Adhyaya 68
Balarāma Humbles the Kurus and Rescues Sāmba
दशम स्कंधातील द्वारका-प्रसंगात हा अध्याय साम्बामुळे उद्भवलेल्या संकटाचे वर्णन करतो. जांबवतीचा पुत्र साम्ब दुर्योधनाची कन्या लक्ष्मणा हिला तिच्या स्वयंवरातून पळवून नेतो. कुलाभिमानाने पेटलेले कौरव यादवांना ‘कुरुकृपेवर जगणारे’ म्हणून हिणवतात, साम्बाला बांधून ठेवतात आणि कन्येला परत नेतात. नारदाकडून वार्ता मिळताच यादव प्रतिशोधास सज्ज होतात; पण बलराम कुलनाशक युद्ध टाळण्यासाठी त्यांना आवरतो. तो ज्येष्ठ व ब्राह्मणांसह हस्तिनापुरास जातो, उद्दवाला मनोदय जाणण्यासाठी पाठवतो आणि उग्रसेनाची मागणी कुटुंबैक्यासाठी सहिष्णुतेने मांडतो. कौरव तुच्छता दाखवताच धर्मक्रोधाने बलराम आपल्या नांगराने हस्तिनापुराला गंगेच्या दिशेने ओढू लागतो. भयभीत कौरव साम्ब व लक्ष्मणेला पुढे आणून शरण येतात. बलराम त्यांचे समर्पण स्वीकारतो; दुर्योधन प्रचंड हुंडा देऊन तह करतो. बलराम द्वारकेत परतून समझोता सांगतो—राजअहंकारावर भगवंताची अधिसत्ता पुन्हा प्रकट होते.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच दुर्योधनसुतां राजन् लक्ष्मणां समितिंजय: । स्वयंवरस्थामहरत् साम्बो जाम्बवतीसुत: ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—हे राजन्! रणात सदैव विजयी जांबवतीपुत्र साम्बाने स्वयंवरात असलेल्या दुर्योधनकन्या लक्ष्मणेला पळवून नेले।
Verse 2
कौरवा: कुपिता ऊचुर्दुर्विनीतोऽयमर्भक: । कदर्थीकृत्य न: कन्यामकामामहरद् बलात् ॥ २ ॥
संतप्त कौरव म्हणाले—हा दुर्विनीत मुलगा आमचा अपमान करून, न इच्छिणाऱ्या आमच्या कन्येला बळजबरीने पळवून नेला।
Verse 3
बध्नीतेमं दुर्विनीतं किं करिष्यन्ति वृष्णय: । येऽस्मत्प्रसादोपचितां दत्तां नो भुञ्जते महीम् ॥ ३ ॥
या दुर्विनीत साम्बाला बांधा! वृष्णी काय करणार? आमच्या कृपेनेच त्यांनी आम्ही दिलेली ही भूमी उपभोगली आहे।
Verse 4
निगृहीतं सुतं श्रुत्वा यद्येष्यन्तीह वृष्णय: । भग्नदर्पा: शमं यान्ति प्राणा इव सुसंयता: ॥ ४ ॥
पुत्र पकडला गेला हे ऐकून वृष्णी इथे आले, तर आम्ही त्यांचा दर्प मोडू; कठोर संयमाने आवरलेल्या इंद्रियांप्रमाणे ते शांत होतील।
Verse 5
इति कर्ण: शलो भूरिर्यज्ञकेतु: सुयोधन: । साम्बमारेभिरे योद्धुं कुरुवृद्धानुमोदिता: ॥ ५ ॥
असे बोलून, कुरुवंशातील ज्येष्ठाच्या अनुमतीने कर्ण, शल, भूरी, यज्ञकेतू आणि सुयोधन साम्बाशी युद्धास निघाले।
Verse 6
दृष्ट्वानुधावत: साम्बो धार्तराष्ट्रान् महारथ: । प्रगृह्य रुचिरं चापं तस्थौ सिंह इवैकल: ॥ ६ ॥
धृतराष्ट्रपुत्र धावत येताना पाहून महारथी साम्बाने आपला रम्य धनुष्य उचलला आणि एकटा सिंहासारखा ठाम उभा राहिला।
Verse 7
