Adhyaya 77

Verse 1

श्रीशुक उवाच स उपस्पृश्य सलिलं दंशितो धृतकार्मुक: । नय मां द्युमत: पार्श्वं वीरस्येत्याह सारथिम् ॥ १ ॥

श्रीशुक म्हणाले—जल स्पर्श करून शुद्ध होऊन, कवच धारण करून व धनुष्य हातात घेऊन भगवान प्रद्युम्नाने सारथ्याला म्हटले, “मला त्या वीर द्युमानाजवळ घेऊन चल.”

Verse 2

विधमन्तं स्वसैन्यानि द्युमन्तं रुक्‍मिणीसुत: । प्रतिहत्य प्रत्यविध्यान्नाराचैरष्टभि: स्मयन् ॥ २ ॥

प्रद्युम्न नसताना द्युमान त्याची सेना उध्वस्त करत होता; तेव्हा रुक्मिणीपुत्र प्रद्युम्नाने हसत-हसत प्रत्याक्रमण करून आठ नाराच बाणांनी त्याला भेदले.

Verse 3

चतुर्भिश्चतुरो वाहान् सूतमेकेन चाहनत् । द्वाभ्यं धनुश्च केतुं च शरेणान्येन वै शिर: ॥ ३ ॥

त्या बाणांपैकी चार बाणांनी त्याने द्युमानाचे चार घोडे मारले, एका बाणाने सारथीला, दोन बाणांनी त्याचे धनुष्य व ध्वज, आणि शेवटच्या बाणाने द्युमानाचे शिर लक्ष्य केले.

Verse 4

गदसात्यकिसाम्बाद्या जघ्नु: सौभपतेर्बलम् । पेतु: समुद्रे सौभेया: सर्वे सञ्छिन्नकन्धरा: ॥ ४ ॥

गद, सात्यकी, साम्ब इत्यादींनी शाल्वाच्या सौभपतीच्या सैन्याचा संहार केला; सौभातील सर्व सैनिक छिन्नकंठ होऊन समुद्रात कोसळले।

Verse 5

एवं यदूनां शाल्वानां निघ्नतामितरेतरम् । युद्धं त्रिनवरात्रं तदभूत्तुमुलमुल्बणम् ॥ ५ ॥

याप्रमाणे यादव आणि शाल्वपक्षीय परस्परांना मारू लागले, तसे ते घोर व गोंगाटमय युद्ध सत्तावीस दिवस-रात्र चालू राहिले।

Verse 6

इन्द्रप्रस्थं गत: कृष्ण आहूतो धर्मसूनुना । राजसूयेऽथ निवृत्ते शिशुपाले च संस्थिते ॥ ६ ॥ कुरुवृद्धाननुज्ञाप्य मुनींश्च ससुतां पृथाम् । निमित्तान्यतिघोराणि पश्यन् द्वारवतीं ययौ ॥ ७ ॥

धर्मपुत्र युधिष्ठिराच्या निमंत्रणाने श्रीकृष्ण इंद्रप्रस्थास गेले होते. राजसूय यज्ञ संपन्न होऊन शिशुपालाचा वध झाल्यावर प्रभूंना अत्यंत घोर अपशकुन दिसू लागले; म्हणून कुरुवृद्ध, मुनी आणि पृथासह तिच्या पुत्रांची अनुमती घेऊन ते द्वारकेस निघाले।

Verse 7

इन्द्रप्रस्थं गत: कृष्ण आहूतो धर्मसूनुना । राजसूयेऽथ निवृत्ते शिशुपाले च संस्थिते ॥ ६ ॥ कुरुवृद्धाननुज्ञाप्य मुनींश्च ससुतां पृथाम् । निमित्तान्यतिघोराणि पश्यन् द्वारवतीं ययौ ॥ ७ ॥

धर्मपुत्र युधिष्ठिराच्या निमंत्रणाने श्रीकृष्ण इंद्रप्रस्थास गेले होते. राजसूय यज्ञ संपन्न होऊन शिशुपालाचा वध झाल्यावर प्रभूंना अत्यंत घोर अपशकुन दिसू लागले; म्हणून कुरुवृद्ध, मुनी आणि पृथासह तिच्या पुत्रांची अनुमती घेऊन ते द्वारकेस निघाले।

