Adhyaya 76
Śālva Attacks Dvārakā; Pradyumna Leads the Defense (Saubha-vimāna and Māyā-yuddha)
शुकदेव मुनी श्रीकृष्णांचे आणखी एक अद्भुत पराक्रम सांगतात—सौभ-नगरीच्या अधिपती शाल्वाचा वध. शाल्व हा शिशुपालाचा साथीदार; रुक्मिणीच्या विवाहात यादवांनी व मित्र राजांनी त्याचा पराभव करून त्याला अपमानित केले. सूडाची प्रतिज्ञा करून त्याने पशुपती शिवाची कठोर उपासना केली व अवध्य, भयानक विमानाचा वर मिळवला. शिवाच्या आज्ञेने मय दानवाने लोखंडी उडती नगरी ‘सौभ’ तयार केली. मग शाल्वाने धुळीच्या वादळात विचित्र अस्त्रांनी द्वारकेवर हल्ला चढवून संरक्षणव्यवस्था उद्ध्वस्त केली, जणू त्रिपुरासुरांचा आक्रमणप्रसंग. त्या वेळी श्रीकृष्ण नगराबाहेर होते; प्रद्युम्नाने नागरिकांना धीर देऊन यादव सेनानायकांसह युद्धाचे नेतृत्व केले. सौभाची मायावी किमया—अनेक रूपे, अदृश्य होणे, स्थान बदलणे—तो निष्फळ करून प्रमुख योद्धे पाडतो व दोन्ही सैन्यांकडून प्रशंसा मिळवतो. द्युमानाने गदेने प्रद्युम्नाला मूर्च्छित केले; सारथी क्षत्रिय-नीतीने त्यांचे रक्षण करून मागे नेतो. शुद्धीवर येताच प्रद्युम्न हा माघार अपमानकारक म्हणत धिक्कारतो—यातून पुढील अध्यायात श्रीकृष्णांचा निर्णायक हस्तक्षेप घडण्याची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथान्यदपि कृष्णस्य शृणु कर्माद्भुतं नृप । क्रीडानरशरीरस्य यथा सौभपतिर्हत: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे नृप, लीला करण्यासाठी मानवरूप धारण करणाऱ्या श्रीकृष्णाचे आणखी एक अद्भुत कर्म ऐक—त्यांनी सौभपतीचा वध कसा केला ते।
Verse 2
शिशुपालसख: शाल्वो रुक्मिण्युद्वाह आगत: । यदुभिर्निर्जित: सङ्ख्ये जरासन्धादयस्तथा ॥ २ ॥
शिशुपालाचा मित्र शाल्व रुक्मिणीच्या विवाहास आला होता. तेथे रणांगणात यादववीरांनी त्याला, तसेच जरासंधादी राजांनाही, पराभूत केले.
Verse 3
शाल्व: प्रतिज्ञामकरोच्छृण्वतां सर्वभूभुजाम् । अयादवां क्ष्मां करिष्ये पौरुषं मम पश्यत ॥ ३ ॥
सर्व राजे ऐकत असताना शाल्वाने प्रतिज्ञा केली— “मी पृथ्वीला यादवविरहित करीन; माझे पराक्रम पाहा!”
Verse 4
इति मूढ: प्रतिज्ञाय देवं पशुपतिं प्रभुम् । आराधयामास नृप: पांशुमुष्टिं सकृद्ग्रसन् ॥ ४ ॥
अशी प्रतिज्ञा करून तो मूढ राजा आपल्या इष्टदेव पशुपती प्रभू (शिव) यांची आराधना करू लागला; तो दररोज धुळीची एक मूठच गिळीत असे, दुसरे काही नाही.
Verse 5
संवत्सरान्ते भगवानाशुतोष उमापति: । वरेणच्छन्दयामास शाल्वं शरणमागतम् ॥ ५ ॥
एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर ‘आशुतोष’ म्हणून प्रसिद्ध भगवान उमापतींनी शरण आलेल्या शाल्वाला वरदानांचा पर्याय देऊन संतुष्ट केले.
Verse 6
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । अभेद्यं कामगं वव्रे स यानं वृष्णिभीषणम् ॥ ६ ॥
शाल्वाने असे वाहन मागितले की जे देव, असुर, मनुष्य, गंधर्व, उरग व राक्षस—कोणालाही भेदता वा नष्ट करता येणार नाही; जे इच्छेनुसार कुठेही जाईल आणि वृष्णींना भयभीत करील.