तं ते जिघृक्षव: क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिण: । आसाद्य धन्विनो बाणै: कर्णाग्रण्य: समाकिरन् ॥ ७ ॥
त्याला पकडण्याच्या हेतूने क्रुद्ध धनुर्धर, कर्णाच्या नेतृत्वाखाली ‘थांब, थांब’ असे ओरडत जवळ आले आणि बाणांनी त्याच्यावर वर्षाव केला।
Verse 8
सोऽपविद्ध: कुरुश्रेष्ठ कुरुभिर्यदुनन्दन: । नामृष्यत्तदचिन्त्यार्भ: सिंह क्षुद्रमृगैरिव ॥ ८ ॥
हे कुरुश्रेष्ठ! कुरूंनी अन्यायाने छळलेल्या कृष्णपुत्र साम्बाने, यदुवंशाचा लाडका, त्यांचा हल्ला तसा सहन केला नाही, जसा सिंह क्षुद्र प्राण्यांचा हल्ला सहन करत नाही।
Verse 9
विस्फूर्ज्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकै: । कर्णादीन् षड्रथान् वीरस्तावद्भिर्युगपत् पृथक् ॥ ९ ॥ चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकैकेन च सारथीन् । रथिनश्च महेष्वासांस्तस्य तत्तेऽभ्यपूजयन् ॥ १० ॥
सुंदर धनुष्य टंकारून वीर साम्बाने कर्ण आदी सहा रथींना बाणांनी विद्ध केले. त्याने एकाच वेळी सहा रथांना सहा बाणांनी, प्रत्येक रथाच्या चार घोड्यांना चार बाणांनी, आणि प्रत्येक सारथ्याला एकेक बाणाने तसेच महाधनुर्धर रथींनाही जखमी केले; शत्रू योद्ध्यांनी त्याच्या पराक्रमाचे कौतुक केले।
Verse 10
विस्फूर्ज्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकै: । कर्णादीन् षड्रथान् वीरस्तावद्भिर्युगपत् पृथक् ॥ ९ ॥ चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकैकेन च सारथीन् । रथिनश्च महेष्वासांस्तस्य तत्तेऽभ्यपूजयन् ॥ १० ॥
सुंदर धनुष्य टंकारून वीर साम्बाने कर्ण आदी सहा रथींना बाणांनी विद्ध केले. त्याने एकाच वेळी सहा रथांना सहा बाणांनी, प्रत्येक रथाच्या चार घोड्यांना चार बाणांनी, आणि प्रत्येक सारथ्याला एकेक बाणाने तसेच महाधनुर्धर रथींनाही जखमी केले; शत्रू योद्ध्यांनी त्याच्या पराक्रमाचे कौतुक केले।
Verse 11
तं तु ते विरथं चक्रुश्चत्वारश्चतुरो हयान् । एकस्तु सारथिं जघ्ने चिच्छेदान्य: शरासनम् ॥ ११ ॥
पण त्यांनी त्याला रथावरून खाली पाडून विरथ केले. मग चौघांनी त्याचे चार घोडे मारले, एकाने सारथीला ठार केले आणि दुसऱ्याने त्याचे धनुष्य तोडले।
Verse 12
तं बद्ध्वा विरथीकृत्य कृच्छ्रेण कुरवो युधि । कुमारं स्वस्य कन्यां च स्वपुरं जयिनोऽविशन् ॥ १२ ॥
युद्धात साम्बाला विरथ करून कुरूंनी मोठ्या कष्टाने त्याला बांधले. मग विजयी होऊन त्या कुमाराला आणि आपल्या राजकन्येलाही घेऊन ते आपल्या नगरात परतले।
Verse 13
तच्छ्रुत्वा नारदोक्तेन राजन् सञ्जातमन्यव: । कुरून् प्रत्युद्यमं चक्रुरुग्रसेनप्रचोदिता: ॥ १३ ॥
हे राजन्, श्री नारदांचे वृत्त ऐकून यादव क्रोधाने पेटले. उग्रसेनाच्या प्रेरणेने त्यांनी कुरूंविरुद्ध युद्धाची तयारी केली.
