Adhyaya 72
Yudhiṣṭhira’s Rājasūya Resolve and the Slaying of Jarāsandha
राजसभेत युधिष्ठिर श्रीकृष्णांना राजसूय-यज्ञास अनुमती मागतो, भगवद्भक्तीचे सर्वोच्चत्व व प्रभूची उपासना करणाऱ्यांची शुभगती प्रकट व्हावी म्हणून। श्रीकृष्ण संमती देऊन सांगतात की प्रथम पांडवांनी दिग्विजय करून राजांना अधीन करावे व धनसंग्रह करावा। सर्व दिशांवर विजय मिळतो; पण जरासंध अजेय राहून यज्ञाच्या सार्वभौमत्वास अडथळा ठरतो। उद्धवाची युक्ती स्मरून कृष्ण, अर्जुन व भीम ब्राह्मणवेषात अतिथी म्हणून जरासंधाकडे जातात व ‘दान’ म्हणून युद्ध मागतात। जरासंध मान्य करतो, कृष्णाशी लढणे नाकारतो, भीमाला समकक्ष निवडतो; मग गदा-मुष्टीचे दीर्घ द्वंद्व निष्कर्षाविना चालते। जन्मी जरा हिने जोडले असल्याचे रहस्य जाणून कृष्ण संकेत देतात; भीम त्याला फाडून द्विधा करतो व अत्याचाराचा अंत होतो। नंतर कृष्ण जरासंधपुत्र सहदेवाला सिंहासनावर बसवतात, कैद राजांना मुक्त करतात आणि युधिष्ठिराच्या राजसूयाच्या सिद्धीस मार्ग मोकळा होतो।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृत: । ब्राह्मणै: क्षत्रियैर्वैश्यैर्भ्रातृभिश्च युधिष्ठिर: ॥ १ ॥ आचार्यै: कुलवृद्धैश्च ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवै: । शृण्वतामेव चैतेषामाभाष्येदमुवाच ह ॥ २ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—एकदा धर्मराज युधिष्ठिर राजसभेत मुनि, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, आपले बंधू, आचार्य, कुलवृद्ध, नातेवाईक, सासरकडील संबंधी व मित्र यांनी वेढलेला बसला होता. सर्वजण ऐकत असताना त्याने भगवान श्रीकृष्णांना संबोधून हे वचन उच्चारले।
Verse 2
श्रीशुक उवाच एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृत: । ब्राह्मणै: क्षत्रियैर्वैश्यैर्भ्रातृभिश्च युधिष्ठिर: ॥ १ ॥ आचार्यै: कुलवृद्धैश्च ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवै: । शृण्वतामेव चैतेषामाभाष्येदमुवाच ह ॥ २ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—एकदा राजसभेत राजा युधिष्ठिर मुनि, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तसेच आपल्या भावंडांनी वेढलेला बसला होता. आचार्य, कुलवृद्ध, नातेवाईक, सासरचे संबंधी व मित्र सर्वजण ऐकत असताना त्याने भगवान श्रीकृष्णांना संबोधून हे बोलले.
Verse 3
श्रीयुधिष्ठिर उवाच क्रतुराजेन गोविन्द राजसूयेन पावनी: । यक्ष्ये विभूतीर्भवतस्तत् सम्पादय न: प्रभो ॥ ३ ॥
श्री युधिष्ठिर म्हणाले—हे गोविंद! क्रतुराज राजसूय यज्ञाने मी आपल्या पावन विभूतींचे पूजन करावयास इच्छितो. प्रभो, आमचा हा प्रयत्न सफल करून द्या.
Verse 4
त्वत्पादुके अविरतं परि ये चरन्ति ध्यायन्त्यभद्रनशने शुचयो गृणन्ति । विन्दन्ति ते कमलनाभ भवापवर्ग- माशासते यदि त आशिष ईश नान्ये ॥ ४ ॥
हे कमलनाभ! जे शुद्ध भक्त अमंगलनाशक आपल्या पादुकांची अखंड सेवा करतात, त्यांचे ध्यान करतात व गुणगान करतात, ते निश्चयाने भवबंधनातून मुक्ती मिळवतात. हे ईश! त्यांनी या जगात काही वर मागितला तरी तोही त्यांना मिळतो; पण जे तुझा आश्रय घेत नाहीत ते कधीच तृप्त होत नाहीत.
