Adhyaya 74
Rājasūya: Agrapūjā for Kṛṣṇa and the Slaying (and Liberation) of Śiśupāla
जरासंधावर विजय मिळवून बंदी राजांची मुक्तता झाल्यावर युधिष्ठिर श्रीकृष्णाच्या ऐश्वर्याने आनंदित होऊन त्यांच्या संमतीने राजसूय यज्ञाची तयारी करतो। श्रेष्ठ वैदिक ऋत्विज नेमून सर्व लोकांतील राजे व विविध सत्तांना सन्मानाने आमंत्रित केले जाते। सोमदिनी सभेत अग्रपूजा कोणास द्यावी यावर वाद होतो; सहदेव अच्युतालाच यज्ञाचा परम आधार—देवता, मंत्र, काळ, देश व फल—असे सिद्ध करून निर्णय करतो। युधिष्ठिर अश्रूंनी पादोदकासह कृष्णपूजा करतो आणि सभा जयघोष करते। कृष्णस्तुती सहन न झाल्याने शिशुपाल उघड निंदा करतो; भक्त व योद्धे संतप्त होतात, पण कृष्ण त्यांना थांबवून सुदर्शनचक्राने शिशुपालाचा शिरच्छेद करतो। त्याच्या देहातून निघालेला तेजोप्रवाह कृष्णात लीन होऊन दाखवतो की प्रभूविषयी द्वेषातही चित्त स्थिर झाल्यास त्यांच्या संस्पर्शाने मोक्ष मिळतो। अवभृथाने यज्ञ समाप्त होतो; सर्वजण तृप्त होऊन निघतात, फक्त दुर्योधनाची ईर्ष्या पुढील संघर्षाची चाहूल देते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं युधिष्ठिरो राजा जरासन्धवधं विभो: । कृष्णस्य चानुभावं तं श्रुत्वा प्रीतस्तमब्रवीत् ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—जरासंधवध व सर्वशक्तिमान श्रीकृष्णांचा अद्भुत प्रभाव ऐकून राजा युधिष्ठिर अत्यंत प्रसन्न झाला आणि प्रभूंना असे म्हणाला।
Verse 2
श्रीयुधिष्ठिर उवाच ये स्युस्त्रैलोक्यगुरव: सर्वे लोकामहेश्वरा: । वहन्ति दुर्लभं लब्ध्वा शिरसैवानुशासनम् ॥ २ ॥
श्री युधिष्ठिर म्हणाले—त्रैलोक्यातील सर्व गुरुजन आणि विविध लोकांचे निवासी व अधिपतीही, जे दुर्लभ आहे असे तुमचे आज्ञापालन, मस्तकी धारण करतात।
Verse 3
स भवानरविन्दाक्षो दीनानामीशमानिनाम् । धत्तेऽनुशासनं भूमंस्तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३ ॥
हे कमलनयना परमेश्वरा! जे दीन मूर्ख स्वतःला अधिपती मानतात, त्यांच्या आज्ञाही तुम्ही स्वीकारता—हे सर्वव्यापी, ही तुमची अत्यंत लीला-विडंबना आहे।
Verse 4
न ह्येकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मण: परमात्मन: । कर्मभिर्वर्धते तेजो ह्रसते च यथा रवे: ॥ ४ ॥
परंतु अद्वितीय आदिब्रह्म परमात्म्याचे तेज कर्मांमुळे ना वाढते ना कमी होते—जसे सूर्याचे तेज त्याच्या गतीने वाढत-घटत नाही।
Verse 5
न वै तेऽजित भक्तानां ममाहमिति माधव । त्वं तवेति च नानाधी: पशूनामिव वैकृती ॥ ५ ॥
हे अजेय माधवा! तुमच्या भक्तांमध्ये ‘मी’ आणि ‘माझे’, ‘तू’ आणि ‘तुझे’ असा भेदबुद्धी नसते; ही तर पशूसारखी विकृत वृत्ती आहे।
Verse 6
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा यज्ञिये काले वव्रे युक्तान् स ऋत्विज: । कृष्णानुमोदित: पार्थो ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिन: ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—असे बोलून युधिष्ठिराने यज्ञाचा योग्य काळ येईपर्यंत प्रतीक्षा केली. मग श्रीकृष्णांच्या अनुमतीने वेदनिपुण, ब्रह्मवादी योग्य ऋत्विज (पुरोहित) निवडले, यज्ञकर्म सिद्ध करण्यासाठी।