Verse 14
सान्त्वयित्वा तु तान् राम: सन्नद्धान् वृष्णिपुङ्गवान् । नैच्छत् कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलिमलापह: ॥ १४ ॥ जगाम हास्तिनपुरं रथेनादित्यवर्चसा । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च वृतश्चन्द्र इव ग्रहै: ॥ १५ ॥
परंतु कवचधारी वृष्णिवीरांना श्रीराम (बलराम) यांनी शांत केले. कलिमल नाश करणाऱ्या प्रभूंना कुरू आणि वृष्णी यांच्यात कलह नको होता.
Verse 15
सान्त्वयित्वा तु तान् राम: सन्नद्धान् वृष्णिपुङ्गवान् । नैच्छत् कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलिमलापह: ॥ १४ ॥ जगाम हास्तिनपुरं रथेनादित्यवर्चसा । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च वृतश्चन्द्र इव ग्रहै: ॥ १५ ॥
मग ते सूर्यप्रभ रथावर आरूढ होऊन ब्राह्मण व कुलवृद्धांसह हस्तिनापूरास गेले. ते ग्रहांनी वेढलेल्या चंद्राप्रमाणे शोभत होते.
Verse 16
गत्वा गजाह्वयं रामो बाह्योपवनमास्थित: । उद्धवं प्रेषयामास धृतराष्ट्रं बुभुत्सया ॥ १६ ॥
हस्तिनापूरात पोहोचून राम (बलराम) नगराबाहेरील उपवनात थांबले. धृतराष्ट्राचा हेतू जाणण्यासाठी त्यांनी उद्धवाला पाठवले.
Verse 17
सोऽभिवन्द्याम्बिकापुत्रं भीष्मं द्रोणं च बाह्लिकम् । दुर्योधनं च विधिवद् राममागतमब्रवीत् ॥ १७ ॥
उद्धवाने अंबिकापुत्र धृतराष्ट्र, भीष्म, द्रोण, बाह्लिक आणि दुर्योधन यांना विधिपूर्वक वंदन करून श्रीराम (बलराम) आले आहेत असे सांगितले.
Verse 18
तेऽतिप्रीतास्तमाकर्ण्य प्राप्तं रामं सुहृत्तमम् । तमर्चयित्वाभिययु: सर्वे मङ्गलपाणय: ॥ १८ ॥
आपला परमप्रिय सखा बलराम आले आहेत हे ऐकून ते अतिशय आनंदित झाले. प्रथम त्यांनी उद्धवांचा सन्मान केला आणि मग हातात मंगल-भेटी घेऊन प्रभूच्या स्वागतास निघाले.
Verse 19
तं सङ्गय यथान्यायं गामर्घ्यं च न्यवेदयन् । तेषां ये तत्प्रभावज्ञा: प्रणेमु: शिरसा बलम् ॥ १९ ॥
ते यथोचित रीतीने बलरामांकडे गेले व गायींचे दान आणि अर्घ्य अर्पण केले. कुरूंमध्ये जे त्यांच्या खऱ्या सामर्थ्याला जाणत होते, त्यांनी मस्तक भूमीला लावून बलरामांना प्रणाम केला.
Verse 20
बन्धून् कुशलिन: श्रुत्वा पृष्ट्वा शिवमनामयम् । परस्परमथो रामो बभाषेऽविक्लवं वच: ॥ २० ॥
दोन्ही बाजूंनी आपल्या बंधूंचे कुशल असल्याचे ऐकून परस्परांचे मंगल, आरोग्य व निरामयता विचारली. मग भगवान बलरामांनी कुरूंशी निर्भय व स्पष्ट वचन बोलले.
