Adhyaya 70
Kṛṣṇa’s Daily Life in Dvārakā; the Captive Kings’ Appeal; Nārada Announces the Rājasūya
द्वारकेत पहाट होताच कोंबड्याच्या आरवण्याने राण्या विलाप करतात, कारण तो श्रीकृष्णाच्या आलिंगनापासून विरहाची सूचना देतो. पुढे भगवंतांचा ब्राह्ममुहूर्त-नियम वर्णिला आहे—शुद्धी, मौन गायत्री-जप, सूर्य तसेच देव-ऋषि-पितृ (स्वतःचेच विस्तार मानून) पूजन, ज्येष्ठ व ब्राह्मणांचा सत्कार, आणि नित्य महादान, विशेषतः गोदान। अलंकृत होऊन ते सात्यकी व उद्धवांसह रथावर आरूढ होऊन सुधर्मा सभेत जातात; तेथे संगीत-नृत्य, कवी आणि वेदपाठ त्यांच्या कीर्तीचे गान करतात। तेवढ्यात दूत येऊन सांगतो की गिरिव्रज येथे जरासंधाने २०,००० राजांना कैद केले आहे; ते राजे राज्यसत्ता स्वप्नवत मानून कर्मबंधनातून मुक्तीसाठी कृष्णशरण मागतात। नंतर नारद येऊन प्रभूच्या अचिंत्य मायाचे स्तवन करतो आणि युधिष्ठिर कृष्ण-सन्मानार्थ राजसूय यज्ञ करणार असल्याचे सांगतो। यादव जरासंधाविरुद्ध कृतीची मागणी करतात; कृष्ण उद्धवाशी सल्लामसलत करून पुढील अध्यायातील रणनीतीची भूमिका बांधतो, ज्यातून पुढे जरासंध-वध व राजसूयाची पूर्तता घडते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथोषस्युपवृत्तायां कुक्कुटान् कूजतोऽशपन् । गृहीतकण्ठ्य: पतिभिर्माधव्यो विरहातुरा: ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—उषःकाल जवळ येताच, माधवाच्या पत्नी, पतीने गळ्यात आलिंगन दिलेल्या अवस्थेत, आरवणाऱ्या कोंबड्यांना शाप देऊ लागल्या. विरहाच्या भीतीने त्या व्याकुळ झाल्या होत्या.
Verse 2
वयांस्यरोरुवन्कृष्णं बोधयन्तीव वन्दिन: । गायत्स्वलिष्वनिद्राणि मन्दारवनवायुभि: ॥ २ ॥
पारिजात उद्यानातील सुगंधी वाऱ्याने मधमाशांचा गुंजारव उठला आणि पक्षी झोपेतून जागे झाले. मग पक्षी मोठ्याने गाऊ लागले, जणू वंदिजन होऊन भगवान कृष्णांना जागवून त्यांची कीर्ती गात आहेत।
Verse 3
मुहूर्तं तं तु वैदर्भी नामृष्यदतिशोभनम् । परिरम्भणविश्लेषात् प्रियबाह्वन्तरं गता ॥ ३ ॥
प्रियाच्या बाहुपाशात विसावलेली वैदर्भी राणी त्या अतिशय शोभन मुहूर्तालाही सहन करू शकली नाही; कारण आता आलिंगनाचा विरह होणार होता।
Verse 4
ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय वार्युपस्पृश्य माधव: । दध्यौ प्रसन्नकरण आत्मानं तमस: परम् ॥ ४ ॥ एकं स्वयंज्योतिरनन्यमव्ययंस्वसंस्थया नित्यनिरस्तकल्मषम् । ब्रह्माख्यमस्योद्भवनाशहेतुभि:स्वशक्तिभिर्लक्षितभावनिर्वृतिम् ॥ ५ ॥
ब्राह्ममुहूर्ताला उठून माधव जलस्पर्श करीत. प्रसन्न अंतःकरणाने ते स्वतःच्याच स्वरूपाचे ध्यान करीत—तमाच्या पलीकडील एक, स्वयंप्रकाश, अद्वितीय, अव्यय परमसत्य, ज्याला ब्रह्म म्हणतात; जो स्वभावतः नित्य कल्मष नष्ट करतो आणि आपल्या शक्तींनी सृष्टी-प्रलय घडवून आपले निर्मळ आनंदमय अस्तित्व प्रकट करतो.
