Adhyaya 66
Pauṇḍraka’s False Vāsudeva Claim, His Death, and the Burning of Vārāṇasī by Sudarśana
बलराम व्रजात असताना करुषदेशाचा राजा पौण्ड्रक चाटुकारांच्या मोहाने स्वतःलाच एकमेव वासुदेव मानून द्वारकेस दूत पाठवतो आणि श्रीकृष्णांनी नाम, चिन्हे व दिव्य आयुधे सोडावीत अशी मागणी करतो. यादवसभा हसते; कृष्ण म्हणतात, त्याने ज्या ‘आयुधां’चा गर्व केला आहे तीच त्याला ‘मुक्त’ करून दाखवीन. पौण्ड्रक काशिराजासह मोठी सेना घेऊन येतो व शंख, चक्र, गदा, शार्ङ्ग, श्रीवत्स, कौस्तुभ, गरुडध्वज इत्यादींची नक्कल करून नाटकी थाट मांडतो. कृष्ण सेना उद्ध्वस्त करून सुदर्शनाने पौण्ड्रकाचा शिरच्छेद करतात आणि बाणांनी काशिराजाचा वध करतात; सिद्धगण स्तुती करीत असताना ते द्वारकेस परततात. काशीत सुदक्षिण पितृकर्म करून शिवाची उपासना करीत अभिचाराने भयंकर अग्निदैत्य द्वारकेकडे पाठवतो; कृष्ण सुदर्शन पाठवून त्यास परतवतात, त्यामुळे अभिचार उलटा पडून सुदक्षिण व पुरोहित जळून जातात. नंतर सुदर्शन वाराणसी दग्ध करून कृष्णाजवळ परत येते. या कथाश्रवणाने पापक्षय व मुक्तीचे फल सांगितले आहे.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नन्दव्रजं गते रामे करूषाधिपतिर्नृप । वासुदेवोऽहमित्यज्ञो दूतं कृष्णाय प्राहिणोत् ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—हे राजन्, राम नन्दव्रजात गेले असता, करूषाधिपती राजा ‘मीच वासुदेव’ असा अज्ञानाने मानून श्रीकृष्णाकडे दूत पाठवून बसला।
Verse 2
त्वं वासुदेवो भगवानवतीर्णो जगत्पति: । इति प्रस्तोभितो बालैर्मेन आत्मानमच्युतम् ॥ २ ॥
‘तूच वासुदेव भगवान्, जगत्पती, पृथ्वीवर अवतरलेला’—अशा बालिश स्तुतीने फुगवला जाऊन पौण्ड्रकाने स्वतःलाच अच्युत मानले।
Verse 3
दूतं च प्राहिणोन्मन्द: कृष्णायाव्यक्तवर्त्मने । द्वारकायां यथा बालो नृपो बालकृतोऽबुध: ॥ ३ ॥
त्या मंदबुद्धी पौण्ड्रकाने द्वारकेत असलेल्या, अगम्य मार्गाच्या श्रीकृष्णाकडे दूत पाठवला; तो त्या अबोध बालकासारखा होता ज्याला इतर मुले खेळात राजा करून टाकतात।
Verse 4
दूतस्तु द्वारकामेत्य सभायामास्थितं प्रभुम् । कृष्णं कमलपत्राक्षं राजसन्देशमब्रवीत् ॥ ४ ॥
द्वारकेत येऊन दूताने राजसभेत विराजमान कमलनयन श्रीकृष्ण प्रभूंना पाहिले आणि राजाचा संदेश त्या सर्वशक्तिमान प्रभूस सांगितला।
Verse 5
वासुदेवोऽवतीर्णोऽहमेक एव न चापर: । भूतानामनुकम्पार्थं त्वं तु मिथ्याभिधां त्यज ॥ ५ ॥
मीच एकमेव वासुदेव आहे; माझ्यावाचून दुसरा कोणी नाही. जीवांवर कृपा करण्यासाठी मी या लोकी अवतरलो आहे; म्हणून तू आपले खोटे नाव सोड.