Verse 8

आह चाहमिहायात आर्यमिश्राभिसङ्गत: । राजन्याश्चैद्यपक्षीया नूनं हन्यु: पुरीं मम ॥ ८ ॥

प्रभू मनात म्हणाले—मी येथे माझ्या पूज्य अग्रजासह आलो आहे; म्हणून चैद्य (शिशुपाल) पक्षाचे राजे नक्कीच माझ्या पुरीवर (द्वारकेवर) आक्रमण करत असतील।

Verse 9

वीक्ष्य तत् कदनं स्वानां निरूप्य पुररक्षणम् । सौभं च शाल्वराजं च दारुकं प्राह केशव: ॥ ९ ॥

द्वारकेस येऊन आपल्या लोकांवर आलेले संकट पाहून व नगररक्षणाची व्यवस्था करून, सौभ-विमानासह शाल्वराजाला पाहून भगवान केशव दारुकास म्हणाले।

Verse 10

रथं प्रापय मे सूत शाल्वस्यान्तिकमाशु वै । सम्भ्रमस्ते न कर्तव्यो मायावी सौभराडयम् ॥ १० ॥

हे सारथ्या, माझा रथ लवकर शाल्वाच्या जवळ ने. हा सौभाचा अधिपती मायावी आहे; तू गोंधळू नकोस.

Verse 11

इत्युक्तश्चोदयामास रथमास्थाय दारुक: । विशन्तं दद‍ृशु: सर्वे स्वे परे चारुणानुजम् ॥ ११ ॥

असे आदेश मिळताच दारुकाने भगवानांना रथावर बसवून रथ हाकला. रथ रणांगणात शिरताच मित्र-शत्रू सर्वांनी गरुडध्वज पाहिला.

Verse 12

शाल्वश्च कृष्णमालोक्य हतप्रायबलेश्वर: । प्राहरत् कृष्णसूताय शक्तिं भीमरवां मृधे ॥ १२ ॥

उध्वस्त सैन्याचा अधिपती शाल्व कृष्णांना येताना पाहून रणात कृष्णांच्या सारथ्यावर भीषण गर्जना करणारी शक्ती फेकली.

Verse 13

तामापतन्तीं नभसि महोल्कामिव रंहसा । भासयन्तीं दिश: शौरि: सायकै: शतधाच्छिनत् ॥ १३ ॥

आकाशात महाउल्केसारखी वेगाने येऊन दिशांना उजळवणारी ती शक्ती शौरिने आपल्या बाणांनी शंभर तुकडे केली.

Verse 14

तं च षोडशभिर्विद्ध्वा बाणै: सौभं च खे भ्रमत् । अविध्यच्छरसन्दोहै: खं सूर्य इव रश्मिभि: ॥ १४ ॥

त्यानंतर भगवान श्रीकृष्णांनी शाल्वाला सोळा बाणांनी विद्ध केले आणि आकाशात फिरणाऱ्या सौभ विमानावर बाणांचा वर्षाव केला, जणू काही सूर्य आपल्या किरणांनी आकाश भरून टाकत आहे.

Verse 15

शाल्व: शौरेस्तु दो: सव्यं सशार्ङ्गं शार्ङ्गधन्वन: । बिभेद न्यपतद्धस्ताच्छार्ङ्गमासीत्तदद्भ‍ुतम् ॥ १५ ॥

शाल्वाने भगवान श्रीकृष्णांच्या डाव्या हातावर प्रहार केला, ज्यामध्ये त्यांनी शार्ङ्ग धनुष्य धरले होते, आणि आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे ते धनुष्य त्यांच्या हातातून खाली पडले.

Verse 16

हाहाकारो महानासीद् भूतानां तत्र पश्यताम् । निनद्य सौभराडुच्चैरिदमाह जनार्दनम् ॥ १६ ॥

हे पाहून तेथे उपस्थित असलेल्या सर्व प्राण्यांनी एकच हाहाकार केला. तेव्हा सौभ-नरेश शाल्वाने मोठ्याने गर्जना केली आणि भगवान जनार्दनाला असे म्हटले.

