Adhyaya 73
The Freed Kings Glorify Kṛṣṇa; Instruction on Kingship, Detachment, and Remembrance
भीमाच्या हातून जरासंधाचा निर्णायक वध (धर्मरक्षणासाठी श्रीकृष्णाने रचलेल्या योजनेनुसार) झाल्यावर गिरिद्रोणीतील २०,८०० कैद राजांची मुक्तता होते. कैदेमुळे कृश व अपमानित झालेले ते राजे श्रीकृष्णदर्शनाने परमानंदित होऊन सामूहिक स्तुती करतात आणि आपला राजकीय पराभव प्रभूची कृपा मानतात. ते जरासंधाला दोष देत नाहीत; राजऐश्वर्याचा मद व मायामोह हे मरुमृगजळासारखे भ्रम निर्माण करून अधर्माकडे नेतात—असे मान्य करून श्रीकृष्णाच्या चरणकमलांचे अखंड स्मरण मागतात. श्रीकृष्ण भक्तीचे आश्वासन देऊन हैहय, नहुष, वेण, रावण, नरक इत्यादींची उदाहरणे सांगतात व संयमाने राज्य करणे, धर्माने प्रजांचे रक्षण, वैदिक यज्ञ, देहाभिमानापासून वैराग्य आणि द्वंद्वांतही मन आपल्यात स्थिर ठेवणे अशी शिकवण देतात. मग स्नान, अलंकार, अतिथिसत्कार, दान व सुरक्षित प्रेषण करून त्यांची राजप्रतिष्ठा पुनःस्थापित करतात. शेवटी श्रीकृष्ण भीम-अर्जुनांसह इंद्रप्रस्थास परततात; युधिष्ठिर वृत्तांत ऐकून भक्तिभावाने विह्वळ होतो आणि राजसूय यज्ञाच्या पुढील प्रसंगाची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अयुते द्वे शतान्यष्टौ निरुद्धा युधि निर्जिता: । ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मलवासस: ॥ १ ॥ क्षुत्क्षामा: शुष्कवदना: संरोधपरिकर्शिता: । ददृशुस्ते घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ २ ॥ श्रीवत्साङ्कं चतुर्बाहुं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ पद्महस्तं गदाशङ्ख रथाङ्गैरुपलक्षितम् । किरीटहारकटककटिसूत्राङ्गदाञ्चितम् ॥ ४ ॥ भ्राजद्वरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ॥ ५ ॥ जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभि: । प्रणेमुर्हतपाप्मानो मूर्धभि: पादयोर्हरे: ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—जरासंधाने युद्धात २०,८०० राजांना जिंकून गिरिद्रोणी किल्ल्यात कैद केले होते. ते बाहेर आले तेव्हा ते मळकट, जीर्ण वस्त्रांत, उपाशीपोटी कृश, तोंड कोरडे आणि दीर्घ कारावासाने फारच अशक्त झालेले दिसत होते।
Verse 2
श्रीशुक उवाच अयुते द्वे शतान्यष्टौ निरुद्धा युधि निर्जिता: । ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मलवासस: ॥ १ ॥ क्षुत्क्षामा: शुष्कवदना: संरोधपरिकर्शिता: । ददृशुस्ते घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ २ ॥ श्रीवत्साङ्कं चतुर्बाहुं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ पद्महस्तं गदाशङ्ख रथाङ्गैरुपलक्षितम् । किरीटहारकटककटिसूत्राङ्गदाञ्चितम् ॥ ४ ॥ भ्राजद्वरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ॥ ५ ॥ जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभि: । प्रणेमुर्हतपाप्मानो मूर्धभि: पादयोर्हरे: ॥ ६ ॥
मग त्या राजांनी घनश्याम, पिवळे कौशेय वस्त्र परिधान केलेले श्रीकृष्ण हरि यांचे दर्शन घेतले. उपासमारीने कृश असूनही प्रभूच्या दर्शनामृताने त्यांच्या मनात शांती व आनंद भरला।
Verse 3
श्रीशुक उवाच अयुते द्वे शतान्यष्टौ निरुद्धा युधि निर्जिता: । ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मलवासस: ॥ १ ॥ क्षुत्क्षामा: शुष्कवदना: संरोधपरिकर्शिता: । ददृशुस्ते घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ २ ॥ श्रीवत्साङ्कं चतुर्बाहुं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ पद्महस्तं गदाशङ्ख रथाङ्गैरुपलक्षितम् । किरीटहारकटककटिसूत्राङ्गदाञ्चितम् ॥ ४ ॥ भ्राजद्वरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ॥ ५ ॥ जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभि: । प्रणेमुर्हतपाप्मानो मूर्धभि: पादयोर्हरे: ॥ ६ ॥