Verse 6
यानि त्वमस्मच्चिह्नानि मौढ्याद् बिभर्षि सात्वत । त्यक्त्वैहि मां त्वं शरणं नो चेद् देहि ममाहवम् ॥ ६ ॥
हे सात्वत! मूर्खपणाने तू जे माझे चिन्हे धारण केली आहेत ती सोडून माझ्या शरण ये; नाहीतर माझ्याशी युद्ध कर.
Verse 7
श्रीशुक उवाच कत्थनं तदुपाकर्ण्य पौण्ड्रकस्याल्पमेधस: । उग्रसेनादय: सभ्या उच्चकैर्जहसुस्तदा ॥ ७ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—अल्पबुद्धी पौण्ड्रकाची ती बढाई ऐकून उग्रसेन व इतर सभासद तेव्हा मोठ्याने हसले।
Verse 8
उवाच दूतं भगवान् परिहासकथामनु । उत्स्रक्ष्ये मूढ चिह्नानि यैस्त्वमेवं विकत्थसे ॥ ८ ॥
सभेतील परिहास ऐकून भगवान दूताला म्हणाले—अरे मूढा! ज्या चिन्हांवर तू अशी बढाई मारतोस, ती मी नक्कीच सोडून देईन (प्रयोग करीन)।
Verse 9
मुखं तदपिधायाज्ञ कङ्कगृध्रवटैर्वृत: । शयिष्यसे हतस्तत्र भविता शरणं शुनाम् ॥ ९ ॥
अरे मूर्खा, जेव्हा तू तिथे मारला जाऊन पडशील आणि गिधाडे, कंक व वट तुझे तोंड झाकून टाकतील, तेव्हा तू कुत्र्यांचा आश्रय होशील.
Verse 10
इति दूतस्तमाक्षेपं स्वामिने सर्वमाहरत् । कृष्णोऽपि रथमास्थाय काशीमुपजगाम ह ॥ १० ॥
दूताने तो सर्व अपमानकारक निरोप आपल्या स्वामीला सांगितला. इकडे भगवान श्रीकृष्णही रथावर आरूढ होऊन काशीजवळ पोहोचले.
Verse 11
पौण्ड्रकोऽपि तदुद्योगमुपलभ्य महारथ: । अक्षौहिणीभ्यां संयुक्तो निश्चक्राम पुराद् द्रुतम् ॥ ११ ॥
महारथी पौंड्रकानेही श्रीकृष्णाची तयारी पाहून दोन अक्षौहिणी सैन्यासह नगरातून वेगाने बाहेर पडला.
Verse 12
तस्य काशीपतिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽन्वयान्नृप । अक्षौहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत् पौण्ड्रकं हरि: ॥ १२ ॥ शङ्खार्यसिगदाशार्ङ्गश्रीवत्साद्युपलक्षितम् । बिभ्राणं कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम् ॥ १३ ॥ कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
हे राजा, पौंड्रकाचा मित्र काशीराज तीन अक्षौहिणी सैन्य घेऊन पाठीराखा म्हणून त्याच्या मागे चालला. श्रीकृष्णांनी पाहिले की पौंड्रकाने शंख, चक्र, तलवार आणि गदा धारण केली आहे, तसेच खोटे शार्ङ्गधनुष्य आणि श्रीवत्स चिन्हही लावले आहे. त्याने कौस्तुभ मणी घातला आहे आणि तो वनमालेने सुशोभित आहे. त्याने पिवळी रेशमी वस्त्रे परिधान केली आहेत, त्याच्या ध्वजावर गरुडाचे चिन्ह आहे आणि त्याने मौल्यवान मुकुट व मकराकृती कुंडले घातली आहेत.
Verse 13
तस्य काशीपतिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽन्वयान्नृप । अक्षौहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत् पौण्ड्रकं हरि: ॥ १२ ॥ शङ्खार्यसिगदाशार्ङ्गश्रीवत्साद्युपलक्षितम् । बिभ्राणं कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम् ॥ १३ ॥ कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
हे राजा, पौंड्रकाचा मित्र काशीराज तीन अक्षौहिणी सैन्य घेऊन पाठीराखा म्हणून त्याच्या मागे चालला. श्रीकृष्णांनी पाहिले की पौंड्रकाने शंख, चक्र, तलवार आणि गदा धारण केली आहे, तसेच खोटे शार्ङ्गधनुष्य आणि श्रीवत्स चिन्हही लावले आहे. त्याने कौस्तुभ मणी घातला आहे आणि तो वनमालेने सुशोभित आहे. त्याने पिवळी रेशमी वस्त्रे परिधान केली आहेत, त्याच्या ध्वजावर गरुडाचे चिन्ह आहे आणि त्याने मौल्यवान मुकुट व मकराकृती कुंडले घातली आहेत.