Verse 7
द्वैपायनो भरद्वाज: सुमन्तुर्गोतमोऽसित: । वसिष्ठश्च्यवन: कण्वो मैत्रेय: कवषस्त्रित: ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो वामदेव: सुमतिर्जैमिनि: क्रतु: । पैल: पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरि: । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रण: ॥ ९ ॥
त्यांनी कृष्ण-द्वैपायन (व्यास), भरद्वाज, सुमंतु, गौतम, असित, वसिष्ठ, च्यवन, कण्व, मैत्रेय, कवष व त्रित यांची निवड केली. तसेच विश्वामित्र, वामदेव, सुमति, जैमिनि, क्रतु, पैल, पराशर, गर्ग, वैशंपायन, अथर्वा, कश्यप, धौम्य, भार्गव-राम, आसुरि, वीतिहोत्र, मधुच्छंदा, वीरसेन आणि अकृतव्रण—हे सर्व यज्ञासाठी ऋत्विज म्हणून नेमले।
Verse 8
द्वैपायनो भरद्वाज: सुमन्तुर्गोतमोऽसित: । वसिष्ठश्च्यवन: कण्वो मैत्रेय: कवषस्त्रित: ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो वामदेव: सुमतिर्जैमिनि: क्रतु: । पैल: पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरि: । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रण: ॥ ९ ॥
यज्ञासाठी द्वैपायन आदी या महर्षींनाच ऋत्विज नेमले गेले. ते वेदनिपुण व ब्रह्मनिष्ठ होते; त्यांच्या साहाय्याने राजाने यज्ञ विधिपूर्वक पूर्ण करण्याचा संकल्प केला।
Verse 9
द्वैपायनो भरद्वाज: सुमन्तुर्गोतमोऽसित: । वसिष्ठश्च्यवन: कण्वो मैत्रेय: कवषस्त्रित: ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो वामदेव: सुमतिर्जैमिनि: क्रतु: । पैल: पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरि: । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रण: ॥ ९ ॥
विश्वामित्र आदी हे महर्षि यज्ञाची सर्व अंगे विधिपूर्वक पार पाडण्यास समर्थ होते. त्यांच्या वरणामुळे राजाचा यज्ञ परम पावन व तेजस्वी झाला।
Verse 10
उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादय: । धृतराष्ट्र: सहसुतो विदुरश्च महामति: ॥ १० ॥ ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्रा यज्ञदिदृक्षव: । तत्रेयु: सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥ ११ ॥
हे राजन्, आमंत्रित इतरांमध्ये द्रोण, भीष्म, कृप इत्यादी; पुत्रांसह धृतराष्ट्र आणि महामती विदुरही होते. यज्ञ पाहण्याच्या इच्छेने ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र—सर्वजण तेथे आले. खरे तर सर्व राजे आपल्या परिजन-सेवकांसह तेथे पोहोचले।
Verse 11
उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादय: । धृतराष्ट्र: सहसुतो विदुरश्च महामति: ॥ १० ॥ ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्रा यज्ञदिदृक्षव: । तत्रेयु: सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥ ११ ॥
हे राजन्, निमंत्रितांमध्ये द्रोण, भीष्म, कृप, पुत्रांसह धृतराष्ट्र आणि महामती विदुरही होते. यज्ञ पाहण्यास उत्सुक ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र तसेच सर्व राजे आपल्या परिकरांसह तेथे आले.