त्यांनी श्रीवत्सचिन्हांकित, चतुर्भुज, कमळगर्भासारखे अरुण नेत्र असलेले, मनोहर प्रसन्न मुख आणि झळाळते मकरकुंडलांनी शोभणारे प्रभू पाहिले।
Verse 4
श्रीशुक उवाच अयुते द्वे शतान्यष्टौ निरुद्धा युधि निर्जिता: । ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मलवासस: ॥ १ ॥ क्षुत्क्षामा: शुष्कवदना: संरोधपरिकर्शिता: । ददृशुस्ते घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ २ ॥ श्रीवत्साङ्कं चतुर्बाहुं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ पद्महस्तं गदाशङ्ख रथाङ्गैरुपलक्षितम् । किरीटहारकटककटिसूत्राङ्गदाञ्चितम् ॥ ४ ॥ भ्राजद्वरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ॥ ५ ॥ जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभि: । प्रणेमुर्हतपाप्मानो मूर्धभि: पादयोर्हरे: ॥ ६ ॥
त्यांनी कमळासारखे हात असलेले, गदा-शंख-चक्राने चिन्हित, आणि मुकुट, हार, कटक, कटिसूत्र व अंगद इत्यादी अलंकारांनी विभूषित हरि पाहिला।
Verse 5
श्रीशुक उवाच अयुते द्वे शतान्यष्टौ निरुद्धा युधि निर्जिता: । ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मलवासस: ॥ १ ॥ क्षुत्क्षामा: शुष्कवदना: संरोधपरिकर्शिता: । ददृशुस्ते घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ २ ॥ श्रीवत्साङ्कं चतुर्बाहुं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ पद्महस्तं गदाशङ्ख रथाङ्गैरुपलक्षितम् । किरीटहारकटककटिसूत्राङ्गदाञ्चितम् ॥ ४ ॥ भ्राजद्वरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ॥ ५ ॥ जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभि: । प्रणेमुर्हतपाप्मानो मूर्धभि: पादयोर्हरे: ॥ ६ ॥
त्यांच्या कंठावर श्रेष्ठ मण्यांची प्रभा झळकत होती आणि वनमाळेने ते शोभत होते. ते जणू डोळ्यांनी प्रभूला पित होते, जिभेने चाखत होते, नाकाने सुगंध घेत होते आणि बाहूंनी आलिंगन देत होते; पाप नष्ट झाल्यावर त्यांनी हरिच्या चरणांवर मस्तक ठेवून प्रणाम केला।
Verse 6
श्रीशुक उवाच अयुते द्वे शतान्यष्टौ निरुद्धा युधि निर्जिता: । ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मलवासस: ॥ १ ॥ क्षुत्क्षामा: शुष्कवदना: संरोधपरिकर्शिता: । ददृशुस्ते घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ २ ॥ श्रीवत्साङ्कं चतुर्बाहुं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ पद्महस्तं गदाशङ्ख रथाङ्गैरुपलक्षितम् । किरीटहारकटककटिसूत्राङ्गदाञ्चितम् ॥ ४ ॥ भ्राजद्वरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ॥ ५ ॥ जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभि: । प्रणेमुर्हतपाप्मानो मूर्धभि: पादयोर्हरे: ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—जारासंधाने युद्धात २०,८०० राजांना जिंकून गिरिद्रोणी किल्ल्यात कैदेत टाकले होते. ते राजा बाहेर आले तेव्हा ते मळकट, फाटके वस्त्र घातलेले; उपासमारीने कृश, तोंड कोरडे आणि दीर्घ कारावासाने अत्यंत अशक्त दिसत होते. तेव्हा त्यांनी घनश्याम, पिवळ्या कौशेय-वस्त्रधारी, श्रीवत्सचिन्हांकित, चतुर्भुज, कमलनेत्र, प्रसन्नमुख श्रीहरि पाहिला आणि जणू डोळ्यांनी पित, जिभेने चाखत, नाकाने सुगंध घेत, बाहूंनी आलिंगन करत असल्याप्रमाणे पापरहित होऊन त्यांच्या चरणांवर मस्तक ठेवून प्रणाम केला.