Verse 5
तद् देवदेव भवतश्चरणारविन्द- सेवानुभावमिह पश्यतु लोक एष: । ये त्वां भजन्ति न भजन्त्युत वोभयेषां निष्ठां प्रदर्शय विभो कुरुसृञ्जयानाम् ॥ ५ ॥
म्हणून, हे देवाधिदेव! या लोकाने आपल्या चरणकमल-सेवेचा प्रभाव येथे पाहावा. हे विभो! कुरु-सृंजयांमध्ये जे तुझी भक्ती करतात आणि जे करत नाहीत, त्या दोघांची स्थिती स्पष्ट करून दाखव.
Verse 6
न ब्रह्मण: स्वपरभेदमतिस्तव स्यात् सर्वात्मन: समदृश: स्वसुखानुभूते: । संसेवतां सुरतरोरिव ते प्रसाद: सेवानुरूपमुदयो न विपर्ययोऽत्र ॥ ६ ॥
तुझ्या मनात ‘हा माझा, तो परका’ असा भेदभाव असू शकत नाही; कारण तू परब्रह्म, सर्वांचा आत्मा, समदर्शी आणि स्वानंदात स्थित आहेस. स्वर्गीय कल्पवृक्षाप्रमाणे तू जे योग्य रीतीने सेवा करतात त्यांना त्यांच्या सेवेप्रमाणे फल देतोस; यात काहीही दोष नाही.
Verse 7
श्रीभगवानुवाच सम्यग् व्यवसितं राजन् भवता शत्रुकर्शन । कल्याणी येन ते कीर्तिर्लोकाननु भविष्यति ॥ ७ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे राजन्, शत्रुकर्शन! तुझा निश्चय पूर्णपणे योग्य आहे; यामुळे तुझी मंगलमय कीर्ती सर्व लोकांत पसरून जाईल.
Verse 8
ऋषीणां पितृदेवानां सुहृदामपि न: प्रभो । सर्वेषामपि भूतानामीप्सित: क्रतुराडयम् ॥ ८ ॥
हे प्रभो! ऋषी, पितर आणि देव यांच्यासाठी, आमच्या सुहृदांसाठी तसेच सर्व प्राण्यांसाठीही हा यज्ञांचा राजा—हा महाक्रतु—अत्यंत इष्ट आहे.
Verse 9
विजित्य नृपतीन्सर्वान् कृत्वा च जगतीं वशे । सम्भृत्य सर्वसम्भारानाहरस्व महाक्रतुम् ॥ ९ ॥
प्रथम सर्व राजांना जिंकून पृथ्वीला वश करा; मग यज्ञासाठी आवश्यक सर्व सामग्री गोळा करून हा महायज्ञ संपन्न करा.
Verse 10
एते ते भ्रातरो राजल्ँ लोकपालांशसम्भवा: । जितोऽस्म्यात्मवता तेऽहं दुर्जयो योऽकृतात्मभि: ॥ १० ॥
हे राजन्! हे तुझे भाऊ विविध लोकांचे पालक देव यांच्या अंशापासून उत्पन्न झाले आहेत. आणि तू इतका आत्मसंयमी आहेस की तू मला देखील जिंकले आहेस—मी तो, जो असंयमी लोकांना अजेय आहे.
Verse 11
न कश्चिन्मत्परं लोके तेजसा यशसा श्रिया । विभूतिभिर्वाभिभवेद् देवोऽपि किमु पार्थिव: ॥ ११ ॥
या जगात माझ्या परम भक्ताला तेज, यश, श्री (सौंदर्य-ऐश्वर्य) किंवा इतर विभूतींनी कोणीही पराभूत करू शकत नाही—देवसुद्धा नाही; मग पृथ्वीवरील राजा तर कायच!
Verse 12
श्रीशुक उवाच निशम्य भगवद्गीतं प्रीत: फुल्लमुखाम्बुज: । भ्रातृन् दिग्विजयेऽयुङ्क्त विष्णुतेजोपबृंहितान् ॥ १२ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—भगवानांनी गायिलेली वचने ऐकून राजा युधिष्ठिर आनंदित झाला; त्याचे मुख कमळासारखे फुलले. मग विष्णुतेजाने समर्थ झालेल्या भावांना त्याने दिग्विजयासाठी पाठविले.