Verse 14
तस्य काशीपतिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽन्वयान्नृप । अक्षौहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत् पौण्ड्रकं हरि: ॥ १२ ॥ शङ्खार्यसिगदाशार्ङ्गश्रीवत्साद्युपलक्षितम् । बिभ्राणं कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम् ॥ १३ ॥ कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
पौण्ड्रकाचा मित्र काशीपति, हे राजन्, तीन अक्षौहिणी सैन्यांसह मागील रक्षक (पार्ष्णिग्राह) म्हणून मागून आला. भगवान् हरिने पाहिले की पौण्ड्रक शंख, चक्र, तलवार, गदा इत्यादी प्रभूचीच चिन्हे धारण करीत आहे, तसेच नकली शार्ङ्ग धनुष्य व श्रीवत्सचिन्हही. त्याने कृत्रिम कौस्तुभमणी, वनमाळा, पिवळे रेशमी वस्त्र, गरुडध्वज, मौल्यवान मुकुट आणि चमकते मकराकृती कुंडले परिधान केली होती।
Verse 15
दृष्ट्वा तमात्मनस्तुल्यं वेषं कृत्रिममास्थितम् । यथा नटं रङ्गगतं विजहास भृशं हरि: ॥ १५ ॥
त्याला स्वतःसारखा कृत्रिम वेश धारण केलेला पाहून भगवान् हरि रंगमंचावरील नटाप्रमाणे त्याच्यावर जोरात हसले।
Verse 16
शूलैर्गदाभि: परिघै: शक्त्यृष्टिप्रासतोमरै: । असिभि: पट्टिशैर्बाणै: प्राहरन्नरयो हरिम् ॥ १६ ॥
शत्रूंनी त्रिशूळ, गदा, परिघ, शक्ती, ऋष्टि, प्रास, तोमर, तलवार, कुऱ्हाड आणि बाणांनी भगवान् हरिवर प्रहार केला।
Verse 17
कृष्णस्तु तत्पौण्ड्रककाशिराजयो- र्बलं गजस्यन्दनवाजिपत्तिमत् । गदासिचक्रेषुभिरार्दयद् भृशं यथा युगान्ते हढतभुक् पृथक् प्रजा: ॥ १७ ॥
परंतु श्रीकृष्णाने पौण्ड्रक व काशिराज यांच्या हत्ती, रथ, घोडे व पायदळयुक्त सैन्याला गदा, तलवार, सुदर्शनचक्र व बाणांनी अत्यंत छिन्नभिन्न केले; जसे युगान्ती प्रलयाग्नी विविध प्रजांना तापवितो।
Verse 18
आयोधनं तद्रथवाजिकुञ्जर- द्विपत्खरोष्ट्रैररिणावखण्डितै: । बभौ चितं मोदवहं मनस्विना- माक्रीडनं भूतपतेरिवोल्बणम् ॥ १८ ॥
रणभूमीवर चक्राने छिन्नभिन्न झालेले रथ, घोडे, हत्ती, मनुष्य, खच्चर व उंट यांचे तुकडे विखुरले होते; ती भूमी भयानक तेजाने उजळली. ती मनस्वी ज्ञानीजनांना देखील एक विचित्र आनंद देणारी—जणू भूतपती शिवाचे उग्र क्रीडास्थान।
Verse 19
अथाह पौण्ड्रकं शौरिर्भो भो पौण्ड्रक यद् भवान् । दूतवाक्येन मामाह तान्यस्त्रण्युत्सृजामि ते ॥ १९ ॥
तेव्हा शौरी श्रीकृष्ण पौण्ड्रकास म्हणाले—“अरे पौण्ड्रका! दूताच्या वचनाने तू ज्या अस्त्रांची गोष्ट केलीस, तीच अस्त्रे आता मी तुझ्यावर सोडीत आहे।”
Verse 20