Verse 5
ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय वार्युपस्पृश्य माधव: । दध्यौ प्रसन्नकरण आत्मानं तमस: परम् ॥ ४ ॥ एकं स्वयंज्योतिरनन्यमव्ययंस्वसंस्थया नित्यनिरस्तकल्मषम् । ब्रह्माख्यमस्योद्भवनाशहेतुभि:स्वशक्तिभिर्लक्षितभावनिर्वृतिम् ॥ ५ ॥
ब्राह्ममुहूर्ताला उठून माधव जलस्पर्श करीत. प्रसन्न अंतःकरणाने ते स्वतःच्याच स्वरूपाचे ध्यान करीत—तमाच्या पलीकडील एक, स्वयंप्रकाश, अद्वितीय, अव्यय परमसत्य, ज्याला ब्रह्म म्हणतात; जो स्वभावतः नित्य कल्मष नष्ट करतो आणि आपल्या शक्तींनी सृष्टी-प्रलय घडवून आपले निर्मळ आनंदमय अस्तित्व प्रकट करतो.
Verse 6
अथाप्लुतोऽम्भस्यमले यथाविधि क्रियाकलापं परिधाय वाससी । चकार सन्ध्योपगमादि सत्तमो हुतानलो ब्रह्म जजाप वाग्यत: ॥ ६ ॥
मग तो तो परम सात्त्विक पुरुष विधीनुसार निर्मळ पाण्यात स्नान करून अधोवस्त्र-उत्तरीय परिधान करीत आणि संध्योपासना इत्यादी सर्व नित्यकर्मे करीत. पवित्र अग्नीत आहुती देऊन भगवान श्रीकृष्ण वाणी संयमून गायत्री (ब्रह्म) मंत्राचा जप करीत.
Verse 7
उपस्थायार्कमुद्यन्तं तर्पयित्वात्मन: कला: । देवानृषीन् पितॄन्वृद्धान्विप्रानभ्यर्च्य चात्मवान् ॥ ७ ॥ धेनूनां रुक्मशृङ्गीनां साध्वीनां मौक्तिकस्रजाम् । पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां सुवाससाम् ॥ ८ ॥ ददौ रूप्यखुराग्राणां क्षौमाजिनतिलै: सह । अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने ॥ ९ ॥
दररोज प्रभू उगवत्या सूर्याची उपासना करून, आपल्या अंशरूप देव, ऋषी व पितरांना तर्पण देत. आत्मसंयमी भगवान मग वृद्धजन व ब्राह्मण यांची यथाविधी पूजा करीत. सुशोभित वस्त्रधारी ब्राह्मणांना ते शांत स्वभावाच्या गायींचे कळप दान देत—ज्यांचे शिंग सोन्याने मढविलेले, गळ्यात मोत्यांच्या माळा, अंगावर उत्तम वस्त्रे आणि खुरांच्या अग्रभागी चांदीचे आवरण असे. त्या भरपूर दूध देणाऱ्या, एकदाच वासरू दिलेल्या व वासरांसह असत. दररोज ते विद्वान ब्राह्मणांना १३,०८४ गायींचे अनेक समूह, तसेच क्षौमवस्त्रे, मृगचर्म व तीळ दान करीत.