Verse 7
तथेति गिरिशादिष्टो मय: परपुरंजय: । पुरं निर्माय शाल्वाय प्रादात्सौभमयस्मयम् ॥ ७ ॥
गिरीश (शिव) म्हणाले—“तथास्तु।” त्यांच्या आज्ञेने माय दानवाने ‘सौभ’ नावाचे लोखंडी उडते नगर बांधून शाल्वाला अर्पण केले।
Verse 8
स लब्ध्वा कामगं यानं तमोधाम दुरासदम् । ययौ द्वारवतीं शाल्वो वैरं वृष्णिकृतं स्मरन् ॥ ८ ॥
इच्छेनुसार जाणारे, अंधकारमय व दुर्गम असे ते यान मिळताच शाल्व वृष्णींशी वैर आठवत द्वारकेकडे निघाला।
Verse 9
निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ । पुरीं बभञ्जोपवनानुद्यानानि च सर्वश: ॥ ९ ॥ सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टालतोलिका: । विहारान् स विमानाग्र्यान्निपेतु: शस्त्रवृष्टय: ॥ १० ॥ शिला द्रुमाश्चाशनय: सर्पा आसारशर्करा: । प्रचण्डश्चक्रवातोऽभूद् रजसाच्छादिता दिश: ॥ ११ ॥
हे भरतश्रेष्ठ! शाल्वाने मोठ्या सेनेने नगरीला वेढा घातला आणि उपवने-उद्यानें सर्वत्र उद्ध्वस्त केली. गोपुर-द्वारे, प्रासाद, अट्टालिका व विहारस्थानेही कोसळू लागली; त्याच्या श्रेष्ठ विमानातून शस्त्रवृष्टी झाली—शिळा, वृक्षतोडे, वज्र, सर्प आणि गारांचा मारा. प्रचंड चक्रवात उठला व धुळीने दिशा झाकल्या गेल्या।
Verse 10
निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ । पुरीं बभञ्जोपवनानुद्यानानि च सर्वश: ॥ ९ ॥ सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टालतोलिका: । विहारान् स विमानाग्र्यान्निपेतु: शस्त्रवृष्टय: ॥ १० ॥ शिला द्रुमाश्चाशनय: सर्पा आसारशर्करा: । प्रचण्डश्चक्रवातोऽभूद् रजसाच्छादिता दिश: ॥ ११ ॥
हे भरतश्रेष्ठ! शाल्वाने महत्या सेनेने नगरीला वेढा घालून उपवने-उद्यानें सर्वत्र उद्ध्वस्त केली. गोपुर-द्वारे, प्रासाद, अट्टालिका व विहारस्थाने तुटली; त्याच्या श्रेष्ठ विमानातून शस्त्रवृष्टी झाली—शिळा, वृक्षतोडे, वज्र, सर्प आणि गारा. प्रचंड चक्रवात उठला व धुळीने दिशा झाकल्या गेल्या।
Verse 11
निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ । पुरीं बभञ्जोपवनानुद्यानानि च सर्वश: ॥ ९ ॥ सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टालतोलिका: । विहारान् स विमानाग्र्यान्निपेतु: शस्त्रवृष्टय: ॥ १० ॥ शिला द्रुमाश्चाशनय: सर्पा आसारशर्करा: । प्रचण्डश्चक्रवातोऽभूद् रजसाच्छादिता दिश: ॥ ११ ॥
हे भरतश्रेष्ठ! शाल्वाने महत्या सेनेने नगरीला वेढा घालून उपवने-उद्यानें सर्वत्र चुरडली. गोपुर-द्वारे, प्रासाद, अट्टालिका व विहारस्थाने कोसळली; त्याच्या श्रेष्ठ विमानातून शस्त्रवृष्टी झाली—शिळा, वृक्षतोडे, वज्र, सर्प आणि गारा. मग प्रचंड चक्रवात उठला व धुळीने दिशा आच्छादित झाल्या।
Verse 12
इत्यर्द्यमाना सौभेन कृष्णस्य नगरी भृशम् । नाभ्यपद्यत शं राजंस्त्रिपुरेण यथा मही ॥ १२ ॥