त्याजयिष्येऽभिधानं मे यत्त्वयाज्ञ मृषा धृतम् । व्रजामि शरनं तेऽद्य यदि नेच्छामि संयुगम् ॥ २० ॥
“अरे मूढा! तू खोटेपणाने माझे नाव धारण केलेस; आज मी ते तुला सोडायला लावीन. आणि जर मला युद्ध नको असेल, तर आज मी तुझ्या शरणास जाईन।”
Verse 21
इति क्षिप्त्वा शितैर्बाणैर्विरथीकृत्य पौण्ड्रकम् । शिरोऽवृश्चद् रथाङ्गेन वज्रेणेन्द्रो यथा गिरे: ॥ २१ ॥
असे म्हणून श्रीकृष्णांनी तीक्ष्ण बाणांनी पौण्ड्रकाचा रथ उद्ध्वस्त करून त्याला विरथ केले आणि सुदर्शन चक्राने त्याचे शिर छेदले—जसे इंद्र वज्राने पर्वतशिखर तोडतो।
Verse 22
तथा काशिपते: कायाच्छिर उत्कृत्य पत्रिभि: । न्यपातयत् काशिपुर्यां पद्मकोशमिवानिल: ॥ २२ ॥
तसेच श्रीकृष्णांनी बाणांनी काशीराजाचे शिर धडापासून वेगळे करून ते काशीपुरीत असे पाडले, जसे वारा कमळाचा कोश उडवून टाकतो।
Verse 23
एवं मत्सरिणं हत्वा पौण्ड्रकं ससखं हरि: । द्वारकामाविशत् सिद्धैर्गीयमानकथामृत: ॥ २३ ॥
अशा रीतीने मत्सरी पौण्ड्रक व त्याचा साथी यांचा वध करून हरि श्रीकृष्ण द्वारकेत प्रविष्ट झाले; तेव्हा सिद्धगण त्यांच्या अमृतमय कीर्तीचे गान करीत होते।
Verse 24
स नित्यं भगवद्ध्यानप्रध्वस्ताखिलबन्धन: । बिभ्राणश्च हरे राजन् स्वरूपं तन्मयोऽभवत् ॥ २४ ॥
तो नित्य भगवंताच्या ध्यानाने सर्व बंधने नष्ट करून बसला. हे राजन्, हरिचे रूप धारण करत करत तो अखेरीस तन्मय, कृष्णचेतन झाला.
Verse 25
शिर: पतितमालोक्य राजद्वारे सकुण्डलम् । किमिदं कस्य वा वक्त्रमिति संशिशिरे जना: ॥ २५ ॥
राजवाड्याच्या दाराशी कुंडलांनी शोभलेले पडलेले शिर पाहून लोक गोंधळले. ते म्हणू लागले—“हे काय? आणि हे मुख कोणाचे?”
Verse 26
राज्ञ: काशीपतेर्ज्ञात्वा महिष्य: पुत्रबान्धवा: । पौराश्च हा हता राजन् नाथ नाथेति प्रारुदन् ॥ २६ ॥
हे राजन्, ते काशीपती आपल्या राजाचे शिर आहे असे ओळखताच त्याच्या राण्या, पुत्र, नातेवाईक आणि नगरवासी सर्वजण करुण रडू लागले—“हाय, आम्ही मारले गेलो! हे नाथ, हे नाथ!”
Verse 27
सुदक्षिणस्तस्य सुत: कृत्वा संस्थाविधिं पते: । निहत्य पितृहन्तारं यास्याम्यपचितिं पितु: ॥ २७ ॥ इत्यात्मनाभिसन्धाय सोपाध्यायो महेश्वरम् । सुदक्षिणोऽर्चयामास परमेण समाधिना ॥ २८ ॥
राजपुत्र सुदक्षिणाने पित्याचे अंत्यसंस्कार विधिपूर्वक करून मनात निश्चय केला—“पित्याच्या हत्याऱ्याला मारूनच मी पित्याचे ऋण फेडीन.” असा संकल्प करून, आचार्यांसह दानशूर सुदक्षिणाने परम एकाग्रतेने महेश्वराची आराधना केली.