Verse 12
ततस्ते देवयजनं ब्राह्मणा: स्वर्णलाङ्गलै: । कृष्ट्वा तत्र यथाम्नायं दीक्षयां चक्रिरे नृपम् ॥ १२ ॥
त्यानंतर ब्राह्मण ऋत्विजांनी सुवर्ण नांगरांनी यज्ञभूमी नांगरून, शास्त्रोक्त परंपरेनुसार राजा युधिष्ठिराला यज्ञासाठी दीक्षा दिली।
Verse 13
हैमा: किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुता: ॥ १३ ॥ सगणा: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणा: ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहूता राजपत्न्यश्च सर्वश: । राजसूयं समीयु: स्म राज्ञ: पाण्डुसुतस्य वै । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिता: ॥ १५ ॥
यज्ञातील उपकरणे सुवर्णमय होती, जशी पूर्वी वरुणाच्या राजसूयात होती. इंद्रादी लोकपाल, ब्रह्मा व शिवासह; गणांसह सिद्ध-गंधर्व; विद्याधर, महोरग, मुनी, यक्ष-राक्षस, खग, किन्नर, चारण; तसेच पृथ्वीवरील राजे व त्यांच्या राण्या—सर्व दिशांनी पांडुपुत्र राजा युधिष्ठिराच्या राजसूयाला आले. कृष्णभक्तासाठी हे वैभव योग्यच असल्याने ते विस्मित झाले नाहीत.
Verse 14
हैमा: किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुता: ॥ १३ ॥ सगणा: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणा: ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहूता राजपत्न्यश्च सर्वश: । राजसूयं समीयु: स्म राज्ञ: पाण्डुसुतस्य वै । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिता: ॥ १५ ॥
यज्ञातील उपकरणे सुवर्णमय होती, जशी पूर्वी वरुणाच्या राजसूयात होती. इंद्रादी लोकपाल, ब्रह्मा व शिवासह; गणांसह सिद्ध-गंधर्व; विद्याधर, महोरग, मुनी, यक्ष-राक्षस, खग, किन्नर, चारण; तसेच पृथ्वीवरील राजे व त्यांच्या राण्या—सर्व दिशांनी पांडुपुत्र राजा युधिष्ठिराच्या राजसूयाला आले. कृष्णभक्तासाठी हे वैभव योग्यच असल्याने ते विस्मित झाले नाहीत.
Verse 15
हैमा: किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुता: ॥ १३ ॥ सगणा: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणा: ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहूता राजपत्न्यश्च सर्वश: । राजसूयं समीयु: स्म राज्ञ: पाण्डुसुतस्य वै । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिता: ॥ १५ ॥
यज्ञातील उपकरणे सुवर्णमय होती, जशी पूर्वी वरुणाच्या राजसूयात होती. इंद्रादी लोकपाल, ब्रह्मा व शिवासह; गणांसह सिद्ध-गंधर्व; विद्याधर, महोरग, मुनी, यक्ष-राक्षस, खग, किन्नर, चारण; तसेच पृथ्वीवरील राजे व त्यांच्या राण्या—सर्व दिशांनी पांडुपुत्र राजा युधिष्ठिराच्या राजसूयाला आले. कृष्णभक्तासाठी हे वैभव योग्यच असल्याने ते विस्मित झाले नाहीत.