Verse 21
उग्रसेन: क्षितेशेशो यद् व आज्ञापयत् प्रभु: । तदव्यग्रधिय: श्रुत्वा कुरुध्वमविलम्बितम् ॥ २१ ॥
[बलराम म्हणाले:] उग्रसेन हे आमचे स्वामी व राजाधिराज आहेत. त्यांनी जे आदेश दिले आहेत ते एकाग्र मनाने ऐका आणि मग विलंब न करता ते त्वरित करा.
Verse 22
यद् यूयं बहवस्त्वेकं जित्वाधर्मेण धार्मिकम् । अबध्नीताथ तन्मृष्ये बन्धूनामैक्यकाम्यया ॥ २२ ॥
[उग्रसेनाचा संदेश:] जरी तुमच्यापैकी अनेकांनी अधर्माने एका धर्मनिष्ठ पुरुषाला जिंकून बांधले, तरीही बंधूंच्या ऐक्यासाठी मी ते सहन करीत आहे.
Verse 23
वीर्यशौर्यबलोन्नद्धमात्मशक्तिसमं वच: । कुरवो बलदेवस्य निशम्योचु: प्रकोपिता: ॥ २३ ॥
बलदेवांच्या पराक्रम, शौर्य व बलाने भरलेल्या, त्यांच्या दिव्य शक्तीस अनुरूप वचनांना ऐकून कौरव संतप्त झाले व असे बोलले।
Verse 24
अहो महच्चित्रमिदं कालगत्या दुरत्यया । आरुरुक्षत्युपानद् वै शिरो मुकुटसेवितम् ॥ २४ ॥
अहो, हे किती विचित्र! काळाची दुर्जेय गती खरोखर अजेय आहे—एक तुच्छ जोडा आता मुकुटधारी शिरावर चढू पाहतो।
Verse 25
एते यौनेन सम्बद्धा: सहशय्यासनाशना: । वृष्णयस्तुल्यतां नीता अस्मद्दत्तनृपासना: ॥ २५ ॥
हे वृष्णी आमच्याशी वैवाहिक नात्याने जोडलेले आहेत म्हणूनच आम्ही त्यांना समता दिली—ते आमच्यासोबत शय्या, आसन व भोजन सामायिक करतात. खरे तर राजसिंहासनही आम्हीच दिले।
Verse 26
चामरव्यजने शङ्खमातपत्रं च पाण्डुरम् । किरीटमासनं शय्यां भुञ्जतेऽस्मदुपेक्षया ॥ २६ ॥
फक्त आम्ही दुर्लक्ष केल्यामुळेच ते चामर, व्यजन, शंख, पांढरे छत्र, किरीट, आसन व राजशय्या उपभोगतात।
Verse 27
अलं यदूनां नरदेवलाञ्छनै- र्दातु: प्रतीपै: फणिनामिवामृतम् । येऽस्मत्प्रसादोपचिता हि यादवा आज्ञापयन्त्यद्य गतत्रपा बत ॥ २७ ॥
आता यदूंना हे राजचिन्ह वापरू देणे योग्य नाही; दात्यासाठी ते त्रासदायक ठरतात, जसे विषारी सापांना दूध पाजणे. आमच्या कृपेने वाढलेले हे यादव आज निर्लज्ज होऊन आम्हालाच आज्ञा देत आहेत!
Verse 28
कथमिन्द्रोऽपि कुरुभिर्भीष्मद्रोणार्जुनादिभि: । अदत्तमवरुन्धीत सिंहग्रस्तमिवोरण: ॥ २८ ॥
भीष्म, द्रोण, अर्जुन इत्यादी कुरुंनी न दिलेली वस्तू इंद्र तरी कशी घेऊ शकेल? हे तर सिंहाच्या तावडीतील शिकार मेंढराने पळवण्यासारखे आहे.
Verse 29
श्रीबादरायणिरुवाच जन्मबन्धुश्रियोन्नद्धमदास्ते भरतर्षभ । आश्राव्य रामं दुर्वाच्यमसभ्या: पुरमाविशन् ॥ २९ ॥
श्री बादरायणी म्हणाले: हे भरतश्रेष्ठा, उच्च कुळ आणि नात्यागोत्यांच्या संपत्तीने माजलेल्या त्या असभ्य कुरुंनी भगवान बलरामांना वाईट शब्द ऐकवले आणि नगरात प्रवेश केला.