Verse 28
सुदक्षिणस्तस्य सुत: कृत्वा संस्थाविधिं पते: । निहत्य पितृहन्तारं यास्याम्यपचितिं पितु: ॥ २७ ॥ इत्यात्मनाभिसन्धाय सोपाध्यायो महेश्वरम् । सुदक्षिणोऽर्चयामास परमेण समाधिना ॥ २८ ॥
राजपुत्र सुदक्षिणाने पित्याचे अंत्यसंस्कार विधिपूर्वक करून मनात निश्चय केला—“पित्याच्या हत्याऱ्याला मारूनच मी पित्याचे ऋण फेडीन.” असा संकल्प करून, आचार्यांसह दानशूर सुदक्षिणाने परम एकाग्रतेने महेश्वराची आराधना केली.
Verse 29
प्रीतोऽविमुक्ते भगवांस्तस्मै वरमदाद् विभु: । पितृहन्तृवधोपायं स वव्रे वरमीप्सितम् ॥ २९ ॥
त्या पूजेने प्रसन्न होऊन भगवान शंकरांनी अविमुक्त क्षेत्रात (काशीत) प्रकट होऊन सुदक्षिणाला वर दिला. राजपुत्राने आपल्या पित्याच्या मारेकऱ्याला मारण्याचा उपाय वरदान म्हणून मागितला.
Verse 30
दक्षिणाग्निं परिचर ब्राह्मणै: सममृत्विजम् । अभिचारविधानेन स चाग्नि: प्रमथैर्वृत: ॥ ३० ॥ साधयिष्यति सङ्कल्पमब्रह्मण्ये प्रयोजित: । इत्यादिष्टस्तथा चक्रे कृष्णायाभिचरन् व्रती ॥ ३१ ॥
भगवान शिव म्हणाले, 'ब्राह्मणांसह दक्षिणाग्नीची सेवा कर आणि अभिचार विधीचे पालन कर. जर तू हा प्रयोग ब्राह्मणद्वेष्ट्यावर केलास, तर प्रमथगणांसह हा अग्नी तुझी इच्छा पूर्ण करेल.' असा आदेश मिळाल्यावर सुदक्षिणाने कृष्णाविरुद्ध अभिचार यज्ञ केला.
Verse 31
दक्षिणाग्निं परिचर ब्राह्मणै: सममृत्विजम् । अभिचारविधानेन स चाग्नि: प्रमथैर्वृत: ॥ ३० ॥ साधयिष्यति सङ्कल्पमब्रह्मण्ये प्रयोजित: । इत्यादिष्टस्तथा चक्रे कृष्णायाभिचरन् व्रती ॥ ३१ ॥
भगवान शिव म्हणाले, 'ब्राह्मणांसह दक्षिणाग्नीची सेवा कर आणि अभिचार विधीचे पालन कर. जर तू हा प्रयोग ब्राह्मणद्वेष्ट्यावर केलास, तर प्रमथगणांसह हा अग्नी तुझी इच्छा पूर्ण करेल.' असा आदेश मिळाल्यावर सुदक्षिणाने कृष्णाविरुद्ध अभिचार यज्ञ केला.
Verse 32
ततोऽग्निरुत्थित: कुण्डान्मूर्तिमानतिभीषण: । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुरङ्गारोद्गारिलोचन: ॥ ३२ ॥ दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीदण्डकठोरास्य: स्वजिह्वया । आलिहन् सृक्वणी नग्नो विधुन्वंस्त्रिशिखं ज्वलत् ॥ ३३ ॥
तेव्हा अग्निकुंडातून एक अत्यंत भयानक पुरुष प्रकट झाला. त्याची दाढी आणि केस तापलेल्या तांब्यासारखे होते आणि डोळ्यांतून निखारे बाहेर पडत होते. दाढा आणि वाकड्या भुवयांमुळे त्याचा चेहरा क्रूर दिसत होता. तो नग्न होता, जिभेने तोंड चाटत होता आणि जळते त्रिशूळ फिरवत होता.