Verse 13
सहदेवं दक्षिणस्यामादिशत् सह सृञ्जयै: । दिशि प्रतीच्यां नकुलमुदीच्यां सव्यसाचिनम् । प्राच्यां वृकोदरं मत्स्यै: केकयै: सह मद्रकै: ॥ १३ ॥
त्याने सहदेवाला सृंजयांसह दक्षिणेकडे, नकुलाला मत्स्यांसह पश्चिमेकडे, अर्जुनाला (सव्यसाची) केकयांसह उत्तरेकडे, आणि भीमाला (वृकोदर) मद्रकांसह पूर्वेकडे पाठविले.
Verse 14
ते विजित्य नृपान्वीरा आजह्रुर्दिग्भ्य ओजसा । अजातशत्रवे भूरि द्रविणं नृप यक्ष्यते ॥ १४ ॥
ते वीर अनेक राजांना पराक्रमाने जिंकून सर्व दिशांतून विपुल धन आणून यज्ञ करण्यास उद्यत अजातशत्रु युधिष्ठिर महाराजांस अर्पण करू लागले, हे राजन्।
Verse 15
श्रुत्वाजितं जरासन्धं नृपतेर्ध्यायतो हरि: । आहोपायं तमेवाद्य उद्धवो यमुवाच ह ॥ १५ ॥
जरासंध अजिंक्य आहे असे ऐकून राजा युधिष्ठिर विचारमग्न झाला. तेव्हा आद्य भगवान् हरिने उद्धवाने सांगितलेला तोच उपाय त्याला जरासंध-विजयासाठी सांगितला.
Verse 16
भीमसेनोऽर्जुन: कृष्णो ब्रह्मलिङ्गधरास्त्रय: । जग्मुर्गिरिव्रजं तात बृहद्रथसुतो यत: ॥ १६ ॥
मग भीमसेन, अर्जुन आणि कृष्ण—हे तिघे ब्राह्मणाचे वेष धारण करून, हे तात, गिरिव्रजला गेले, जिथे बृहद्रथाचा पुत्र (जरासंध) होता.
Verse 17
ते गत्वातिथ्यवेलायां गृहेषु गृहमेधिनम् । ब्रह्मण्यं समयाचेरन् राजन्या ब्रह्मलिङ्गिन: ॥ १७ ॥
ब्राह्मणवेष धारण करून ते राजन्य अतिथ्यवेळी घरी जाऊन गृहस्थधर्मनिष्ठ, ब्राह्मणपूजक जरासंधास नम्रतेने विनंती करू लागले।
Verse 18
राजन् विद्ध्यतिथीन् प्राप्तानर्थिनो दूरमागतान् । तन्न: प्रयच्छ भद्रं ते यद्वयं कामयामहे ॥ १८ ॥
हे राजन्, दूरवरून आलेले याचक अतिथी आम्ही आहोत असे जाण। तुझे कल्याण आम्ही इच्छितो; आम्ही जे मागतो ते आम्हाला दे।
Verse 19
किं दुर्मर्षं तितिक्षूणां किमकार्यमसाधुभि: । किं न देयं वदान्यानां क: पर: समदर्शिनाम् ॥ १९ ॥
सहनशीलांना काय असह्य? दुष्टांना कोणते अकार्य वर्ज्य? दान्यांना काय देणे नाही? आणि समदर्शींना परका कोण?
Verse 20
योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् । नाचिनोति स्वयं कल्प: स वाच्य: शोच्य एव स: ॥ २० ॥
जो समर्थ असूनही या नश्वर देहाने सत्पुरुषांनी गाण्याजोगे स्थिर यश मिळवत नाही, तो निंद्यही आहे आणि करुणेस पात्रही आहे।
Verse 21
हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्ति: शिबिर्बलि: । व्याध: कपोतो बहवो ह्यध्रुवेण ध्रुवं गता: ॥ २१ ॥
हरिश्चंद्र, रंतिदेव, उञ्छवृत्ती मुद्गल, शिबी, बळी, तो प्रसिद्ध व्याध आणि कपोत—असे अनेक जण अनित्य साधनांनीच ध्रुव पदाला पोहोचले।
Verse 22
श्रीशुक उवाच स्वरैराकृतिभिस्तांस्तु प्रकोष्ठैर्ज्याहतैरपि । राजन्यबन्धून् विज्ञाय दृष्टपूर्वानचिन्तयत् ॥ २२ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—त्यांच्या स्वरांवरून, देहयष्टीवरून आणि बाहूंवरील धनुष्यज्येच्या खुणांवरून जरासंधाने ओळखले की हे राजवंशीय आहेत. मग तो विचार करू लागला की यांना मी पूर्वी कुठेतरी पाहिले आहे.