Verse 30
दृष्ट्वा कुरूणां दौ:शील्यं श्रुत्वावाच्यानि चाच्युत: । अवोचत् कोपसंरब्धो दुष्प्रेक्ष्य: प्रहसन् मुहु: ॥ ३० ॥
कुरुंचे वाईट वर्तन पाहून आणि त्यांचे न बोलण्यासारखे शब्द ऐकून भगवान अच्युत (बलराम) रागाने लाल झाले. त्यांचे रूप पाहण्यास कठीण झाले आणि ते वारंवार हसत बोलू लागले.
Verse 31
नूनं नानामदोन्नद्धा: शान्तिं नेच्छन्त्यसाधव: । तेषां हि प्रशमो दण्ड: पशूनां लगुडो यथा ॥ ३१ ॥
नक्कीच हे दुष्ट लोक अनेक प्रकारच्या गर्वाने माजले आहेत आणि त्यांना शांती नको आहे. ज्याप्रमाणे जनावरांसाठी काठी हाच उपाय असतो, त्याप्रमाणे यांच्यासाठी शिक्षा हाच शांत करण्याचा मार्ग आहे.
Verse 32
अहो यदून् सुसंरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनै: । सान्त्वयित्वाहमेतेषां शममिच्छन्निहागत: ॥ ३२ ॥ त इमे मन्दमतय: कलहाभिरता: खला: । तं मामवज्ञाय मुहुर्दुर्भाषान् मानिनोऽब्रुवन् ॥ ३३ ॥
अरेरे! मी अत्यंत संतापलेल्या यादवांना आणि भगवान कृष्णाला हळूहळू शांत करून, यांच्या कल्याणासाठी येथे आलो होतो. पण या मंदबुद्धी, भांडखोर आणि दुष्ट लोकांनी माझा अपमान केला आणि गर्वाने मला वाईट शब्द बोलले.
Verse 33
अहो यदून् सुसंरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनै: । सान्त्वयित्वाहमेतेषां शममिच्छन्निहागत: ॥ ३२ ॥ त इमे मन्दमतय: कलहाभिरता: खला: । तं मामवज्ञाय मुहुर्दुर्भाषान् मानिनोऽब्रुवन् ॥ ३३ ॥
अहो! संतप्त यादवांना आणि कुपित श्रीकृष्णांना मी हळूहळू शांत केले. या कौरवांच्या शांतीसाठी मी येथे आलो; पण हे मंदबुद्धी, कलहप्रिय व दुष्ट स्वभावाचे लोक वारंवार माझा अवमान करीत, अहंकाराने मला कठोर शब्द बोलले.
Verse 34
नोग्रसेन: किल विभुर्भोजवृष्ण्यन्धकेश्वर: । शक्रादयो लोकपाला यस्यादेशानुवर्तिन: ॥ ३४ ॥
भोज, वृष्णि आणि अंधकांचे स्वामी समर्थ उग्रसेन महाराज आज्ञा देण्यास अयोग्य आहेत काय, ज्यांच्या आज्ञेचे पालन इंद्रादी लोकपालही करतात?
Verse 35
सुधर्माक्रम्यते येन पारिजातोऽमराङ्घ्रिप: । आनीय भुज्यते सोऽसौ न किलाध्यासनार्हण: ॥ ३५ ॥
जे श्रीकृष्ण सुधर्मा सभागृहात विराजमान होतात आणि अमरांच्या अधिपतीकडून पारिजात वृक्ष आणून आपल्या आनंदासाठी उपभोगतात—तेच श्रीकृष्ण काय राजसिंहासनावर बसण्यास अयोग्य आहेत?
Verse 36
यस्य पादयुगं साक्षाच्छ्रीरुपास्तेऽखिलेश्वरी । स नार्हति किल श्रीशो नरदेवपरिच्छदान् ॥ ३६ ॥
ज्यांच्या चरणयुगलाची स्वयं अखिलेश्वरी लक्ष्मी उपासना करते—तो लक्ष्मीपती श्रीकृष्ण काय मर्त्य राजाच्या वैभवसामग्रीलाही अयोग्य आहे?