Verse 8
उपस्थायार्कमुद्यन्तं तर्पयित्वात्मन: कला: । देवानृषीन् पितॄन्वृद्धान्विप्रानभ्यर्च्य चात्मवान् ॥ ७ ॥ धेनूनां रुक्मशृङ्गीनां साध्वीनां मौक्तिकस्रजाम् । पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां सुवाससाम् ॥ ८ ॥ ददौ रूप्यखुराग्राणां क्षौमाजिनतिलै: सह । अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने ॥ ९ ॥
दररोज प्रभू उगवत्या सूर्याची उपासना करून, आपल्या अंशरूप देव, ऋषी व पितरांना तर्पण देत. आत्मसंयमी भगवान मग वृद्धजन व ब्राह्मण यांची यथाविधी पूजा करीत. सुशोभित वस्त्रधारी ब्राह्मणांना ते शांत स्वभावाच्या गायींचे कळप दान देत—ज्यांचे शिंग सोन्याने मढविलेले, गळ्यात मोत्यांच्या माळा, अंगावर उत्तम वस्त्रे आणि खुरांच्या अग्रभागी चांदीचे आवरण असे. त्या भरपूर दूध देणाऱ्या, एकदाच वासरू दिलेल्या व वासरांसह असत. दररोज ते विद्वान ब्राह्मणांना १३,०८४ गायींचे अनेक समूह, तसेच क्षौमवस्त्रे, मृगचर्म व तीळ दान करीत.
Verse 9
उपस्थायार्कमुद्यन्तं तर्पयित्वात्मन: कला: । देवानृषीन् पितॄन्वृद्धान्विप्रानभ्यर्च्य चात्मवान् ॥ ७ ॥ धेनूनां रुक्मशृङ्गीनां साध्वीनां मौक्तिकस्रजाम् । पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां सुवाससाम् ॥ ८ ॥ ददौ रूप्यखुराग्राणां क्षौमाजिनतिलै: सह । अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने ॥ ९ ॥
प्रतिदिन भगवान उदय होत असलेल्या सूर्याची उपासना करून, स्वतःच्याच अंशरूप देव, ऋषी व पितरांना तर्पण देत. मग आत्मसंयमी प्रभू वृद्धजन व ब्राह्मणांचे विधिपूर्वक पूजन करत. सुशोभित ब्राह्मणांना तो शांत, पाळीव, भरपूर दूध देणाऱ्या, एकदाच वासरू दिलेल्या, वासरांसह गायींचे कळप दान देई—ज्यांचे शिंग सोन्याने मढविलेले, गळ्यात मोत्यांच्या माळा, अंगावर उत्तम वस्त्रे आणि खुरांच्या टोकांवर चांदीचे आवरण असे. दररोज तो १३,०८४ गायींचे अनेक समूह, सोबत लिनन वस्त्रे, हरिणचर्म व तीळही देत असे.
Verse 10
गोविप्रदेवतावृद्धगुरून् भूतानि सर्वश: । नमस्कृत्यात्मसम्भूतीर्मङ्गलानि समस्पृशत् ॥ १० ॥
गायी, ब्राह्मण, देवता, वृद्धजन, गुरु आणि सर्व प्राणिमात्र—जे सर्व त्याच्याच अंशरूप आहेत—यांना भगवान कृष्ण नमस्कार करत; नंतर तो मंगलदायक वस्तूंचा स्पर्श करी।
Verse 11
आत्मानं भूषयामास नरलोकविभूषणम् । वासोभिर्भूषणै: स्वीयैर्दिव्यस्रगनुलेपनै: ॥ ११ ॥
मग तो आपल्या देहाला—जो नरलोकाचेच भूषण आहे—स्वतःच्या विशेष वस्त्रांनी, अलंकारांनी आणि दिव्य पुष्पमाळा व सुगंधी लेपनांनी सजवीत असे।
Verse 12
अवेक्ष्याज्यं तथादर्शं गोवृषद्विजदेवता: । कामांश्च सर्ववर्णानां पौरान्त:पुरचारिणाम् । प्रदाप्य प्रकृती: कामै: प्रतोष्य प्रत्यनन्दत ॥ १२ ॥
मग तो तूप, आरसा, गायी-बैल, ब्राह्मण आणि देवता यांचे दर्शन घेई; आणि राजवाड्यात व नगरात राहणाऱ्या सर्व वर्णांच्या लोकांना दान देऊन तृप्त करीत असे. त्यानंतर तो आपल्या मंत्र्यांना भेटून त्यांच्या इच्छा पूर्ण करून त्यांना आनंदित करी।
Verse 13
संविभज्याग्रतो विप्रान् स्रक्ताम्बूलानुलेपनै: । सुहृद: प्रकृतीर्दारानुपायुङ्क्त तत: स्वयम् ॥ १३ ॥
प्रथम तो तो ब्राह्मणांना पुष्पमाळा, तांबूल व चंदनलेपन वाटी; मग तेच दान मित्र, मंत्री व पत्नींना देई, आणि शेवटी स्वतःही त्यांचा उपभोग घेई।
Verse 14
तावत् सूत उपानीय स्यन्दनं परमाद्भुतम् । सुग्रीवाद्यैर्हयैर्युक्तं प्रणम्यावस्थितोऽग्रत: ॥ १४ ॥
तेव्हा सारथी परम अद्भुत असा रथ आणून ठेवला, जो सुग्रीव आदी घोड्यांनी जोडलेला होता. त्याने प्रभूंना नमस्कार करून पुढे उभा राहिला.