अशा रीतीने सौभ विमानाने अत्यंत छळल्या गेलेल्या श्रीकृष्णाच्या नगरीला, हे राजन्, त्रिपुराने आक्रमिलेल्या पृथ्वीप्रमाणे शांती लाभली नाही।
Verse 13
प्रद्युम्नो भगवान् वीक्ष्य बाध्यमाना निजा: प्रजा: । मा भैष्टेत्यभ्यधाद् वीरो रथारूढो महायशा: ॥ १३ ॥
भगवान प्रद्युम्नांनी आपली प्रजा पीडित झालेली पाहून, महायशस्वी वीर रथावर आरूढ होऊन म्हणाले—“भिऊ नका।”
Verse 14
सात्यकिश्चारुदेष्णश्च साम्बोऽक्रूर: सहानुज: । हार्दिक्यो भानुविन्दश्च गदश्च शुकसारणौ ॥ १४ ॥ अपरे च महेष्वासा रथयूथपयूथपा: । निर्ययुर्दंशिता गुप्ता रथेभाश्वपदातिभि: ॥ १५ ॥
रथयोद्ध्यांचे प्रमुख सेनापती—सात्यकी, चारुदेष्ण, साम्ब, अनुजांसह अक्रूर, तसेच हार्दिक्य, भानुविंद, गद, शुक व सारण—आणि इतर अनेक महाधनुर्धर रथसमूहांचे नायक, सर्वजण कवचधारी होऊन रथ, हत्ती, घोडे व पायदळांच्या तुकड्यांच्या संरक्षणात नगराबाहेर निघाले।
Verse 15
सात्यकिश्चारुदेष्णश्च साम्बोऽक्रूर: सहानुज: । हार्दिक्यो भानुविन्दश्च गदश्च शुकसारणौ ॥ १४ ॥ अपरे च महेष्वासा रथयूथपयूथपा: । निर्ययुर्दंशिता गुप्ता रथेभाश्वपदातिभि: ॥ १५ ॥
रथयोद्ध्यांचे प्रमुख सेनापती—सात्यकी, चारुदेष्ण, साम्ब, अनुजांसह अक्रूर, तसेच हार्दिक्य, भानुविंद, गद, शुक व सारण—आणि इतर अनेक महाधनुर्धर रथसमूहांचे नायक, सर्वजण कवचधारी होऊन रथ, हत्ती, घोडे व पायदळांच्या तुकड्यांच्या संरक्षणात नगराबाहेर निघाले।
Verse 16
तत: प्रववृते युद्धं शाल्वानां यदुभि: सह । यथासुराणां विबुधैस्तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ १६ ॥
त्यानंतर शाल्वाच्या सैन्याचा आणि यदूंचा घनघोर, अंगावर काटा आणणारा संग्राम सुरू झाला—जसा देव आणि असुरांमधील महायुद्ध।
Verse 17
ताश्च सौभपतेर्माया दिव्यास्त्रै रुक्मिणीसुत: । क्षणेन नाशयामास नैशं तम इवोष्णगु: ॥ १७ ॥
रुक्मिणीसुत प्रद्युम्नाने आपल्या दिव्य अस्त्रांनी शाल्वाच्या सौभजन्य मायेला क्षणात नष्ट केले; जसे सूर्याच्या उष्ण किरणांनी रात्रीचा अंधार नाहीसा होतो।
Verse 18
विव्याध पञ्चविंशत्या स्वर्णपुङ्खैरयोमुखै: । शाल्वस्य ध्वजिनीपालं शरै: सन्नतपर्वभि: ॥ १८ ॥ शतेनाताडयच्छाल्वमेकैकेनास्य सैनिकान् । दशभिर्दशभिर्नेतृन् वाहनानि त्रिभिस्त्रिभि: ॥ १९ ॥
प्रद्युम्नाचे बाण सुवर्णदंडाचे, लोहमुखाचे व सुबक सांध्यांचे होते. पंचवीस बाणांनी त्याने शाल्वाचा सेनापती भेदला, शंभर बाणांनी शाल्वाला घायाळ केले; मग त्याच्या सैनिकांना एकेक बाणाने, नायकांना दहा-दहा बाणांनी आणि वाहनांना तीन-तीन बाणांनी छेदले।
Verse 19
विव्याध पञ्चविंशत्या स्वर्णपुङ्खैरयोमुखै: । शाल्वस्य ध्वजिनीपालं शरै: सन्नतपर्वभि: ॥ १८ ॥ शतेनाताडयच्छाल्वमेकैकेनास्य सैनिकान् । दशभिर्दशभिर्नेतृन् वाहनानि त्रिभिस्त्रिभि: ॥ १९ ॥