Verse 37
यस्याङ्घ्रिपङ्कजरजोऽखिललोकपालै- र्मौल्युत्तमैर्धृतमुपासिततीर्थतीर्थम् । ब्रह्मा भवोऽहमपि यस्य कला: कलाया: श्रीश्चोद्वहेम चिरमस्य नृपासनं क्व ॥ ३७ ॥
ज्यांच्या कमलचरणांची रज—जी सर्व तीर्थांचीही तीर्थ आहे—सर्व लोकपाल आपल्या श्रेष्ठ मुकुटांवर धारण करून पूजतात. ब्रह्मा, भव (शिव) आणि मीही, तसेच लक्ष्मीही—जे त्याच्या कलांचेही अंशमात्र आहोत—ती रज मस्तकी धारण करतो; तरीही श्रीकृष्णाला राजचिन्हे वा राजसिंहासन अयोग्य कसे?
Verse 38
भुञ्जते कुरुभिर्दत्तं भूखण्डं वृष्णय: किल । उपानह: किल वयं स्वयं तु कुरव: शिर: ॥ ३८ ॥
आम्ही वृष्णी काय कुरूंनी दिलेला थोडासा भूभागच उपभोगतो? आणि आम्ही जणू पादत्राणे, तर कुरूच जणू शिर?
Verse 39
अहो ऐश्वर्यमत्तानां मत्तानामिव मानिनाम् । असम्बद्धा गिरो रुक्षा: क: सहेतानुशासिता ॥ ३९ ॥
अहो! हे गर्विष्ठ कुरू आपल्या तथाकथित ऐश्वर्याने मदोन्मत्त झाले आहेत, जणू साधे मद्यपी. त्यांच्या असंबद्ध, कठोर वचनांना आज्ञा देण्याची शक्ती असलेला कोण शासक सहन करील?
Verse 40
अद्य निष्कौरवं पृथ्वीं करिष्यामीत्यमर्षित: । गृहीत्वा हलमुत्तस्थौ दहन्निव जगत्त्रयम् ॥ ४० ॥
क्रुद्ध बलराम म्हणाले, “आज मी पृथ्वी कौरवविरहित करीन!” असे म्हणून त्यांनी हलायुध उचलले आणि जणू त्रैलोक्य जाळून टाकतील असे उभे राहिले।
Verse 41
लाङ्गलाग्रेण नगरमुद्विदार्य गजाह्वयम् । विचकर्ष स गङ्गायां प्रहरिष्यन्नमर्षित: ॥ ४१ ॥
क्रुद्ध प्रभूंनी आपल्या नांगराच्या अग्रभागाने गजाह्वय (हस्तिनापूर) नगर उखडून काढले आणि ते गंगेत टाकण्याच्या हेतूने ओढू लागले।
Verse 42
जलयानमिवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् । आकृष्यमाणमालोक्य कौरवा: जातसम्भ्रमा: ॥ ४२ ॥ तमेव शरणं जग्मु: सकुटुम्बा जिजीविषव: । सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्बं प्राञ्जलय: प्रभुम् ॥ ४३ ॥
ओढले जात असताना नगर गंगेत पडणार आणि समुद्रातील तराफ्यासारखे डोलणार असे पाहून कौरव घाबरले. प्राण वाचवण्यासाठी ते कुटुंबासह त्या प्रभूच्या शरण गेले; साम्ब व लक्ष्मणाला पुढे ठेवून हात जोडून विनवू लागले।
Verse 43
जलयानमिवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् । आकृष्यमाणमालोक्य कौरवा: जातसम्भ्रमा: ॥ ४२ ॥ तमेव शरणं जग्मु: सकुटुम्बा जिजीविषव: । सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्बं प्राञ्जलय: प्रभुम् ॥ ४३ ॥