Verse 15
गृहीत्वा पाणिना पाणी सारथेस्तमथारुहत् । सात्यक्युद्धवसंयुक्त: पूर्वाद्रिमिव भास्कर: ॥ १५ ॥
सारथीचे हात आपल्या हातांनी धरून भगवान श्रीकृष्ण सात्यकी व उद्धवांसह रथावर आरूढ झाले; जणू पूर्व पर्वतावरून सूर्य उगवावा तसे।
Verse 16
ईक्षितोऽन्त:पुरस्त्रीणां सव्रीडप्रेमवीक्षितै: । कृच्छ्राद् विसृष्टो निरगाज्जातहासो हरन् मन: ॥ १६ ॥
अंतःपुरातील स्त्रिया लज्जायुक्त प्रेमदृष्टीने प्रभूंना पाहत होत्या; त्यांच्यापासून सुटणे कठीण होते. मग ते हसतमुखाने निघाले आणि त्यांच्या मनांना मोहून टाकले.
Verse 17
सुधर्माख्यां सभां सर्वैर्वृष्णिभि: परिवारित: । प्राविशद् यन्निविष्टानां न सन्त्यङ्ग षडूर्मय: ॥ १७ ॥
हे राजन्! सर्व वृष्णींनी वेढलेले भगवान सुधर्मा नावाच्या सभागृहात प्रवेश करत, जिथे बसलेल्यांना भौतिक जीवनाच्या सहा लाटा बाधत नाहीत।
Verse 18
तत्रोपविष्ट: परमासने विभु- र्बभौ स्वभासा ककुभोऽवभासयन् । वृतो नृसिंहैर्यदुभिर्यदूत्तमो यथोडुराजो दिवि तारकागणै: ॥ १८ ॥
तेथे सभेत परम आसनावर विराजमान झालेले सर्वशक्तिमान प्रभू आपल्या स्वप्रकाशाने सर्व दिशा उजळवीत शोभून दिसत होते. मनुष्यांतील सिंहासारख्या यादवांनी वेढलेला यादवश्रेष्ठ तो, आकाशातील तारकागणांत चंद्रासारखा भासत होता.
Verse 19
तत्रोपमन्त्रिणो राजन् नानाहास्यरसैर्विभुम् । उपतस्थुर्नटाचार्या नर्तक्यस्ताण्डवै: पृथक् ॥ १९ ॥
तेथे, हे राजन्, नानाविध हास्यरसांनी उपमंत्री विभूला आनंद देत; नटाचार्य सेवा करीत, आणि नर्तकी वेगवेगळ्या तांडवांनी स्वतंत्रपणे नृत्य करीत।
Verse 20
मृदङ्गवीणामुरजवेणुतालदरस्वनै: । ननृतुर्जगुस्तुष्टुवुश्च सूतमागधवन्दिन: ॥ २० ॥
मृदंग, वीणा, मुरज, बासरी, टाळ व शंख यांच्या मधुर नादावर ते नाचत-गात; आणि सूत, मागध व वंदीजन प्रभूची महिमा स्तुतीने गात असत।
Verse 21
तत्राहुर्ब्राह्मणा: केचिदासीना ब्रह्मवादिन: । पूर्वेषां पुण्ययशसां राज्ञां चाकथयन् कथा: ॥ २१ ॥
त्या सभागृहात काही ब्रह्मवादी ब्राह्मण आसनावर बसून वेदमंत्रांचा मधुर जप करीत; आणि काहीजण पुण्ययशस्वी पूर्वराजांच्या कथा सांगत।
Verse 22
तत्रैक: पुरुषो राजन्नागतोऽपूर्वदर्शन: । विज्ञापितो भगवते प्रतीहारै: प्रवेशित: ॥ २२ ॥
तेव्हा, हे राजन्, एक असा पुरुष तेथे आला जो पूर्वी कधी दिसला नव्हता. प्रतीहारांनी त्याची बातमी भगवंतांना कळवून मग त्याला आत नेले.