Verse 7
कृष्णसन्दर्शनाह्लादध्वस्तसंरोधनक्लमा: । प्रशशंसुर्हृषीकेशं गीर्भि: प्राञ्जलयो नृपा: ॥ ७ ॥
कृष्णदर्शनाच्या परमानंदाने त्यांच्या कारावासाची सारी थकवा नाहीशी झाली. मग ते राजा हात जोडून इंद्रियांचे परम स्वामी श्रीहृषीकेश यांची वाणीने स्तुती करू लागले.
Verse 8
राजान ऊचु: नमस्ते देवदेवेश प्रपन्नार्तिहराव्यय । प्रपन्नान् पाहि न: कृष्ण निर्विण्णान्घोरसंसृते: ॥ ८ ॥
राजे म्हणाले—हे देवदेवेश! शरणागतांचे दुःख हरिणारे, अव्यय प्रभो, तुला नमस्कार. हे कृष्णा, आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत; या भयंकर संसारातून, ज्याने आम्हाला अत्यंत वैराग्य दिले आहे, आमचे रक्षण कर.
Verse 9
नैनं नाथानुसूयामो मागधं मधुसूदन । अनुग्रहो यद् भवतो राज्ञां राज्यच्युतिर्विभो ॥ ९ ॥
हे नाथ मधुसूदन! आम्ही मगधराजाला दोष देत नाही; कारण, हे विभो, राजांचा राज्यभ्रंश होणे हे खरे तर तुझ्याच कृपेने घडते.
Verse 10
राज्यैश्वर्यमदोन्नद्धो न श्रेयो विन्दते नृप: । त्वन्मायामोहितोऽनित्या मन्यते सम्पदोऽचला: ॥ १० ॥
राज्य व ऐश्वर्याच्या मदाने उन्मत्त झालेला राजा खरे कल्याण मिळवू शकत नाही. तुझ्या मायेमुळे मोहित होऊन तो क्षणभंगुर संपत्तीला स्थिर व शाश्वत मानतो.
Verse 11
मृगतृष्णां यथा बाला मन्यन्त उदकाशयम् । एवं वैकारिकीं मायामयुक्ता वस्तु चक्षते ॥ ११ ॥
जसे बालबुद्धी लोक वाळवंटातील मृगतृष्णेला पाण्याचा तलाव समजतात, तसेच अविवेकी जन मायेचे विकारच खरे वस्तु मानतात।
Verse 12
वयं पुरा श्रीमदनष्टदृष्टयो जिगीषयास्या इतरेतरस्पृध: । घ्नन्त: प्रजा: स्वा अतिनिर्घृणा: प्रभो मृत्युं पुरस्त्वाविगणय्य दुर्मदा: ॥ १२ ॥ त एव कृष्णाद्य गभीररंहसा दुरन्तेवीर्येण विचालिता: श्रिय: । कालेन तन्वा भवतोऽनुकम्पया विनष्टदर्पाश्चरणौ स्मराम ते ॥ १३ ॥
हे प्रभो! पूर्वी आम्ही श्री-ऐश्वर्याच्या मदाने आंधळे होऊन ही पृथ्वी जिंकण्याच्या इच्छेने परस्पर स्पर्धा करीत होतो आणि अत्यंत निर्दयी होऊन आपल्या प्रजेलाच छळत होतो. समोर मृत्युरूपाने उभे असलेल्या तुम्हालाही दर्पाने आम्ही दुर्लक्ष केले।
Verse 13
वयं पुरा श्रीमदनष्टदृष्टयो जिगीषयास्या इतरेतरस्पृध: । घ्नन्त: प्रजा: स्वा अतिनिर्घृणा: प्रभो मृत्युं पुरस्त्वाविगणय्य दुर्मदा: ॥ १२ ॥ त एव कृष्णाद्य गभीररंहसा दुरन्तेवीर्येण विचालिता: श्रिय: । कालेन तन्वा भवतोऽनुकम्पया विनष्टदर्पाश्चरणौ स्मराम ते ॥ १३ ॥
पण हे कृष्ण! आज तुमच्या कालरूप देहाने—ज्याचा वेग गूढ व अजेय आहे—आमची श्री-ऐश्वर्ये हलवून काढून घेतली. तुमच्या कृपेने आमचा दर्प नष्ट झाला; आता आम्ही फक्त तुमच्या कमलचरणांचे स्मरण मागतो।
Verse 14
अथो न राज्यं मृगतृष्णिरूपितं देहेन शश्वत् पतता रुजां भुवा । उपासितव्यं स्पृहयामहे विभो क्रियाफलं प्रेत्य च कर्णरोचनम् ॥ १४ ॥