Verse 17

यत्त्वया मूढ न: सख्युर्भ्रातुर्भार्या हृतेक्षताम् । प्रमत्त: स सभामध्ये त्वया व्यापादित: सखा ॥ १७ ॥ तं त्वाद्य निशितैर्बाणैरपराजितमानिनम् । नयाम्यपुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेर्ममाग्रत: ॥ १८ ॥

[शाल्व म्हणाला:] अरे मूर्खा! तू आमच्या समक्ष आमच्या मित्राच्या, शिशुपालाच्या नियोजित वधूचे अपहरण केलेस आणि नंतर भर सभेत तो सावध नसताना त्याची हत्या केलीस, म्हणून आज मी माझ्या तीक्ष्ण बाणांनी तुला यमसदनी पाठवीन! जरी तू स्वतःला अजिंक्य मानत असलास, तरी जर तू माझ्यासमोर उभा राहिलास तर मी आताच तुझा वध करीन.

Verse 18

यत्त्वया मूढ न: सख्युर्भ्रातुर्भार्या हृतेक्षताम् । प्रमत्त: स सभामध्ये त्वया व्यापादित: सखा ॥ १७ ॥ तं त्वाद्य निशितैर्बाणैरपराजितमानिनम् । नयाम्यपुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेर्ममाग्रत: ॥ १८ ॥

[शाल्व म्हणाला:] अरे मूर्खा! तू आमच्या समक्ष आमच्या मित्राच्या, शिशुपालाच्या नियोजित वधूचे अपहरण केलेस आणि नंतर भर सभेत तो सावध नसताना त्याची हत्या केलीस, म्हणून आज मी माझ्या तीक्ष्ण बाणांनी तुला यमसदनी पाठवीन! जरी तू स्वतःला अजिंक्य मानत असलास, तरी जर तू माझ्यासमोर उभा राहिलास तर मी आताच तुझा वध करीन.

Verse 19

श्रीभगवानुवाच वृथा त्वं कत्थसे मन्द न पश्यस्यन्तिकेऽन्तकम् । पौरुषं दर्शयन्ति स्म शूरा न बहुभाषिण: ॥ १९ ॥

श्रीभगवान म्हणाले—अरे मंद, तू उगीचच बढाया मारतोस; जवळ उभा असलेला मृत्यू तुला दिसत नाही. खरे शूर फार बोलत नाहीत; कृतीनेच पराक्रम दाखवतात।

Verse 20

इत्युक्त्वा भगवाञ्छाल्वं गदया भीमवेगया । तताड जत्रौ संरब्ध: स चकम्पे वमन्नसृक् ॥ २० ॥

हे बोलून क्रुद्ध भगवानांनी भीषण वेगाच्या गदेने शाल्वाच्या हंसलीवर घाव घातला. तो थरथर कापू लागला आणि रक्त ओकू लागला.

Verse 21

गदायां सन्निवृत्तायां शाल्वस्त्वन्तरधीयत । ततो मुहूर्त आगत्य पुरुष: शिरसाच्युतम् । देवक्या प्रहितोऽस्मीति नत्वा प्राह वचो रुदन् ॥ २१ ॥

भगवानांनी गदा मागे घेताच शाल्व दृष्टीआड झाला. मग थोड्याच वेळात एक पुरुष आला; अच्युतापुढे मस्तक झुकवून म्हणाला, “देवकीने मला पाठविले आहे,” आणि रडत रडत पुढील वचन बोलला.

Verse 22

कृष्ण कृष्ण महाबाहो पिता ते पितृवत्सल । बद्ध्वापनीत: शाल्वेन सौनिकेन यथा पशु: ॥ २२ ॥

[तो पुरुष म्हणाला:] हे कृष्ण, हे कृष्ण, महाबाहो! तू माता-पित्यांवर अत्यंत प्रेम करणारा आहेस. शाल्वाने तुझ्या पित्याला बांधून कसाई जसा पशूला कत्तलीस नेत असतो तसा घेऊन गेला आहे.

Verse 23

निशम्य विप्रियं कृष्णो मानुषीं प्रकृतिं गत: । विमनस्को घृणी स्‍नेहाद् बभाषे प्राकृतो यथा ॥ २३ ॥

हे अप्रिय वृत्त ऐकून, मनुष्य-लीला करणारे भगवान कृष्ण मानवी प्रकृतीत आले. माता-पित्यावरील स्नेहामुळे करुणेने व्याकुळ होऊन ते सामान्य जीवासारखे बोलले.