Verse 23
स नमस्कृत्य कृष्णाय परेशाय कृताञ्जलि: । राज्ञामावेदयद् दु:खं जरासन्धनिरोधजम् ॥ २३ ॥
त्याने हात जोडून परब्रह्म श्रीकृष्णांना नमस्कार केला आणि जरासंधाच्या कैद-निरोधामुळे राजांना होणारे दुःख प्रभूंना निवेदन केले।
Verse 24
ये च दिग्विजये तस्य सन्नतिं न ययुर्नृपा: । प्रसह्य रुद्धास्तेनासन्नयुते द्वे गिरिव्रजे ॥ २४ ॥
त्याच्या दिग्विजयात पूर्ण शरण न गेलेले वीस हजार राजे जरासंधाने बलपूर्वक गिरीव्रज नावाच्या दुर्गात कैद करून ठेवले होते।
Verse 25
राजान ऊचु: कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् प्रपन्नभयभञ्जन । वयं त्वां शरणं यामो भवभीता: पृथग्धिय: ॥ २५ ॥
राजे म्हणाले: हे कृष्ण, हे कृष्ण! हे अप्रमेय आत्मन्, शरणागतांचा भय-भंजन करणाऱ्या! आम्ही पृथक्-बुद्धीचे, संसारभयाने घाबरून तुझ्या शरणास आलो आहोत।
Verse 26
लोको विकर्मनिरत: कुशले प्रमत्त: कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे । यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशां सद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै ॥ २६ ॥
हा लोक विकर्मात आसक्त व कल्याणात प्रमत्त आहे; परंतु तुझ्या आज्ञेनुसार आपल्या कर्मात तुझीच आराधना करणे हेच खरे कल्याण आहे। जो सर्वशक्तिमान प्रभू काळरूपाने येथे दीर्घायुष्याची हट्टी आशा क्षणात छेदतो, त्याला नमस्कार असो।
Verse 27
लोके भवाञ्जगदिन: कलयावतीर्ण: सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय चान्य: । कश्चित् त्वदीयमतियाति निदेशमीश किं वा जन: स्वकृतमृच्छति तन्न विद्म: ॥ २७ ॥
हे जगदीश! तू आपल्या शक्तीसह या लोकी अवतरलास—सज्जनांचे रक्षण व दुष्टांचे निग्रह करण्यासाठी। हे ईशा, कोणी तुझ्या आज्ञेचे उल्लंघन करूनही आपल्या कर्मफळाचा भोग कसा घेतो, हे आम्हांस कळत नाही।
Verse 28
स्वप्नायितं नृपसुखं परतन्त्रमीश शश्वद्भयेन मृतकेन धुरं वहाम: । हित्वा तदात्मनि सुखं त्वदनीहलभ्यं क्लिश्यामहेऽतिकृपणास्तव माययेह ॥ २८ ॥
हे ईश! परतंत्र राजसुख स्वप्नासारखे आहे; आम्ही सतत भयाने भरलेल्या या मृतकासारख्या देहाचे ओझे वाहत आहोत। तुझ्या निष्काम सेवेतून मिळणारे आत्मसुख सोडून, आम्ही अत्यंत कृपण होऊन येथे तुझ्या मायेखाली क्लेश भोगत आहोत।
Verse 29
तन्नो भवान् प्रणतशोकहराङ्घ्रियुग्मो बद्धान् वियुङ्क्ष्व मगधाह्वयकर्मपाशात् । यो भूभुजोऽयुतमतङ्गजवीर्यमेको बिभ्रद् रुरोध भवने मृगराडिवावी: ॥ २९ ॥
म्हणून हे प्रभो! शरणागतांचे दुःख हरिणारे तुमचे चरण आम्ही धरले आहेत; मगधाधिपतीच्या कर्म-पाशात बांधलेल्या आम्हा कैद्यांना मुक्त करा. तो एकटाच दहा हजार उन्मत्त हत्तींचे बळ घेऊन सिंहासारखा आम्हाला मेंढरांसारखे घरात कोंडून ठेवतो.