Verse 16
अयाजयन् महाराजं याजका देववर्चस: । राजसूयेन विधिवत् प्रचेतसमिवामरा: ॥ १६ ॥
देवतुल्य तेजस्वी याजकांनी वैदिक विधीनुसार महाराज युधिष्ठिरांचा राजसूय यज्ञ विधिवत् केला, जसा पूर्वी अमरांनी वरुण (प्रचेतस) यांचा केला होता।
Verse 17
सूत्येऽहन्यवनीपालो याजकान् सदसस्पतीन् । अपूजयन् महाभागान् यथावत् सुसमाहित: ॥ १७ ॥
सोमरस काढण्याच्या दिवशी अवनीपाल युधिष्ठिरांनी अत्यंत एकाग्र होऊन याजक व सभेचे श्रेष्ठ अधिपती यांचा यथाविधी सन्मानपूर्वक पूजन केले।
Verse 18
सदस्याग्र्यार्हणार्हं वै विमृशन्त: सभासद: । नाध्यगच्छन्ननैकान्त्यात् सहदेवस्तदाब्रवीत् ॥ १८ ॥
सभासद विचार करू लागले की प्रथम कोणाचा अग्रपूजन करावे; परंतु अनेक पात्र व्यक्ती असल्याने निर्णय होईना. तेव्हा सहदेव बोलला।
Verse 19
अर्हति ह्यच्युत: श्रैष्ठ्यं भगवान् सात्वतां पति: । एष वै देवता: सर्वा देशकालधनादय: ॥ १९ ॥
[सहदेव म्हणाला:] निश्चयच अच्युत—भगवान, सात्वतांचा स्वामी—हेच सर्वोच्च सन्मानास पात्र आहेत. यज्ञात पूजिले जाणारे सर्व देव, तसेच देश-काल-धन इत्यादी सर्व पूजाङ्गे तेच आहेत।
Verse 20
यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मका: । अग्निराहुतयो मन्त्रा साङ्ख्यं योगश्च यत्पर: ॥ २० ॥ एक एवाद्वितीयोऽसावैतदात्म्यमिदं जगत् । आत्मनात्माश्रय: सभ्या: सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ २१ ॥
हे विश्व त्याच्यावरच आधारलेले आहे; महान यज्ञ, त्यातील अग्नी, आहुती व मंत्र हेही त्याच्याच स्वरूपाचे आहेत. सांख्य व योग यांचा परम लक्ष्य तो एक अद्वितीय प्रभूच आहे. हे सभ्यांनो, तो अज भगवान् स्वतःच्याच आधारावर स्थित राहून स्वशक्तींनी या जगाची सृष्टी, पालन व संहार करतो; म्हणून जगाचे अस्तित्व त्याच्यावरच अवलंबून आहे।
Verse 21
यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मका: । अग्निराहुतयो मन्त्रा साङ्ख्यं योगश्च यत्पर: ॥ २० ॥ एक एवाद्वितीयोऽसावैतदात्म्यमिदं जगत् । आत्मनात्माश्रय: सभ्या: सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ २१ ॥
हे संपूर्ण विश्व त्याच्यावरच आधारलेले आहे; यज्ञकर्मे, अग्नी, आहुती व मंत्रही त्याच्याच स्वरूपाचे आहेत. सांख्य व योग दोन्ही त्या एकमेव अद्वितीय परमेश्वराकडेच लक्ष्य करतात. हे सभासदहो, तो अज भगवान् स्वतःच्याच आधाराने, आपल्या शक्तींनी जगाची सृष्टी, पालन व संहार करतो; म्हणून या विश्वाचे अस्तित्व केवळ त्याच्यावरच अवलंबून आहे।
Verse 22
विविधानीह कर्माणि जनयन् यदवेक्षया । ईहते यदयं सर्व: श्रेयो धर्मादिलक्षणम् ॥ २२ ॥
तो येथे विविध प्रकारची कर्मे उत्पन्न करतो; आणि त्याच्या कृपादृष्टीनेच सर्व जग धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष या कल्याणलक्षण ध्येयांसाठी प्रयत्न करते।
Verse 23
तस्मात् कृष्णाय महते दीयतां परमार्हणम् । एवं चेत् सर्वभूतानामात्मनश्चार्हणं भवेत् ॥ २३ ॥
म्हणून महात्मा श्रीकृष्णाला परम मान-सन्मान व पूजन द्यावे। असे केल्याने सर्व प्राण्यांचे आणि आपल्या आत्म्याचेही अर्हण होते।
Verse 24
सर्वभूतात्मभूताय कृष्णायानन्यदर्शिने । देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्यानन्त्यमिच्छता ॥ २४ ॥
ज्याला दिलेल्या मानाचा अनंत प्रतिदान हवे आहे, त्याने सर्वभूतांचा आत्मा, अनन्यदर्शी, परम शांत व पूर्ण अशा श्रीकृष्णालाच अर्हण द्यावे।
Verse 25
इत्युक्त्वा सहदेवोऽभूत् तूष्णीं कृष्णानुभाववित् । तच्छ्रुत्वा तुष्टुवु: सर्वे साधु साध्विति सत्तमा: ॥ २५ ॥
[शुकदेव गोस्वामी म्हणाले:] असे बोलून, श्रीकृष्णाच्या प्रभावाचे जाणकार सहदेव शांत झाला. त्याचे शब्द ऐकून तेथील सर्व सत्पुरुष ‘साधु! साधु!’ असे म्हणत त्याची स्तुती करू लागले।
Verse 26
श्रुत्वा द्विजेरितं राजा ज्ञात्वा हार्दं सभासदाम् । समर्हयद्धृषीकेशं प्रीत: प्रणयविह्वल: ॥ २६ ॥
द्विजांनी उच्चारलेला निर्णय ऐकून राजाने सभेतील सर्वांचा अंतर्भाव जाणला. प्रेमाने व्याकुळ होऊन इंद्रियांचे स्वामी श्रीकृष्णाचे त्याने पूर्ण पूजन केले.