हे विभो! आता आम्ही मृगतृष्णेसारख्या राज्याची पुन्हा कधीही हाव धरणार नाही; कारण ते या नश्वर देहाने सतत सेवावे लागते—हा देह रोग-दुःखांची भूमी असून क्षणोक्षणी झिजतो. तसेच परलोकातील कर्मफळांचे स्वर्गसुखही आम्ही मागणार नाही, कारण ते फक्त कानांना गोड वाटणारे आमिष आहे।
Verse 15
तं न: समादिशोपायं येन ते चरणाब्जयो: । स्मृतिर्यथा न विरमेदपि संसरतामिह ॥ १५ ॥
कृपा करून आम्हाला तो उपाय सांगा, ज्यायोगे या संसारात जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात राहूनही तुमच्या कमलचरणांचे स्मरण कधीही थांबू नये।
Verse 16
कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने । प्रणतक्लेशनाशाय गोविन्दाय नमो नम: ॥ १६ ॥
वासुदेवपुत्र श्रीकृष्ण, हरि, परमात्मा गोविंद यांना पुनःपुन्हा नमस्कार; शरणागतांचे क्लेश ते नष्ट करतात।
Verse 17
श्रीशुक उवाच संस्तूयमानो भगवान् राजभिर्मुक्तबन्धनै: । तानाह करुणस्तात शरण्य: श्लक्ष्णया गिरा ॥ १७ ॥
श्रीशुक म्हणाले—बंधनातून मुक्त झालेल्या राजांनी भगवंतांची स्तुती केली. तेव्हा, हे परीक्षित, करुणामय शरण्य प्रभूंनी त्यांना मृदू वाणीने सांगितले।
Verse 18
श्रीभगवानुवाच अद्यप्रभृति वो भूपा मय्यात्मन्यखिलेश्वरे । सुदृढा जायते भक्तिर्बाढमाशंसितं तथा ॥ १८ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे राजांनो, आजपासून माझ्या, अखिलेश्वर परमात्म्यात, तुमची दृढ भक्ती उत्पन्न होईल; तुम्ही जसे इच्छिता तसेच निश्चित घडेल।
Verse 19
दिष्ट्या व्यवसितं भूपा भवन्त ऋतभाषिण: । श्रीयैश्वर्यमदोन्नाहं पश्य उन्मादकं नृणाम् ॥ १९ ॥
सौभाग्याने, हे राजांनो, तुम्ही योग्य निर्णय केला आहे आणि सत्य बोललात. मी पाहतो की श्री-ऐश्वर्य व सत्तेचा मद माणसांत असंयम निर्माण करून त्यांना उन्मत्त करतो।
Verse 20
हैहयो नहुषो वेणो रावणो नरकोऽपरे । श्रीमदाद् भ्रंशिता: स्थानाद् देवदैत्यनरेश्वरा: ॥ २० ॥
हैहय, नहुष, वेण, रावण, नरक आणि इतर अनेक देव-दैत्य-मानव नरेश श्री-ऐश्वर्याच्या मदामुळे आपल्या उच्च स्थानावरून भ्रष्ट झाले।
Verse 21
भवन्त एतद् विज्ञाय देहाद्युत्पाद्यमन्तवत् । मां यजन्तोऽध्वरैर्युक्ता: प्रजा धर्मेण रक्ष्यथ ॥ २१ ॥
हे देह व देहाशी संबंधित सर्व काही उत्पत्ती-विनाशधर्मी आहे हे जाणून वैदिक यज्ञांनी माझी उपासना करा आणि धर्मानुसार प्रजेचे रक्षण करा।
Verse 22
सन्तन्वन्त: प्रजातन्तून् सुखं दु:खं भवाभवौ । प्राप्तं प्राप्तं च सेवन्तो मच्चित्ता विचरिष्यथ ॥ २२ ॥
संततीची परंपरा वाढवीत, सुख-दुःख व जन्म-मृत्यू अनुभवत, जे जे प्राप्त होईल ते स्वीकारत, मन माझ्यात स्थिर ठेवून जीवन जगाल।
Verse 23
उदासीनाश्च देहादावात्मारामा धृतव्रता: । मय्यावेश्य मन: सम्यङ्मामन्ते ब्रह्म यास्यथ ॥ २३ ॥
