into metaphysical clarity. He then affirms bhakti as the path to eternal life and declares His immanence—within and without all beings—so their love matures into ego-free absorption and realized understanding.