Verse 27
तत्पादाववनिज्याप: शिरसा लोकपावनी: । सभार्य: सानुजामात्य: सकुटुम्बो वहन्मुदा ॥ २७ ॥ वासोभि: पीतकौषेयैर्भूषणैश्च महाधनै: । अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥ २८ ॥
भगवान् कृष्णांचे चरण धुऊन महाराज युधिष्ठिरांनी ते लोकपावन चरणामृत आनंदाने आपल्या मस्तकी, मग पत्नी, भाऊ, कुटुंबीय व मंत्र्यांच्या मस्तकी शिंपडले.
Verse 28
तत्पादाववनिज्याप: शिरसा लोकपावनी: । सभार्य: सानुजामात्य: सकुटुम्बो वहन्मुदा ॥ २७ ॥ वासोभि: पीतकौषेयैर्भूषणैश्च महाधनै: । अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥ २८ ॥
मग त्याने पिवळ्या रेशमी वस्त्रांनी व अमूल्य रत्नाभूषणांनी प्रभूचा सत्कार केला; अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांमुळे तो प्रभूकडे नीट पाहूही शकला नाही.
Verse 29
इत्थं सभाजितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जना: । नमो जयेति नेमुस्तं निपेतु: पुष्पवृष्टय: ॥ २९ ॥
असा सत्कार झालेला पाहून तेथील सर्व लोक हात जोडून ‘नमो, जय हो’ असे म्हणत प्रभूला दंडवत् प्रणाम करू लागले; आणि वरून पुष्पवृष्टी झाली.
Verse 30
इत्थं निशम्य दमघोषसुत: स्वपीठा- दुत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्यु: । उत्क्षिप्य बाहुमिदमाह सदस्यमर्षी संश्रावयन् भगवते परुषाण्यभीत: ॥ ३० ॥
कृष्णाच्या दिव्य गुणांचे वर्णन ऐकून दमघोषपुत्र (शिशुपाल) असह्य क्रोधाने पेटला. तो आसनावरून उठून बाहू उंचावून, निर्भयपणे सभेला भगवंताविरुद्ध कठोर शब्द ऐकवू लागला.
Verse 31
ईशो दुरत्यय: काल इति सत्यवती श्रुति: । वृद्धानामपि यद् बुद्धिर्बालवाक्यैर्विभिद्यते ॥ ३१ ॥
[शिशुपाल म्हणाला:] ‘काल हा दुर्जेय अधिपती आहे’ ही श्रुती आज खरी ठरली; कारण वृद्धांचीही बुद्धी एका बालकाच्या वचनांनी भरकटली आहे।
Verse 32
यूयं पात्रविदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बालभाषितम् । सदसस्पतय: सर्वे कृष्णो यत् सम्मतोऽर्हणे ॥ ३२ ॥
हे सभाध्यक्षांनो! पात्र ओळखण्यात तुम्हीच श्रेष्ठ; बालकाच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवू नका. तो ‘कृष्णच पूज्य आहे’ असे म्हणत असेल तरी तुम्ही ते मानू नका।
Verse 33
तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् । परमऋषीन्ब्रह्मनिष्ठाल्ँ लोकपालैश्च पूजितान् ॥ ३३ ॥ सदस्पतीनतिक्रम्य गोपाल: कुलपांसन: । यथा काक: पुरोडाशं सपर्यां कथमर्हति ॥ ३४ ॥
तप, विद्या व व्रत धारण करणारे, ज्ञानाने कल्मष नष्ट केलेले, ब्रह्मनिष्ठ परमऋषी—ज्यांना लोकपालही पूजतात—अशा श्रेष्ठ सभासदांना डावलून हा गोपाल, कुलकलंक, पूजेचा अधिकारी कसा ठरेल?