Verse 33
ततोऽग्निरुत्थित: कुण्डान्मूर्तिमानतिभीषण: । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुरङ्गारोद्गारिलोचन: ॥ ३२ ॥ दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीदण्डकठोरास्य: स्वजिह्वया । आलिहन् सृक्वणी नग्नो विधुन्वंस्त्रिशिखं ज्वलत् ॥ ३३ ॥
तेव्हा अग्निकुंडातून एक अत्यंत भयानक पुरुष प्रकट झाला. त्याची दाढी आणि केस तापलेल्या तांब्यासारखे होते आणि डोळ्यांतून निखारे बाहेर पडत होते. दाढा आणि वाकड्या भुवयांमुळे त्याचा चेहरा क्रूर दिसत होता. तो नग्न होता, जिभेने तोंड चाटत होता आणि जळते त्रिशूळ फिरवत होता.
Verse 34
पद्भ्यां तालप्रमाणाभ्यां कम्पयन्नवनीतलम् । सोऽभ्यधावद् वृतो भूतैर्द्वारकां प्रदहन् दिश: ॥ ३४ ॥
तालवृक्षाएवढ्या पायांनी तो राक्षस भूतगणांनी वेढलेला द्वारकेकडे धावला; भूमी थरथरली आणि सर्व दिशांना जाळू लागला।
Verse 35
तमाभिचारदहनमायान्तं द्वारकौकस: । विलोक्य तत्रसु: सर्वे वनदाहे मृगा यथा ॥ ३५ ॥
अभिचारकर्मातून उत्पन्न झालेला तो अग्निरूप दैत्य येताना पाहून द्वारकेतील सर्व लोक वनवणव्यात घाबरलेल्या मृगांसारखे भयभीत झाले।
Verse 36
अक्षै: सभायां क्रीडन्तं भगवन्तं भयातुरा: । त्राहि त्राहि त्रिलोकेश वह्ने: प्रदहत: पुरम् ॥ ३६ ॥
भयाने व्याकुळ झालेले लोक सभेत पासे खेळत असलेल्या भगवंतांना पाहून ओरडले—“त्राहि त्राहि, हे त्रिलोकेश! ही आग नगर जाळते आहे; आम्हाला वाचवा!”
Verse 37
श्रुत्वा तज्जनवैक्लव्यं दृष्ट्वा स्वानां च साध्वसम् । शरण्य: सम्प्रहस्याह मा भैष्टेत्यवितास्म्यहम् ॥ ३७ ॥
लोकांची घबराट ऐकून आणि आपल्या लोकांनाही व्याकुळ पाहून शरणदाता श्रीकृष्ण हसले व म्हणाले—“भिऊ नका; मी तुमचे रक्षण करीन.”
Verse 38
सर्वस्यान्तर्बहि:साक्षी कृत्यां माहेश्वरीं विभु: । विज्ञाय तद्विघातार्थं पार्श्वस्थं चक्रमादिशत् ॥ ३८ ॥
सर्वांच्या अंतर्बाह्य साक्षी असलेल्या सर्वशक्तिमान भगवंतांनी जाणले की ही कृत्या माहेश्वरी (शिवकृत) यज्ञाग्नीतून उत्पन्न झाली आहे; तिचा नाश करण्यासाठी त्यांनी जवळ उभ्या सुदर्शन चक्राला आज्ञा दिली।
Verse 39
तत् सूर्यकोटिप्रतिमं सुदर्शनं जाज्वल्यमानं प्रलयानलप्रभम् । स्वतेजसा खं ककुभोऽथ रोदसी चक्रं मुकुन्दास्त्रमथाग्निमार्दयत् ॥ ३९ ॥
तेव्हा मुकुंदभगवानांचे सुदर्शनचक्र कोट्यवधी सूर्यांसारखे प्रज्वलित झाले. प्रलयाग्नीप्रमाणे तेज पसरवून त्याने आकाश, दिशा, स्वर्ग-भूमी आणि त्या अग्निरूप दैत्यालाही तापविले.