Verse 24

कथं राममसम्भ्रान्तं जित्वाजेयं सुरासुरै: । शाल्वेनाल्पीयसा नीत: पिता मे बलवान् विधि: ॥ २४ ॥

[भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले:] बलराम सदैव सावध असतात आणि देव किंवा दानव त्यांना जिंकू शकत नाहीत. मग या क्षुद्र शाल्वाने त्यांना कसे जिंकले आणि माझ्या वडिलांचे अपहरण केले? खरोखर, प्रारब्धच बलवान आहे!

Verse 25

इति ब्रुवाणे गोविन्दे सौभराट् प्रत्युपस्थित: । वसुदेवमिवानीय कृष्णं चेदमुवाच स: ॥ २५ ॥

गोविंद असे बोलत असतानाच, सौभराज शाल्व पुन्हा हजर झाला. त्याने जणू वसुदेवांनाच पकडून आणले होते आणि कृष्णाला तो असे म्हणाला.

Verse 26

एष ते जनिता तातो यदर्थमिह जीवसि । वधिष्ये वीक्षतस्तेऽमुमीशश्चेत् पाहि बालिश ॥ २६ ॥

[शाल्व म्हणाला:] हे तुझे वडील आहेत, ज्यांनी तुला जन्म दिला आणि ज्यांच्यासाठी तू जगत आहेस. आता मी तुझ्या डोळ्यांदेखत यांना ठार मारेन. ए दुर्बळा, जर तुझ्या अंगी सामर्थ्य असेल तर यांना वाचव!

Verse 27

एवं निर्भर्त्स्य मायावी खड्‍गेनानकदुन्दुभे: । उत्कृत्य शिर आदाय खस्थं सौभं समाविशत् ॥ २७ ॥

अशा प्रकारे भगवंतांची निंदा करून, त्या मायावी शाल्वाने तलवारीने वसुदेवांचे मस्तक छाटले आणि ते मस्तक घेऊन तो आकाशात उभ्या असलेल्या आपल्या सौभ विमानात शिरला.

Verse 28

ततो मुहूर्तं प्रकृतावुपप्लुत: स्वबोध आस्ते स्वजनानुषङ्गत: । महानुभावस्तदबुध्यदासुरीं मायां स शाल्वप्रसृतां मयोदिताम् ॥ २८ ॥

जरी भगवान श्रीकृष्ण स्वभावतः पूर्णज्ञानी आहेत आणि त्यांची आकलनशक्ती अमर्याद आहे, तरीही एका क्षणासाठी आपल्या लोकांवरील प्रेमामुळे ते सामान्य माणसाप्रमाणे शोकाकुल झाले. परंतु लवकरच त्यांना उमजले की ही मय दानवाने रचलेली आणि शाल्वाने वापरलेली आसुरी माया आहे.

Verse 29

न तत्र दूतं न पितु: कलेवरं प्रबुद्ध आजौ समपश्यदच्युत: । स्वाप्नं यथा चाम्बरचारिणं रिपुं सौभस्थमालोक्य निहन्तुमुद्यत: ॥ २९ ॥

तेव्हा जागृत झालेल्या अच्युताने रणांगणात ना दूत पाहिला, ना पित्याचे कलेवर. जणू स्वप्नातून जागे झाल्यासारखे. सौभ-विमानात आकाशात उडणारा शत्रू पाहून प्रभू त्याचा वध करण्यास उद्यत झाले।

Verse 30

एवं वदन्ति राजर्षे ऋषय: के च नान्विता: । यत् स्ववाचो विरुध्येत नूनं ते न स्मरन्त्युत ॥ ३० ॥

हे राजर्षी, काही ऋषी असे वर्णन करतात; पण जे असे विसंगत बोलतात ते आपल्या पूर्वीच्या विधानांना विसरून स्वतःच्याच वचनांचा विरोध करतात।

Verse 31

क्व‍ शोकमोहौ स्‍नेहो वा भयं वा येऽज्ञसम्भवा: । क्व‍ चाखण्डितविज्ञानज्ञानैश्वर्यस्त्वखण्डित: ॥ ३१ ॥

अज्ञानातून उत्पन्न शोक, मोह, स्नेह वा भय—हे कुठे, आणि ज्यांचे दर्शन, ज्ञान व ऐश्वर्य अनंत व अखंड आहे ते परमेश्वर कुठे? त्यांच्यावर हे कसे लागू होईल?