Verse 34
तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् । परमऋषीन्ब्रह्मनिष्ठाल्ँ लोकपालैश्च पूजितान् ॥ ३३ ॥ सदस्पतीनतिक्रम्य गोपाल: कुलपांसन: । यथा काक: पुरोडाशं सपर्यां कथमर्हति ॥ ३४ ॥
जसा कावळा पवित्र पुरोडाश खाण्यास पात्र नाही, तसा हा गोपाल, कुलकलंक, तुमच्या सपर्या-पूजेचा अधिकारी कसा होईल?
Verse 35
वर्णाश्रमकुलापेत: सर्वधर्मबहिष्कृत: । स्वैरवर्ती गुणैर्हीन: सपर्यां कथमर्हति ॥ ३५ ॥
जो वर्णाश्रम व कुलधर्मापासून दूर आहे, सर्व धर्मांपासून बहिष्कृत आहे, स्वैरवर्ती व गुणहीन आहे—असा मनुष्य पूजेचा अधिकारी कसा ठरेल?
Verse 36
ययातिनैषां हि कुलं शप्तं सद्भिर्बहिष्कृतम् । वृथापानरतं शश्वत् सपर्यां कथमर्हति ॥ ३६ ॥
ययातीने या यादवांच्या कुळाला शाप दिला; म्हणून ते सत्पुरुषांनी बहिष्कृत झाले आणि सदैव मद्यपानात आसक्त आहेत. मग श्रीकृष्ण पूजेस योग्य कसे?
Verse 37
ब्रह्मर्षिसेवितान् देशान् हित्वैतेऽब्रह्मवर्चसम् । समुद्रं दुर्गमाश्रित्य बाधन्ते दस्यव: प्रजा: ॥ ३७ ॥
ब्रह्मर्षींनी सेविलेल्या पवित्र देशांना सोडून हे अब्राह्मवर्चस ठिकाणी गेले. समुद्रातील दुर्गम दुर्गाचा आश्रय घेऊन दस्यूंप्रमाणे प्रजेला छळतात.
Verse 38
एवमादीन्यभद्राणि बभाषे नष्टमङ्गल: । नोवाच किञ्चिद्भगवान्यथा सिंह: शिवारुतम् ॥ ३८ ॥
अशा रीतीने नष्टमंगल शिशुपालाने ही व इतर अनेक अपमानकारक वचने बोलली. पण भगवान काहीच बोलले नाहीत; जसा सिंह कोल्ह्याच्या किंकाळीकडे दुर्लक्ष करतो.
Verse 39
भगवन्निन्दनं श्रुत्वा दु:सहं तत् सभासद: । कर्णौ पिधाय निर्जग्मु: शपन्तश्चेदिपं रुषा ॥ ३९ ॥
भगवानांची अशी असह्य निंदा ऐकून सभेतील काही जणांनी कान झाकले व बाहेर निघून गेले; आणि रागाने चेदिराजाला शाप देऊ लागले.
Verse 40
निन्दां भगवत: शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा । ततो नापैति य: सोऽपि यात्यध: सुकृताच्च्युत: ॥ ४० ॥
जो कोणी भगवानांची किंवा त्यांच्या अनन्य भक्तांची निंदा ऐकूनही त्वरित तेथून निघून जात नाही, तोही पुण्यभ्रष्ट होऊन निश्चयाने अधःपाताला जातो.