Verse 23
राजन्यबन्धवो ह्येते ब्रह्मलिङ्गानि बिभ्रति । ददानि भिक्षितं तेभ्य आत्मानमपि दुस्त्यजम् ॥ २३ ॥
[जरासंध मनात म्हणाला:] हे नक्कीच राजवंशीय आहेत, पण ब्राह्मणांचे लक्षण-वेष धारण केले आहे. तरीही ते जे दान मागतील ते मला द्यावेच लागेल—जरी त्यांनी माझे दुस्त्यज शरीरच मागितले तरी.
Verse 24
बलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता दिक्ष्वकल्मषा । ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना ॥ २४ ॥ श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे । जानन्नपि महीं प्रादाद् वार्यमाणोऽपि दैत्यराट् ॥ २५ ॥
खरोखरच बलि महाराजांची निष्कलंक कीर्ती सर्व दिशांना पसरलेली ऐकू येते. विष्णू भगवानांनी ब्राह्मणाचा वेष घेऊन, ऐश्वर्यवान बलिलाही त्याच्या पदावरून खाली आणले.
Verse 25
बलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता दिक्ष्वकल्मषा । ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना ॥ २४ ॥ श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे । जानन्नपि महीं प्रादाद् वार्यमाणोऽपि दैत्यराट् ॥ २५ ॥
इंद्राची श्री-समृद्धी परत घेण्यासाठी द्विजरूप धारण केलेल्या विष्णूंना, युक्ती जाणूनही आणि गुरूने रोखले तरीही, दैत्यराज बलिने पृथ्वी दान केली.
Verse 26
जीवता ब्राह्मणार्थाय को न्वर्थ: क्षत्रबन्धुना । देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यश: ॥ २६ ॥
जो क्षत्रिय-बंधू जिवंत राहतो, पण नश्वर देहाने ब्राह्मणांच्या हितासाठी कर्म करून महान यश मिळवत नाही—त्याचा उपयोग तरी काय?
Verse 27
इत्युदारमति: प्राह कृष्णार्जुनवृकोदरान् । हे विप्रा व्रियतां कामो ददाम्यात्मशिरोऽपि व: ॥ २७ ॥
असा निश्चय करून उदारबुद्धी जरासंधाने श्रीकृष्ण, अर्जुन व भीमाला म्हटले— “हे विप्रहो, जे हवे ते निवडा; मी माझे स्वतःचे शिरही देईन.”
Verse 28
श्रीभगवानुवाच युद्धं नो देहि राजेन्द्र द्वन्द्वशो यदि मन्यसे । युद्धार्थिनो वयं प्राप्ता राजन्या नान्यकाङ्क्षिण: ॥ २८ ॥
श्रीभगवान म्हणाले— “हे राजेंद्र, योग्य वाटत असेल तर आम्हाला द्वंद्वयुद्ध दे. आम्ही क्षत्रिय आहोत; युद्ध मागण्यासाठी आलो आहोत; दुसरी कोणतीही मागणी नाही.”
Verse 29
असौ वृकोदर: पार्थस्तस्य भ्रातार्जुनो ह्ययम् । अनयोर्मातुलेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम् ॥ २९ ॥
तो समोर पृथेचा पुत्र भीम आहे आणि हा त्याचा भाऊ अर्जुन आहे. आणि मी त्यांचा मामेभाऊ कृष्ण— मला तुझा शत्रू समज.
Verse 30
एवमावेदितो राजा जहासोच्चै: स्म मागध: । आह चामर्षितो मन्दा युद्धं तर्हि ददामि व: ॥ ३० ॥
असे आव्हान मिळताच मागधराज मोठ्याने हसला आणि चिडून तुच्छतेने म्हणाला— “चला मग, अरे मूर्खांनो, मी तुम्हाला युद्ध देतो!”
Verse 31
न त्वया भीरुणा योत्स्ये युधि विक्लवतेजसा । मथुरां स्वपुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गत: ॥ ३१ ॥
“पण मी तुझ्याशी, हे कृष्णा, लढणार नाही; कारण तू भित्रा आहेस. रणात तुझे तेज ढळले आणि तू मथुरा सोडून समुद्राच्या आश्रयाला पळालास.”