Verse 30
यो वै त्वया द्विनवकृत्व उदात्तचक्र भग्नो मृधे खलु भवन्तमनन्तवीर्यम् । जित्वा नृलोकनिरतं सकृदूढदर्पो युष्मत्प्रजा रुजति नोऽजित तद् विधेहि ॥ ३० ॥
हे सुदर्शनचक्रधारी! तुमचे पराक्रम अनंत आहेत; म्हणून युद्धात तुम्ही जरासंधाला सतरा वेळा पराभूत केले. पण मानवी व्यवहारात गुंतून तुम्ही एकदा त्याला तुम्हाला जिंकू दिले. आता तो गर्वाने फुगून तुमची प्रजा—आम्हाला—छळतो. हे अजेय, कृपा करून हे योग्य करा.
Verse 31
दूत उवाच इति मागधसंरुद्धा भवद्दर्शनकाङ्क्षिण: । प्रपन्ना: पादमूलं ते दीनानां शं विधीयताम् ॥ ३१ ॥
दूत म्हणाला: हा संदेश मगधराजाने अडवून ठेवलेल्या त्या राजांचा आहे, जे तुमच्या दर्शनाची आस धरून तुमच्या चरणमूळी शरण आले आहेत. या दीनांचे कल्याण करा.
Verse 32
श्रीशुक उवाच राजदूते ब्रुवत्येवं देवर्षि: परमद्युति: । बिभ्रत्पिङ्गजटाभारं प्रादुरासीद् यथा रवि: ॥ ३२ ॥
श्रीशुक म्हणाले: राजदूत असे बोलत असतानाच परम तेजस्वी देवर्षी नारद प्रकट झाले. डोक्यावर सुवर्ण जटांचा भार धारण करून ते तेजस्वी सूर्याप्रमाणे आले.
Verse 33
तं दृष्ट्वा भगवान् कृष्ण: सर्वलोकेश्वरेश्वर: । ववन्द उत्थित: शीर्ष्णा ससभ्य: सानुगो मुदा ॥ ३३ ॥
त्यांना पाहताच भगवान कृष्ण—ब्रह्मा-शिवादि लोकाधीशांचाही ईश्वर—आनंदाने उभे राहिले आणि सभासद व अनुचरांसह मस्तक झुकवून नारदमुनींना प्रणाम केला.
Verse 34
सभाजयित्वा विधिवत् कृतासनपरिग्रहम् । बभाषे सुनृतैर्वाक्यै: श्रद्धया तर्पयन् मुनिम् ॥ ३४ ॥
नारदमुनींनी आसन स्वीकारताच श्रीकृष्णांनी शास्त्रविधीनुसार त्यांचा सत्कार केला आणि श्रद्धेने तृप्त करीत सत्य व मधुर वचनांनी बोलले।
Verse 35
अपि स्विदद्य लोकानां त्रयाणामकुतोभयम् । ननु भूयान् भगवतो लोकान् पर्यटतो गुण: ॥ ३५ ॥
आज निश्चयच त्रैलोक्य निर्भय झाले आहे; कारण आपल्यासारख्या महापुरुषाचा हा प्रभाव—आपण इच्छेनुसार सर्व लोकांत संचार करून कल्याणकारी तेज पसरविता।
Verse 36
न हि तेऽविदितं किञ्चिल्लोकेष्वीश्वरकर्तृषु । अथ पृच्छामहे युष्मान्पाण्डवानां चिकीर्षितम् ॥ ३६ ॥
ईश्वराच्या सृष्टीतील लोकांत आपल्याला काहीही अज्ञात नाही; म्हणून पांडव काय करावयाचे ठरवीत आहेत ते कृपया आम्हाला सांगा।
Verse 37