Verse 41
तत: पाण्डुसुता: क्रुद्धा मत्स्यकैकयसृञ्जया: । उदायुधा: समुत्तस्थु: शिशुपालजिघांसव: ॥ ४१ ॥
तेव्हा पांडुपुत्र क्रोधाने पेटले. मत्स्य, कैकय व सृंजय योद्ध्यांसह त्यांनी शस्त्रे उचलून आसनावरून उठून उभे राहिले—शिशुपालाचा वध करण्यास सज्ज.
Verse 42
ततश्चैद्यस्त्वसम्भ्रान्तो जगृहे खड्गचर्मणी । भर्त्सयन् कृष्णपक्षीयान् राज्ञ: सदसि भारत ॥ ४२ ॥
तेव्हा चेदिराज शिशुपाल अजिबात न डगमगता तलवार व ढाल उचलून घेतला. हे भारत, राजसभेत तो श्रीकृष्णपक्षीयांना धिक्कारत अपमान करू लागला.
Verse 43
तावदुत्थाय भगवान् स्वान् निवार्य स्वयं रुषा । शिर: क्षुरान्तचक्रेण जहारपततो रिपो: ॥ ४३ ॥
तेवढ्यात भगवान उठून उभे राहिले व आपल्या भक्तांना आवरले. मग क्रोधाने त्यांनी क्षुरधार सुदर्शनचक्र सोडून हल्ला करणाऱ्या शत्रूचे शिर छेदले.
Verse 44
शब्द: कोलाहलोऽथासीच्छिशुपाले हते महान् । तस्यानुयायिनो भूपा दुद्रुवुर्जीवितैषिण: ॥ ४४ ॥
शिशुपाल मारला गेल्यावर मोठा गोंधळ व कोलाहल झाला. त्या गदारोळाचा फायदा घेऊन त्याचे अनुयायी काही राजे प्राण वाचविण्याच्या इच्छेने झटपट सभेतून पळून गेले.
Verse 45
चैद्यदेहोत्थितं ज्योतिर्वासुदेवमुपाविशत् । पश्यतां सर्वभूतानामुल्केव भुवि खाच्च्युता ॥ ४५ ॥
शिशुपालाच्या देहातून एक तेजस्वी ज्योती निघाली आणि सर्वांच्या पाहता पाहता आकाशातून भूमीवर पडणाऱ्या उल्केसारखी वासुदेव श्रीकृष्णात विलीन झाली.
Verse 46
जन्मत्रयानुगुणितवैरसंरब्धया धिया । ध्यायंस्तन्मयतां यातो भावो हि भवकारणम् ॥ ४६ ॥
तीन जन्मांपासून भगवान श्रीकृष्णाविषयी द्वेषाने ग्रासलेला शिशुपाल अखेरीस प्रभूचे दिव्य स्वरूप प्राप्त झाला; कारण भावच भवाचा कारणीभूत असतो।
Verse 47
ऋत्विग्भ्य: ससदस्येभ्यो दक्षिणां विपुलामदात् । सर्वान् सम्पूज्य विधिवच्चक्रेऽवभृथमेकराट् ॥ ४७ ॥
सम्राट युधिष्ठिरांनी ऋत्विजांना व सभासदांना विपुल दक्षिणा दिली, वेदविधीनुसार सर्वांचा यथोचित सत्कार केला आणि मग अवभृथ-स्नान केले।
Verse 48
साधयित्वा क्रतु: राज्ञ: कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । उवास कतिचिन्मासान् सुहृद्भिरभियाचित: ॥ ४८ ॥
राजा युधिष्ठिरांसाठी तो महायज्ञ यशस्वी करून योगेश्वरांचा ईश्वर श्रीकृष्ण, सुहृदांच्या आग्रहाने काही महिने तेथेच राहिला।
Verse 49
ततोऽनुज्ञाप्य राजानमनिच्छन्तमपीश्वर: । ययौ सभार्य: सामात्य: स्वपुरं देवकीसुत: ॥ ४९ ॥
त्यानंतर देवकीनंदन प्रभूंनी, अनिच्छुक राजाकडूनही अनुमती घेऊन, पत्नी व मंत्र्यांसह आपल्या राजधानीकडे प्रस्थान केले।
Verse 50
वर्णितं तदुपाख्यानं मया ते बहुविस्तरम् । वैकुण्ठवासिनोर्जन्म विप्रशापात् पुन: पुन: ॥ ५० ॥
वैकुंठातील त्या दोन निवास्यांची कथा—ब्राह्मणांच्या शापामुळे ज्यांना वारंवार या जगात जन्म घ्यावा लागला—मी तुला आधीच सविस्तर सांगितली आहे।
Verse 51
राजसूयावभृथ्येन स्नातो राजा युधिष्ठिर: । ब्रह्मक्षत्रसभामध्ये शुशुभे सुरराडिव ॥ ५१ ॥