Verse 32

यत्पादसेवोर्जितयात्मविद्यया हिन्वन्त्यनाद्यात्मविपर्ययग्रहम् । लभन्त आत्मीयमनन्तमैश्वरं कुतो नु मोह: परमस्य सद्गते: ॥ ३२ ॥

त्यांच्या चरणसेवेने आणि आत्मविद्येने दृढ झालेल्या भक्तांनी अनादिकालापासून आत्म्याला ग्रासणारा देहाभिमान दूर करतात. मग ते त्यांच्या निज सान्निध्यात अनंत ऐश्वर्य प्राप्त करतात. जे सत्पुरुषांची परमगती आहेत त्या परमसत्याला मोह कसा होईल?

Verse 33

तं शस्‍त्रपूगै: प्रहरन्तमोजसा शाल्वं शरै: शौरिरमोघविक्रम: । विद्ध्वाच्छिनद् वर्म धनु: शिरोमणिं सौभं च शत्रोर्गदया रुरोज ह ॥ ३३ ॥

शाल्व जोराने शस्त्रांचा मारा करीत असताना, अमोघ पराक्रमी शौरी श्रीकृष्णाने बाणांनी त्याला विद्ध करून त्याचे कवच, धनुष्य व शिरोमणी छिन्नभिन्न केली. मग प्रभूंनी गदेने शत्रूचे सौभ-विमानही फोडून टाकले।

Verse 34

तत् कृष्णहस्तेरितया विचूर्णितं पपात तोये गदया सहस्रधा । विसृज्य तद् भूतलमास्थितो गदा- मुद्यम्य शाल्वोऽच्युतमभ्यगाद्‌द्रुतम् ॥ ३४ ॥

श्रीकृष्णाच्या गदेच्या प्रहाराने सौभ विमान हजारो तुकड्यांत चुरडून पाण्यात कोसळले. शाल्व ते सोडून भूमीवर उभा राहिला, गदा उचलून अच्युताकडे वेगाने धावला.

Verse 35

आधावत: सगदं तस्य बाहुं भल्ल‍ेन छित्त्वाथ रथाङ्गमद्भ‍ुतम् । वधाय शाल्वस्य लयार्कसन्निभं बिभ्रद् बभौ सार्क इवोदयाचल: ॥ ३५ ॥

गदा घेऊन धावणाऱ्या शाल्वाचा हात प्रभूंनी भल्लाने छाटला. शाल्व-वधाचा निश्चय करून, प्रलयकालीन सूर्याप्रमाणे तेजस्वी सुदर्शनचक्र धारण केलेला कृष्ण उदयाचलावर उगवत्या सूर्याप्रमाणे शोभला.

Verse 36

जहार तेनैव शिर: सकुण्डलं किरीटयुक्तं पुरुमायिनो हरि: । वज्रेण वृत्रस्य यथा पुरन्दरो बभूव हाहेति वचस्तदा नृणाम् ॥ ३६ ॥

त्याच चक्राने हरिने त्या महा-मायावीचा कुंडले व मुकुटासह शिरच्छेद केला; जसा पुरंदराने वज्राने वृत्राचे शिर छाटले. हे पाहून शाल्वाचे लोक ‘हाय! हाय!’ असे ओरडले.

Verse 37

तस्मिन् निपतिते पापे सौभे च गदया हते । नेदुर्दुन्दुभयो राजन् दिवि देवगणेरिता: । सखीनामपचितिं कुर्वन्दन्तवक्रो रुषाभ्यगात् ॥ ३७ ॥

हे राजन्, पापी शाल्व पडला आणि सौभ गदेने नष्ट झाला तेव्हा देवगणांनी वाजवलेल्या दुंदुभींचा नाद आकाशात घुमला. मग मित्रांचा सूड घेण्यासाठी दंतवक्र क्रोधाने पेटून प्रभूंवर चालून आला.