श्रीनारद उवाच दृष्टा मया ते बहुशो दुरत्यया माया विभो विश्वसृजश्च मायिन: । भूतेषु भूमंश्चरत: स्वशक्तिभि- र्वह्नेरिवच्छन्नरुचो न मेऽद्भुतम् ॥ ३७ ॥
श्री नारद म्हणाले—हे विभो! तुमची दुर्जेय माया मी अनेकदा पाहिली आहे; ती विश्वस्रष्ट्या ब्रह्मालाही मोहात पाडते. हे सर्वव्यापी प्रभो! तुम्ही स्वशक्तींनी भूतांमध्ये वावरताना, जशी अग्नी धुराने आपला प्रकाश झाकते, तसे स्वतःला लपविता—यात मला आश्चर्य नाही।
Verse 38
तवेहितं कोऽर्हति साधु वेदितुं स्वमाययेदं सृजतो नियच्छत: । यद् विद्यमानात्मतयावभासते तस्मै नमस्ते स्वविलक्षणात्मने ॥ ३८ ॥
तुमचा हेतू नीट कोण जाणू शकेल? तुम्ही स्वमायेने ही सृष्टी विस्तारता आणि संहारता; तरीही ती जणू स्थिर अस्तित्ववान् भासते. त्या अचिंत्य, विलक्षण स्वरूपाला माझा नमस्कार असो।
Verse 39
जीवस्य य: संसरतो विमोक्षणं न जानतोऽनर्थवहाच्छरीरत: । लीलावतारै: स्वयश:प्रदीपकं प्राज्वालयत्त्वा तमहं प्रपद्ये ॥ ३९ ॥
संसारचक्रात फिरणारा जीव या अनर्थकारक देहातून मुक्तीचा मार्ग जाणत नाही. पण हे परमेश्वरा, तुम्ही लीलावतारांनी आपल्या यशाची ज्वलंत मशाल पेटवून जीवाचा मार्ग उजळता; म्हणून मी तुमच्या शरण येतो.
Verse 40
अथाप्याश्रावये ब्रह्म नरलोकविडम्बनम् । राज्ञ: पैतृष्वस्रेयस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम् ॥ ४० ॥
तथापि, हे ब्रह्म—मानवलीला करणाऱ्या परम सत्य—मी तुमच्या भक्त, तुमच्या पित्याच्या बहिणीचा पुत्र राजा युधिष्ठिर याची जी इच्छा आहे ती तुम्हाला सांगतो.
Verse 41
यक्ष्यति त्वां मखेन्द्रेण राजसूयेन पाण्डव: । पारमेष्ठ्यकामो नृपतिस्तद् भवाननुमोदताम् ॥ ४१ ॥
अतुल सार्वभौमत्वाची इच्छा धरून पांडव नृप युधिष्ठिर मखेन्द्र राजसूय यज्ञाने तुमची उपासना करणार आहे; कृपया तुम्ही त्यास अनुमोदन द्या.
Verse 42
तस्मिन् देव क्रतुवरे भवन्तं वै सुरादय: । दिदृक्षव: समेष्यन्ति राजानश्च यशस्विन: ॥ ४२ ॥
हे देवा, त्या श्रेष्ठ यज्ञात तुम्हाला पाहण्याची इच्छा धरून देवगण व इतर तसेच यशस्वी राजे सर्वजण एकत्र येतील.
Verse 43
श्रवणत्कीर्तनाद् ध्यानात्पूयन्तेऽन्तेवसायिन: । तव ब्रह्ममयस्येश किमुतेक्षाभिमर्शिन: ॥ ४३ ॥
हे ईश, तुम्ही ब्रह्ममय आहात; तुमचे श्रवण, कीर्तन व ध्यान यांमुळे अंत्यजही पवित्र होतात—मग जे तुम्हाला पाहतात व स्पर्श करतात त्यांचे काय सांगावे!