राजसूय यज्ञाच्या अवभृथ्य स्नानाने शुद्ध होऊन राजा युधिष्ठिर ब्राह्मण-क्षत्रियांच्या सभेत देवराज इंद्राप्रमाणे तेजस्वी दिसला।
Verse 52
राज्ञा सभाजिता: सर्वे सुरमानवखेचरा: । कृष्णं क्रतुं च शंसन्त: स्वधामानि ययुर्मुदा ॥ ५२ ॥
राजाने यथोचित सन्मान केलेले देव, मनुष्य व खेचर सर्वजण श्रीकृष्ण व त्या महान यज्ञाची स्तुती करीत आनंदाने आपापल्या धामांना निघून गेले।
Verse 53
दुर्योधनमृते पापं कलिं कुरुकुलामयम् । यो न सेहे श्रियं स्फीतां दृष्ट्वा पाण्डुसुतस्य ताम् ॥ ५३ ॥
पापी दुर्योधन सोडून सर्वजण संतुष्ट होते—तो कलियुगाचा साक्षात् अवतार व कुरुकुलाचा रोग होता; पांडुपुत्राची वाढती समृद्धी पाहून तो सहन करू शकला नाही।
Verse 54
य इदं कीर्तयेद् विष्णो: कर्म चैद्यवधादिकम् । राजमोक्षं वितानं च सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ५४ ॥
जो विष्णु भगवानांच्या या लीलांचे कीर्तन करतो—शिशुपालवध, राजांचा उद्धार आणि राजसूय यज्ञाचा विस्तार—तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Frequently Asked Questions
Sahadeva’s reasoning is that Kṛṣṇa is not merely one qualified guest among many but the very ground of yajña: the devas invoked, the mantras and fires, the sacred time and place, and the capacity for results all rest upon Him as the advaya-tattva (nondual Absolute). Thus honoring Kṛṣṇa is simultaneously honoring all beings and all sacrificial principles, making agrapūjā a theological conclusion rather than a political preference.
The chapter states that consciousness determines one’s destination: sustained absorption in the Lord—whether through devotion or antagonism—creates direct contact with His transcendence. Śiśupāla’s three-lifetime fixation culminates in the dissolution of enmity at death, symbolized by the effulgence entering Kṛṣṇa. Traditional Vaiṣṇava readings distinguish this from pure bhakti (which yields loving service), yet affirm that intense God-absorption can still grant a form of mukti.
The text gives a clear dharmic protocol: one should immediately leave the place where criticism of the Supreme Lord or His faithful devotee is heard; otherwise one risks spiritual decline and loss of pious merit. This frames śravaṇa (hearing) as a sacred channel that must be protected from aparādha (offense).
Yudhiṣṭhira appoints renowned Vedic authorities as priests (ṛtviks), while the sacrifice draws a vast interplanetary assembly: major devas (e.g., Indra, Brahmā, Śiva), Siddhas, Gandharvas, Vidyādharas, Nāgas, sages, Yakṣas, Rākṣasas, and earthly kings—showing the rite’s cosmic recognition, yet culminating in Kṛṣṇa’s supremacy over all participants.