देह व देहसंबंधी सर्वांपासून अलिप्त रहा। आत्मतृप्त होऊन, व्रतांत दृढ राहून, मन पूर्णपणे माझ्यात एकाग्र करा; मग शेवटी मला—परब्रह्माला—प्राप्त व्हाल।
Verse 24
श्रीशुक उवाच इत्यादिश्य नृपान् कृष्णो भगवान् भुवनेश्वर: । तेषां न्ययुङ्क्त पुरुषान् स्त्रियो मज्जनकर्मणि ॥ २४ ॥
श्रीशुक म्हणाले—अशा रीतीने राजांना उपदेश करून, सर्व लोकांचा स्वामी भगवान् कृष्ण यांनी त्यांच्या स्नान व शृंगारासाठी पुरुष व स्त्री सेवकांना नेमले।
Verse 25
सपर्यां कारयामास सहदेवेन भारत । नरदेवोचितैर्वस्त्रैर्भूषणै: स्रग्विलेपनै: ॥ २५ ॥
हे भारतवंशजा! मग भगवानांनी सहदेवाकडून राजांचा सत्कार करविला—राजोचित वस्त्रे, भूषणे, पुष्पमाळा व चंदनलेप इत्यादी अर्पण करून।
Verse 26
भोजयित्वा वरान्नेन सुस्नातान्समलङ्कृतान् । भोगैश्च विविधैर्युक्तांस्ताम्बूलाद्यैर्नृपोचितै: ॥ २६ ॥
स्नान करून अलंकृत झालेल्या राजांना भगवान श्रीकृष्णांनी उत्तम अन्नाने भोजन घातले आणि तांबूल इत्यादी राजोचित विविध भोगही प्रदान केले।
Verse 27
ते पूजिता मुकुन्देन राजानो मृष्टकुण्डला: । विरेजुर्मोचिता: क्लेशात् प्रावृडन्ते यथा ग्रहा: ॥ २७ ॥
मुकुंद भगवानांनी पूजिलेले व क्लेशातून मुक्त झालेले ते राजे, झळाळत्या कुंडलांनी शोभून, जसे पावसाळ्याच्या शेवटी चंद्रादी ग्रह उजळतात तसे तेजस्वी दिसू लागले।
Verse 28
रथान्सदश्वानारोप्य मणिकाञ्चनभूषितान् । प्रीणय्य सुनृतैर्वाक्यै: स्वदेशान् प्रत्ययापयत् ॥ २८ ॥
मग प्रभूंनी उत्तम घोड्यांनी युक्त, मणी-सोन्याने भूषित रथांवर राजांना बसवले; मधुर वचने बोलून त्यांना प्रसन्न करून त्यांच्या स्वदेशी पाठवले।
Verse 29
त एवं मोचिता: कृच्छ्रात् कृष्णेन सुमहात्मना । ययुस्तमेव ध्यायन्त: कृतानि च जगत्पते: ॥ २९ ॥
अशा रीतीने सुमहात्मा कृष्णांनी संकटातून मुक्त केलेले ते राजे निघून गेले; जाताना ते जगत्पतीचेच ध्यान करीत आणि त्याच्या अद्भुत कृत्यांचे स्मरण करीत होते।
Verse 30
जगदु: प्रकृतिभ्यस्ते महापुरुषचेष्टितम् । यथान्वशासद् भगवांस्तथा चक्रुरतन्द्रिता: ॥ ३० ॥
त्या राजांनी आपल्या मंत्र्यांना व इतर सहकाऱ्यांना भगवानाच्या महापुरुषोचित कृत्यांचे वर्णन केले; आणि भगवानांनी जसा आदेश दिला तसाच त्यांनी निष्काळजी न होता तत्परतेने अमलात आणला।
Verse 31
जरासन्धं घातयित्वा भीमसेनेन केशव: । पार्थाभ्यां संयुत: प्रायात् सहदेवेन पूजित: ॥ ३१ ॥
भीमसेनाच्या हातून जरासंधाचा वध घडवून भगवान केशव सहदेवाने पूजिले गेले आणि पृथेच्या दोन्ही पुत्रांसह प्रस्थान केले।
Verse 32
गत्वा ते खाण्डवप्रस्थं शङ्खान् दध्मुर्जितारय: । हर्षयन्त: स्वसुहृदो दुर्हृदां चासुखावहा: ॥ ३२ ॥
खाण्डवप्रस्थास पोहोचताच त्या विजयी वीरांनी शंख फुंकले; सुहृदांना आनंद झाला आणि शत्रूंना दुःख झाले।