Verse 44
यस्यामलं दिवि यश: प्रथितं रसायां भूमौ च ते भुवनमङ्गल दिग्वितानम् । मन्दाकिनीति दिवि भोगवतीति चाधो गङ्गेति चेह चरणाम्बु पुनाति विश्वम् ॥ ४४ ॥
हे भुवनमंगल प्रभो! तुझे निर्मळ यश स्वर्ग, पाताळ आणि पृथ्वी—सर्वत्र छत्रासारखे पसरले आहे. तुझ्या कमळचरणांना धुऊन निघालेले दिव्य जल स्वर्गात मन्दाकिनी, पाताळात भोगवती आणि पृथ्वीवर गंगा म्हणून ओळखले जाते; ते जिथे वाहते तिथे सर्व विश्व पावन करते।
Verse 45
श्रीशुक उवाच तत्र तेष्वात्मपक्षेष्वगृणत्सु विजिगीषया । वाच: पेशै: स्मयन् भृत्यमुद्धवं प्राह केशव: ॥ ४५ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—तेथे आपल्या पक्षातील यादव जयलालसेने त्या प्रस्तावाला विरोध करू लागले, तेव्हा केशव भगवान् मधुर वाणीने स्मित करत आपल्या सेवक उद्धवाला म्हणाले।
Verse 46
श्रीभगवानुवाच त्वं हि न: परमं चक्षु: सुहृन्मन्त्रार्थतत्त्ववित् । अथात्र ब्रूह्यनुष्ठेयं श्रद्दध्म: करवाम तत् ॥ ४६ ॥
भगवान म्हणाले—तू आमचा परम नेत्र आणि अतिशय निकटचा सुहृद आहेस, कारण विविध सल्ल्यांचा अर्थ व मूल्य तू पूर्णपणे जाणतोस. म्हणून या प्रसंगी काय करावे ते सांग; आम्ही तुझ्या निर्णयावर श्रद्धा ठेवतो आणि तसेच करू।
Verse 47
इत्युपामन्त्रितो भर्त्रा सर्वज्ञेनापि मुग्धवत् । निदेशं शिरसाधाय उद्धव: प्रत्यभाषत ॥ ४७ ॥
[शुकदेव म्हणाले—] अशा रीतीने सर्वज्ञ असूनही जणू संभ्रमित असलेल्या स्वामीने बोलावल्यावर, उद्धवाने तो आदेश मस्तकी धारण करून असे उत्तर दिले।
Frequently Asked Questions
The rooster’s crow marks the end of nocturnal intimacy and the start of royal and Vedic duties, so the queens’ lament highlights vipralambha (love in separation). Devotion here is not abstract: it is embodied in relational bhakti where time itself becomes an antagonist. The text thereby contrasts Kṛṣṇa’s private sweetness (mādhurya) with His public responsibility, intensifying the devotee’s longing and underscoring the Lord’s accessibility within household life.
Bhāgavata theology holds Kṛṣṇa as the āśraya (ultimate ground) of Brahman and Paramātmā. His ‘self-meditation’ is not a conditioned practice to attain realization; it is a līlā that teaches ideal sādhana and affirms His self-luminous, nondependent nature. The passage also instructs that true purification and freedom from contamination arise from centering consciousness on the Supreme Truth, not merely from external rite.
They are rulers captured by Jarāsandha for refusing total submission during his conquests and are confined at Girivraja. Their plea is framed as śaraṇāgati: they acknowledge the futility of royal ‘happiness’ and interpret their captivity as a manifestation of karmic bondage. By appealing to Kṛṣṇa as the destroyer of fear, they model how suffering can become a turning point from ahaṅkāra (separatist pride) to bhakti and liberation.
Kṛṣṇa’s inquiry is a deliberate humanlike posture (nara-līlā) that honors His devotee’s role and demonstrates proper consultative governance. It also sets the narrative mechanism for revealing the Rājasūya plan and for eliciting Uddhava’s counsel. In Bhāgavata pedagogy, omniscience does not prevent dialog; rather, dialog becomes the medium through which dharma, strategy, and devotion are taught.
The Rājasūya is an imperial consecration that establishes unrivaled sovereignty, but in the Bhāgavata it is reoriented: Yudhiṣṭhira’s aim is to worship Kṛṣṇa as the true enjoyer and center of all yajña. Thus political unification becomes a theological act—publicly recognizing Bhagavān as the supreme ruler—while also requiring the removal of adharmic obstacles like Jarāsandha.