आपले नगर जणू पाण्यातील होडीसारखे डोलत‑डोलत ओढले जात आहे आणि गंगेत पडणार आहे असे पाहून कौरव घाबरले. जीव वाचवण्यासाठी ते कुटुंबासह प्रभूच्या शरण गेले; साम्ब व लक्ष्मणा यांना पुढे करून हात जोडून विनवू लागले।
Verse 44
राम रामाखिलाधार प्रभावं न विदाम ते । मूढानां न: कुबुद्धीनां क्षन्तुमर्हस्यतिक्रमम् ॥ ४४ ॥
हे राम, हे राम, अखिल जगताचा आधार! तुझा प्रभाव आम्हाला कळला नाही. आम्ही मूढ व कुबुद्धी; आमचा अपराध कृपया क्षमा कर।
Verse 45
स्थित्युत्पत्त्यप्ययानां त्वमेको हेतुर्निराश्रय: । लोकान् क्रीडनकानीश क्रीडतस्ते वदन्ति हि ॥ ४५ ॥
सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती आणि प्रलय यांचे एकमेव कारण तूच आहेस; तुझा कोणताही पूर्वकारण नाही. हे ईश्वरा, ज्ञानी म्हणतात—तुझ्या लीलांमध्ये हे लोक तुझी खेळणीच आहेत।
Verse 46
त्वमेव मूर्ध्नीदमनन्त लीलया भूमण्डलं बिभर्षि सहस्रमूर्धन् । अन्ते च य: स्वात्मनिरुद्धविश्व: शेषेऽद्वितीय: परिशिष्यमाण: ॥ ४६ ॥
हे अनंत, सहस्रमूर्धन्! तू लीलया या भूमंडळाला आपल्या एका मस्तकावर धारण करतोस. आणि प्रलयकाळी सर्व विश्व स्वतःमध्ये आवरून, एकटाच शेष राहून शेषशय्येवर विश्रांती घेतोस।
Verse 47
कोपस्तेऽखिलशिक्षार्थं न द्वेषान्न च मत्सरात् । बिभ्रतो भगवन् सत्त्वं स्थितिपालनतत्पर: ॥ ४७ ॥
तुझा कोप सर्वांना शिकवण्यासाठी आहे; तो द्वेषाने किंवा मत्सराने नाही. हे भगवन्, तू सत्त्वगुण धारण करून जगाची स्थिती व रक्षा करतोस; तुझा रोषही लोकपालनासाठीच असतो।
Verse 48
नमस्ते सर्वभूतात्मन् सर्वशक्तिधराव्यय । विश्वकर्मन् नमस्तेऽस्तु त्वां वयं शरणं गता: ॥ ४८ ॥
हे सर्वभूतात्मन्, हे सर्वशक्तिधर अव्यय, हे विश्वकर्मन्! तुला नमस्कार; आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत।
Verse 49
श्रीशुक उवाच एवं प्रपन्नै: संविग्नैर्वेपमानायनैर्बल: । प्रसादित: सुप्रसन्नो मा भैष्टेत्यभयं ददौ ॥ ४९ ॥
श्रीशुक म्हणाले—अशा रीतीने भयग्रस्त, शरणागत आणि ज्यांचे नगर थरथरत होते अशा कुरूंनी प्रसन्न केल्यावर भगवान बलराम अत्यंत शांत व कृपाळू झाले. “भिऊ नका,” असे म्हणत त्यांनी अभय दिले.