Verse 32
अयं तु वयसातुल्यो नातिसत्त्वो न मे सम: । अर्जुनो न भवेद् योद्धा भीमस्तुल्यबलो मम ॥ ३२ ॥
हा अर्जुन माझ्या वयाचा नाही, ना तो फार बलवान; तो माझ्या बरोबरीचा नाही, म्हणून योद्धा होऊ नये. पण भीम माझ्याइतका बलवान आहे.
Verse 33
इत्युक्त्वा भीमसेनाय प्रादाय महतीं गदाम् । द्वितीयां स्वयमादाय निर्जगाम पुराद् बहि: ॥ ३३ ॥
असे बोलून जरासंधाने भीमसेनाला मोठी गदा दिली, स्वतः दुसरी गदा उचलली आणि नगराबाहेर गेला.
Verse 34
तत: समेखले वीरौ संयुक्तावितरेतरम् । जघ्नतुर्वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां रणदुर्मदौ ॥ ३४ ॥
मग समभूमीवर ते दोन्ही वीर एकमेकांवर तुटून पडले। रणोन्मादाने उन्मत्त होऊन वज्रासारख्या गदांनी त्यांनी परस्परांवर प्रहार केला.
Verse 35
मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणमेव च । चरतो: शुशुभे युद्धं नटयोरिव रङ्गिणो: ॥ ३५ ॥
ते विचित्र मांडले काढीत कधी डावीकडे कधी उजवीकडे फिरत राहिले. रंगमंचावरील नटांसारखे त्यांचे युद्ध अत्यंत शोभून दिसत होते.
Verse 36
ततश्चटचटाशब्दो वज्रनिष्पेससन्निभ: । गदयो: क्षिप्तयो राजन्दन्तयोरिव दन्तिनो: ॥ ३६ ॥
मग त्यांच्या फेकलेल्या गदांच्या धडकेत ‘चटचट’ असा आवाज झाला, जो वज्राघातासारखा होता. हे राजन्, तो जणू दोन हत्तींच्या दातांच्या टकरीसारखा वाटला.
Verse 37
ते वै गदे भुजजवेन निपात्यमाने अन्योन्यतोंऽसकटिपादकरोरुजत्रुम् । चूर्णीबभूवतुरुपेत्य यथार्कशाखे संयुध्यतोर्द्विरदयोरिव दीप्तमन्व्यो: ॥ ३७ ॥
ते दोघे भुजबलाच्या वेगाने गदा फिरवीत एकमेकांच्या खांदा, कटी, पाय, हात, मांडी व जत्रूवर प्रहार करू लागले. त्या घावांनी गदा अशी चुरडून तुटली, जशी संतप्त दोन हत्ती अर्कवृक्षाच्या फांद्यांनी झुंजताना फांद्या मोडून टाकतात।
Verse 38
इत्थं तयो: प्रहतयोर्गदयोर्नृवीरौ क्रुद्धौ स्वमुष्टिभिरय:स्परशैरपिष्टाम् । शब्दस्तयो: प्रहरतोरिभयोरिवासी- न्निर्घातवज्रपरुषस्तलताडनोत्थ: ॥ ३८ ॥
अशा रीतीने गदा नष्ट झाल्यावर ते दोन्ही नरवीर क्रुद्ध होऊन लोखंडासारख्या कठोर मुठींनी एकमेकांना ठेचू लागले. त्यांच्या थप्पडांचा आवाज जणू दोन हत्ती धडकत आहेत किंवा कठोर वज्रनाद होत आहे असा होता।
Verse 39
तयोरेवं प्रहरतो: समशिक्षाबलौजसो: । निर्विशेषमभूद् युद्धमक्षीणजवयोर्नृप ॥ ३९ ॥
हे राजन्, समान शिक्षण, बल व उत्साह असलेल्या त्या दोघांनी असे प्रहार करत राहिले तरी युद्धाचा काही निर्णय झाला नाही. त्यांचा वेग कमी झाला नाही आणि ते अखंड लढतच राहिले।
Verse 40
शत्रोर्जन्ममृती विद्वाञ्जीवितं च जराकृतम् । पार्थमाप्याययन् स्वेन तेजसाचिन्तयद्धरि: ॥ ४० ॥
भगवान हरिने शत्रू जरासंधाच्या जन्म-मृत्यूचे रहस्य आणि राक्षसी जरा हिने दिलेले जीवनही जाणले. हे सर्व विचारून त्यांनी आपल्या तेजाने पार्थ (भीम) याला विशेष शक्तीने परिपूर्ण केले।
Verse 41
सञ्चिन्त्यारिवधोपायं भीमस्यामोघदर्शन: । दर्शयामास विटपं पाटयन्निव संज्ञया ॥ ४१ ॥
शत्रुवधाचा उपाय ठरवून अमोघदर्शन भगवानांनी भीमाला संकेत दिला—जणू झाडाची एक लहान फांदी मधोमध फाडून दाखवली।
Verse 42
तद् विज्ञाय महासत्त्वो भीम: प्रहरतां वर: । गृहीत्वा पादयो: शत्रुं पातयामास भूतले ॥ ४२ ॥