Verse 40
कृत्यानल: प्रतिहत: स रथाङ्गपाणे- रस्त्रौजसा स नृप भग्नमुखो निवृत्त: । वाराणसीं परिसमेत्य सुदक्षिणं तं सर्त्विग्जनं समदहत् स्वकृतोऽभिचार: ॥ ४० ॥
हे राजन्, रथांगपाणी श्रीकृष्णाच्या अस्त्रतेजाने प्रतिहत होऊन तो कृत्यानल तोंड फिरवून परतला. हिंसेसाठी निर्माण झालेला तो अभिचार वाराणसीस जाऊन सुदक्षिण व त्याच्या ऋत्विजांना वेढून, आपल्या निर्मात्यालाच जाळून टाकला.
Verse 41
चक्रं च विष्णोस्तदनुप्रविष्टं वाराणसीं साट्टसभालयापणाम् । सगोपुराट्टालककोष्ठसङ्कुलां सकोशहस्त्यश्वरथान्नशालिनीम् ॥ ४१ ॥
विष्णूचे चक्रही त्या अग्निरूप दैत्याच्या पाठोपाठ वाराणसीत शिरले आणि नगर जाळू लागले—सभागृहे, उंच ओट्यांचे राजप्रासाद, अनेक बाजारपेठा, द्वारे, अट्टालिका, कोठारे-कोष, तसेच हत्ती-घोडे-रथ व अन्नशाळा यांसह.
Verse 42
दग्ध्वा वाराणसीं सर्वां विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् । भूय: पार्श्वमुपातिष्ठत् कृष्णस्याक्लिष्टकर्मण: ॥ ४२ ॥
संपूर्ण वाराणसी जाळून टाकल्यानंतर विष्णूचे सुदर्शनचक्र पुन्हा परत येऊन अक्लिष्टकर्मा श्रीकृष्णाच्या जवळ उभे राहिले.
Verse 43
य एनं श्रावयेन्मर्त्य उत्तम:श्लोकविक्रमम् । समाहितो वा शृणुयात् सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ४३ ॥
जो मनुष्य उत्तमश्लोक भगवानांच्या या पराक्रमलीलेचे वाचन करून ऐकवतो, किंवा एकाग्र होऊन ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
Frequently Asked Questions
Pauṇḍraka was the king of Karūṣa who became intoxicated by praise from immature flatterers. Accepting their claims, he appropriated the name “Vāsudeva” and imitated the Lord’s insignia, mistaking external symbols and social validation for divine identity. The Bhāgavata frames this as a cautionary illustration of ahaṅkāra (false ego) and delusion (moha) when disconnected from śāstra and authentic realization.
Kṛṣṇa’s laughter highlights the ontological gap between mere costume and true divinity. The conch, disc, Śārṅga, Śrīvatsa, Kaustubha, and Garuḍa banner are not decorative accessories; they signify the Lord’s intrinsic potency and sovereignty. Pauṇḍraka’s mimicry resembles theatrical acting—externally similar but devoid of the Lord’s svarūpa-śakti—thereby exposing the absurdity of self-made divinity.
The text states that by constant meditation on the Supreme Lord, Pauṇḍraka shattered material bondage and became ‘Kṛṣṇa conscious’ in the sense that absorption in Kṛṣṇa (even through antagonism or imitation) can purify by fixing the mind on the Absolute. Traditional Vaiṣṇava commentators distinguish this from pure bhakti: the benefit arises from intense viṣaya-smṛti (fixation on the Lord), though it lacks the loving intent of devotion.
Abhicāra is a destructive rite intended to harm an enemy through ritualized invocation of fiery forces. Sudakṣiṇa, seeking revenge, invoked a fire-demon through Dakṣiṇāgni under Śiva’s sanction. Yet the Bhāgavata demonstrates that such violence cannot override Bhagavān’s protection (poṣaṇa). When Sudarśana repelled the demon, the destructive force—being inherently violent and misdirected against the Supreme—recoiled onto its creators, burning Sudakṣiṇa and the officiating priests.
Sudarśana acts as the Lord’s instrument of dharma and protection. After neutralizing the abhicāra demon, Sudarśana pursued the threat to its source, destroying the infrastructure of a polity that had aligned itself with aggressive adharma against Kṛṣṇa and His devotees. The narrative emphasizes Kṛṣṇa’s effortless sovereignty: the Lord remains composed in Dvārakā while His divine energy restores order and removes danger.