Verse 50
दुर्योधन: पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टिहायनान् । ददौ च द्वादशशतान्ययुतानि तुरङ्गमान् ॥ ५० ॥ रथानां षट्सहस्राणि रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितृवत्सल: ॥ ५१ ॥
दुहितृवत्सल दुर्योधनाने हुंड्यात साठ वर्षांचे १,२०० हत्ती, १,२०,००० घोडे, सूर्यप्रभेसारखे तेजस्वी ६,००० सुवर्ण रथ आणि गळ्यात रत्नहार असलेल्या १,००० दासी दिल्या।
Verse 51
दुर्योधन: पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टिहायनान् । ददौ च द्वादशशतान्ययुतानि तुरङ्गमान् ॥ ५० ॥ रथानां षट्सहस्राणि रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितृवत्सल: ॥ ५१ ॥
कन्येवर अतिशय प्रेम असलेल्या दुर्योधनाने हुंड्यात १,२०० साठ-वर्षांचे हत्ती, १,२०,००० घोडे, सूर्यप्रभेसारखे ६,००० सुवर्ण रथ आणि गळ्यात रत्नाभूषण असलेल्या १,००० दासी दिल्या।
Verse 52
प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं भगवान् सात्वतर्षभ: । ससुत: सस्नुष: प्रायात् सुहृद्भिरभिनन्दित: ॥ ५२ ॥
यादवश्रेष्ठ भगवानांनी ती सर्व भेटवस्तू स्वीकारली आणि मग पुत्र व सून यांच्यासह, सुहृदांनी अभिनंदन केल्यावर प्रस्थान केले।
Verse 53
तत: प्रविष्ट: स्वपुरं हलायुध: समेत्य बन्धूननुरक्तचेतस: । शशंस सर्वं यदुपुङ्गवानां मध्ये सभायां कुरुषु स्वचेष्टितम् ॥ ५३ ॥
त्यानंतर हलायुध भगवान बलराम आपल्या द्वारका नगरीत प्रवेश करून प्रेमाने आसक्त मन असलेल्या नातलगांना भेटले. यदुवीरांच्या सभेत त्यांनी कुरूंमध्ये घडलेली आपली सर्व लीला सांगितली.
Verse 54
अद्यापि च पुरं ह्येतत् सूचयद् रामविक्रमम् । समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायामनुदृश्यते ॥ ५४ ॥
आजही हस्तिनापूर नगर गंगेच्या काठी दक्षिण बाजूस उंचावलेले दिसते; ते भगवान बलरामांच्या पराक्रमाचे चिन्ह दर्शविते.
Frequently Asked Questions
The chapter frames Sāmba’s act within the kṣatriya world of contested marriage and honor, but it also exposes how quickly such acts become fuel for dynastic rivalry. The Kurus interpret it as coercion and insult, using it to reassert superiority over the Yadus. The narrative’s deeper emphasis is not romantic conquest but the consequences of pride and the need for higher arbitration—here, Baladeva’s intervention—to prevent a family war.
Sāmba initially displays extraordinary chariot warfare, piercing warriors, chariots, horses, and drivers with measured precision—earning even enemy praise. Yet the Kurus attack as a group against a single fighter, break his bow, disable his chariot team, and bind him with difficulty. The Bhāgavata highlights the contrast between personal valor aligned with dharma and collective aggression driven by outrage and entitlement.
Lord Balarāma restrains the Vṛṣṇis/Yādavas, though they are already armored and enraged, because He does not want a destructive quarrel between allied families. This models dharmic statecraft: even when retaliation seems justified, preserving social and spiritual order (loka-saṅgraha) can require restraint and direct negotiation—especially when the opponent’s pride can be corrected without mass bloodshed.
Baladeva uses His plow (Halāyudha) as daṇḍa—corrective force—after diplomacy fails and the Kurus insult the Yadus and, implicitly, Bhagavān’s own sovereignty. The act reveals His identity as the cosmic supporter (connected to Ananta/Śeṣa imagery invoked in the Kuru prayers) and demonstrates that royal legitimacy is subordinate to divine authority. His anger is explicitly presented as instructional and protective, not born of envy.
Their prayers identify Balarāma as the foundation of creation, maintenance, and dissolution, and specifically evoke the thousand-headed Ananta who bears the earth—language that situates Baladeva within cosmic ontology. The text thereby turns a political dispute into a revelation of tattva: when pride collapses, surrender (śaraṇāgati) becomes possible, and the Lord’s fear-removing grace (abhaya-dāna) restores order.
Lakṣmaṇā is Duryodhana’s daughter, taken by Sāmba and then brought back to Hastināpura when Sāmba is captured. After Baladeva compels the Kurus to submit, she is returned along with Sāmba, and Duryodhana provides a vast dowry. The resolution formalizes the marriage alliance while simultaneously humbling Kuru arrogance.