प्रद्युम्नाचे बाण सुवर्णदंडाचे, लोहमुखाचे व सुबक सांध्यांचे होते. पंचवीस बाणांनी त्याने शाल्वाचा सेनापती भेदला, शंभर बाणांनी शाल्वाला घायाळ केले; मग त्याच्या सैनिकांना एकेक बाणाने, नायकांना दहा-दहा बाणांनी आणि वाहनांना तीन-तीन बाणांनी छेदले।
Verse 20
तदद्भुचतं महत् कर्म प्रद्युम्नस्य महात्मन: । दृष्ट्वा तं पूजयामासु: सर्वे स्वपरसैनिका: ॥ २० ॥
महात्मा प्रद्युम्नाचे ते अद्भुत व महान पराक्रम पाहून, दोन्ही बाजूंच्या सर्व सैनिकांनी त्याची स्तुती करून पूजन केले।
Verse 21
बहुरूपैकरूपं तद् दृश्यते न च दृश्यते । मायामयं मयकृतं दुर्विभाव्यं परैरभूत् ॥ २१ ॥
मयदानवाने बनवलेले ते मायामय विमान कधी एक असूनही अनेक रूपांत दिसे, तर कधी दिसतच नसे. म्हणून शाल्वाचे विरोधक त्याचे ठिकाण निश्चित करू शकत नव्हते।
Verse 22
क्वचिद्भूमौ क्वचिद् व्योम्नि गिरिमूर्ध्नि जले क्वचित् । अलातचक्रवद् भ्राम्यत् सौभं तद् दुरवस्थितम् ॥ २२ ॥
क्षणोक्षणी सौभ विमान कधी भूमीवर, कधी आकाशात, कधी पर्वतशिखरावर, तर कधी पाण्यात दिसे. जळत्या अलातचक्रासारखे फिरत ते एका ठिकाणी कधीच स्थिर राहात नसे.
Verse 23
यत्र यत्रोपलक्ष्येत ससौभ: सहसैनिक: । शाल्वस्ततस्ततोऽमुञ्चञ् छरान् सात्वतयूथपा: ॥ २३ ॥
जिथे जिथे शाल्व सौभ विमानासह व सैन्यासह दिसे, तिथे तिथे सात्वत (यदु) सेनानायक त्याच्यावर बाण सोडीत.
Verse 24
शरैरग्न्यर्कसंस्पर्शैराशीविषदुरासदै: । पीड्यमानपुरानीक: शाल्वोऽमुह्यत्परेरितै: ॥ २४ ॥
शत्रूचे बाण अग्नी व सूर्यस्पर्शासारखे दाहक आणि सर्पविषासारखे असह्य होते. त्यांमुळे आपली सेना व नगर (विमान) पीडित होताना पाहून शाल्व गोंधळून गेला.
Verse 25
शाल्वानीकपशस्त्रौघैर्वृष्णिवीरा भृशार्दिता: । न तत्यजू रणं स्वं स्वं लोकद्वयजिगीषव: ॥ २५ ॥
शाल्वाच्या सेनापतींच्या अस्त्र-शस्त्रांच्या मुसळधार वर्षावाने वृष्णिवीर फार त्रस्त झाले; तरीही या लोकात व परलोकात विजय इच्छिणारे ते आपापली रणभूमीची जागा सोडून गेले नाहीत.
Verse 26
शाल्वामात्यो द्युमान्नाम प्रद्युम्नं प्राक्प्रपीडित: । आसाद्य गदया मौर्व्या व्याहत्य व्यनदद् बली ॥ २६ ॥
शाल्वाचा मंत्री द्युमान, ज्याला पूर्वी श्री प्रद्युम्नांनी जखमी केले होते, तो आता बलवान होऊन त्यांच्याकडे धावून आला आणि गर्जना करत काळ्या लोखंडी गदेने प्रहार केला.
Verse 27
प्रद्युम्नं गदया शीर्णवक्ष:स्थलमरिंदमम् । अपोवाह रणात्सूतो धर्मविद् दारुकात्मज: ॥ २७ ॥
गदेने वक्षःस्थळ फाटले असे समजून, धर्म जाणणारा दारुकपुत्र सारथी रणातून पराक्रमी प्रद्युम्नाला दूर घेऊन गेला।
Verse 28
लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन कार्ष्णि: सारथिमब्रवीत् । अहो असाध्विदं सूत यद् रणान्मेऽपसर्पणम् ॥ २८ ॥
क्षणात शुद्धीवर येत कार्ष्णि प्रद्युम्न सारथीस म्हणाला— “अरे सूत, हे अयोग्य आहे; मला रणातून मागे नेणे!”