Verse 33
तच्छ्रुत्वा प्रीतमनस इन्द्रप्रस्थनिवासिन: । मेनिरे मागधं शान्तं राजा चाप्तमनोरथ: ॥ ३३ ॥
तो नाद ऐकून इन्द्रप्रस्थवासी आनंदित झाले; मागधराज शांत झाला असे त्यांनी मानले आणि राजा युधिष्ठिराचा मनोरथ पूर्ण झाला।
Verse 34
अभिवन्द्याथ राजानं भीमार्जुनजनार्दना: । सर्वमाश्रावयां चक्रुरात्मना यदनुष्ठितम् ॥ ३४ ॥
मग भीम, अर्जुन आणि जनार्दन यांनी राजाला वंदन करून त्यांनी जे केले ते सर्व सविस्तर सांगितले।
Verse 35
निशम्य धर्मराजस्तत् केशवेनानुकम्पितम् । आनन्दाश्रुकलां मुञ्चन् प्रेम्णा नोवाच किञ्चन ॥ ३५ ॥
हे ऐकून धर्मराज युधिष्ठिर केशवाच्या कृपेने भारावून आनंदाश्रू ढाळू लागले; प्रेमामुळे ते काहीच बोलू शकले नाहीत।
Frequently Asked Questions
They interpret their fall as ultimately governed by the Lord’s mercy and the corrective force of time (kāla), which is Kṛṣṇa’s potency. Jarāsandha is treated as an instrument, while the deeper cause is their own aiśvarya-mada—intoxication with power that breeds adharma and forgetfulness of the Lord. This reading shifts the lesson from political grievance to spiritual diagnosis and reform.
Kṛṣṇa and the kings describe opulence as a trigger for loss of self-restraint, leading to “madness” (pramāda) under māyā. The chapter uses exemplars (Haihaya, Nahuṣa, Veṇa, Rāvaṇa, Naraka) to show that even highly placed rulers collapse when they mistake temporary assets for permanent reality—like mistaking a mirage for water.
He instructs them to (1) worship through Vedic sacrifices with clear intelligence, (2) protect subjects according to dharma, (3) accept life’s dualities while keeping the mind fixed on Him, and (4) remain detached from the body and its extensions. The goal is steady bhakti expressed as remembrance (smaraṇa) while fulfilling rāja-dharma.
They are numerous rulers previously defeated by Jarāsandha and confined in the Giridroṇī fortress. The Bhāgavatam presents them collectively to emphasize the scale of Jarāsandha’s oppression and, more importantly, the scale of Kṛṣṇa’s poṣaṇa—His compassionate restoration of those humbled by providence.
It demonstrates poṣaṇa in a tangible way: the Lord not only liberates from bondage but restores dignity, capacity for dharma, and social order. The hospitality functions as a sacramental reversal of degradation—showing that surrender culminates in purification and renewed service, not mere escape.