तो संकेत ओळखून महाबली, श्रेष्ठ योद्धा भीमाने शत्रूचे पाय धरून त्याला भूमीवर आपटले।
Verse 43
एकं पादं पदाक्रम्य दोर्भ्यामन्यं प्रगृह्य स: । गुदत: पाटयामास शाखमिव महागज: ॥ ४३ ॥
भीमाने एक पाय पायाने दाबून दुसरा पाय दोन्ही हातांनी धरला; जसा महागज फांदी फोडतो तसा गुदापासून वर जरा-संधाला फाडून टाकले।
Verse 44
एकपादोरुवृषणकटिपृष्ठस्तनांसके । एकबाह्वक्षिभ्रूकर्णे शकले ददृशु: प्रजा: ॥ ४४ ॥
मग प्रजांनी राजाला दोन तुकड्यांत पडलेला पाहिला—प्रत्येक तुकड्यात एक पाय, उरू, वृषण, कटि, खांदा, बाहू, डोळा, भुवई व कान, तसेच पाठीचा व वक्षाचा अर्धा भाग होता।
Verse 45
हाहाकारो महानासीन्निहते मगधेश्वरे । पूजयामासतुर्भीमं परिरभ्य जयाच्युतौ ॥ ४५ ॥
मगधेश्वर मारला गेल्यावर मोठा हाहाकार झाला; आणि अर्जुन व अच्युत श्रीकृष्ण यांनी भीमाला मिठी मारून अभिनंदन केले।
Verse 46
सहदेवं तत्तनयं भगवान् भूतभावन: । अभ्यषिञ्चदमेयात्मा मगधानां पतिं प्रभु: । मोचयामास राजन्यान्संरुद्धा मागधेन ये ॥ ४६ ॥
सर्वभूतांचे पालनकर्ता, अमेयात्मा भगवानांनी जरा-संधाचा पुत्र सहदेव याचा मगधांचा राजा म्हणून अभिषेक केला; आणि मगधाने कैद केलेल्या सर्व राजांना मुक्त केले।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira seeks the Rājasūya to honor Kṛṣṇa’s divine expansions and to establish righteous sovereignty that publicly demonstrates bhakti’s power: those who take shelter of the Lord attain auspiciousness and fulfillment, whereas those who do not remain unsatisfied. The rite becomes a vehicle for glorifying Bhagavān and organizing society under dharma.
Kṛṣṇa knew the mystery of Jarāsandha’s life—he had been born in two halves and rejoined by the demoness Jarā, making ordinary defeat ineffective. Kṛṣṇa therefore signaled the correct method by splitting a twig, instructing Bhīma to tear Jarāsandha into two, preventing rejoining and ensuring final death in accordance with destiny and dharma.
Sahadeva went south with the Sṛñjayas, Nakula went west with the Matsyas, Arjuna went north with the Kekayas, and Bhīma went east with the Madrakas—collecting tribute and establishing Yudhiṣṭhira’s authority required for the Rājasūya.
Jarāsandha is portrayed as scrupulous about guest-reception and brāhmaṇa-respect, valuing lasting fame (yaśas) over bodily preservation. The chapter frames dāna and kṣatriya honor through exemplars like Bali and Hariścandra: even when aware of a ruse, a ruler may uphold the vow of giving to preserve dharmic reputation.
It establishes the ethical purpose of the campaign: removing oppression and restoring legitimate rule. By installing Jarāsandha’s son Sahadeva and releasing captives, Kṛṣṇa aligns political power with loka-saṅgraha and clears the final obstacle to Yudhiṣṭhira’s Rājasūya, integrating statecraft with divine compassion.