Verse 29
न यदूनां कुले जात: श्रूयते रणविच्युत: । विना मत्क्लीबचित्तेन सूतेन प्राप्तकिल्बिषात् ॥ २९ ॥
माझ्यावाचून यदुकुळात जन्मलेला कोणी रण सोडतो असे ऐकिवात नाही. आज क्लीबचित्त, पापी सूतामुळे माझी कीर्ती कलंकित झाली आहे।
Verse 30
किं नु वक्ष्येऽभिसङ्गम्य पितरौ रामकेशवौ । युद्धात्सम्यगपक्रान्त: पृष्टस्तत्रात्मन: क्षमम् ॥ ३० ॥
युद्धातून असेच पळून जाऊन पितृतुल्य राम-केशवांना भेटल्यावर मी काय सांगू? तिथे विचारले असता माझ्या मानाला शोभेल असे काय उत्तर देऊ?
Verse 31
व्यक्तं मे कथयिष्यन्ति हसन्त्यो भ्रातृजामय: । क्लैब्यं कथं कथं वीर तवान्यै: कथ्यतां मृधे ॥ ३१ ॥
नक्कीच माझ्या वहिनी हसत म्हणतील— “अरे वीर, सांग ना; रणात शत्रूंनी तुला असा भित्रा कसा केला?”
Verse 32
सारथिरुवाच धर्मं विजानतायुष्मन् कृतमेतन्मया विभो । सूत: कृच्छ्रगतं रक्षेद् रथिनं सारथिं रथी ॥ ३२ ॥
सारथी म्हणाला—हे दीर्घायुष्मन्! धर्म जाणूनच मी हे केले आहे, प्रभो. संकटात पडलेल्या रथीचे रक्षण सारथी करतो, आणि रथीही आपल्या सारथ्याचे रक्षण करतो.
Verse 33
एतद्विदित्वा तु भवान्मयापोवाहितो रणात् । उपसृष्ट: परेणेति मूर्च्छितो गदया हत: ॥ ३३ ॥
हा नियम जाणूनच मी तुम्हाला रणातून दूर नेले, कारण शत्रूच्या गदेच्या आघाताने तुम्ही मूर्च्छित झाला होतात आणि मला वाटले तुम्ही गंभीर जखमी आहात.
Frequently Asked Questions
Śālva is portrayed as an ally of Śiśupāla and an enemy of the Yadus, previously defeated at Rukmiṇī’s wedding alongside Jarāsandha’s coalition. Shamed, he publicly vows to destroy the Yādavas and later attacks Dvārakā to fulfill that oath, using a boon-granted aerial fortress to compensate for his earlier battlefield defeat.
Śālva seeks strategic invincibility rather than purification; he performs severe austerity to please Śiva (Umāpati), who is famed as quickly pleased but grants the boon after a year. Śālva chooses an extraordinary vehicle said to be beyond destruction by various classes of beings and capable of terrifying the Vṛṣṇis—an example of how devotion aimed at power can yield temporary advantages without granting ultimate safety from Bhagavān’s will.
Saubha is an iron flying city (aerial fortress) constructed by Maya Dānava on Śiva’s instruction. In the narrative it functions as a mobile, illusion-generating weapon-platform—appearing as many or one, visible or invisible, shifting between sky, earth, mountain, and water—illustrating māyā’s tactical power in war yet its ultimate defeat by divinely empowered heroes.
Pradyumna uses divine weapons to immediately dispel the illusions, compared to sunlight removing night’s darkness. He then executes precise archery—striking Śālva, killing or disabling leaders and drivers, and systematically neutralizing the enemy’s operational capacity—showing that dharmic leadership and divine empowerment can overcome psychological and occult warfare.
After being struck unconscious, Pradyumna’s charioteer withdraws him according to the charioteer’s duty to protect the warrior when in danger. Upon regaining consciousness, Pradyumna frames the withdrawal as a stain on kṣatriya-kīrti, arguing that Yadus are not known to abandon the battlefield. The episode highlights a dharma tension: protective duty versus the warrior’s obligation to maintain courage and reputation—setting up the continuation of the conflict.