Adhyaya 63
Kṛṣṇa Defeats Bāṇāsura and Receives Śiva’s Prayers (The Śoṇitapura Battle and the Jvara Episode)
पावसाळा संपल्यावर अनिरुद्ध न दिसल्याने त्याचे आप्त शोकाकुल होतात. नारद वृष्णींना अनिरुद्धाचे शौर्य व बाणासुराने केलेली कैद सांगतो. मग श्रीकृष्ण, बलराम व सात्वत नायक प्रचंड सेना घेऊन बाणासुराची राजधानी शोणितपूर वेढतात. घनघोर युद्धात श्रीकृष्णाचा सामना शंकराशी, प्रद्युम्नाचा कार्तिकेयाशी होतो; बलराम व इतर यादव दैत्य सेनापतींना पराभूत करतात. श्रीकृष्ण शिवगणांना रोखून दिव्य अस्त्रांना प्रत्यस्त्रांनी शांत करीत अस्त्राधिपत्य दाखवतो. बाणाची माता कोटरा कृष्णाला विचलित करते, त्यामुळे बाण मागे सरतो; नंतर मूर्तिमान शिव-ज्वर हल्ला करतो. कृष्ण विष्णु-ज्वर सोडतो; पराभूत शिव-ज्वर शरण येऊन या प्रसंगाचे स्मरण करणाऱ्यांना अभय देण्याचा वर मिळवतो. सहस्रबाहू बाण परत येताच कृष्ण चक्राने त्याचे बाहू छेदतो. भक्तावर दया करून शंकर कृष्णाला परम तत्त्व व विश्वपुरुष म्हणून स्तुती करतो; प्रह्लादवंशाच्या प्रतिज्ञेमुळे कृष्ण बाणाचा वध न करता चार बाहू ठेवून त्याला अमर शिवपरिचर करतो. अनिरुद्ध व वधू मुक्त होऊन विजयाने द्वारकेस परततात; अध्याय युद्धातून तत्त्वसमाधान व स्मरणफलाकडे नेतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बन्धूनां च भारत । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम् ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे भारतवंशजा! अनिरुद्धाचे आप्तजन त्याला परत येताना न पाहता, शोक करत करत पावसाळ्याचे चार महिने निघून गेले।
Verse 2
नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । प्रययु: शोणितपुरं वृष्णय: कृष्णदैवता: ॥ २ ॥
नारदांकडून अनिरुद्धाचे पराक्रम व त्याचे बंधन याची वार्ता ऐकून, श्रीकृष्णाला आपला इष्टदेव मानणारे वृष्णी शोणितपूरकडे निघाले।
Verse 3
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गद: साम्बोऽथ सारण: । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिन: ॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभि: समेता: सर्वतोदिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभा: ॥ ४ ॥
राम-कृष्णांचे अनुयायी सात्वतश्रेष्ठ—प्रद्युम्न, युयुधान (सात्यकी), गद, साम्ब, सारण, नंद, उपनंद, भद्र इत्यादी—बारा अक्षौहिणी सैन्यांसह सर्व दिशांनी येऊन बाणाच्या नगराला चारही बाजूंनी वेढा घालून बसले।
Verse 4
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गद: साम्बोऽथ सारण: । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिन: ॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभि: समेता: सर्वतोदिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभा: ॥ ४ ॥
राम-कृष्णांचे अनुयायी सात्वतश्रेष्ठ—प्रद्युम्न, युयुधान (सात्यकी), गद, साम्ब, सारण, नंद, उपनंद, भद्र इत्यादी—बारा अक्षौहिणी सैन्यांसह सर्व दिशांनी येऊन बाणाच्या नगराला चारही बाजूंनी वेढा घालून बसले।
Verse 5
भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् । प्रेक्षमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ ॥ ५ ॥
नगराच्या उपवनांपासून प्राकार, अट्टालिका व गोपुरे उद्ध्वस्त होताना पाहून बाणासुर क्रोधाने पेटला आणि समसैन्य घेऊन सामना करण्यास बाहेर पडला।
Verse 6
बाणार्थे भगवान् रुद्र: ससुत: प्रमथैर्वृत: । आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयो: ॥ ६ ॥
बाणाच्या बाजूने भगवान् रुद्र पुत्र कार्तिकेयासह प्रमथांनी वेढलेले, नंदी वृषभावर आरूढ होऊन बलराम-कृष्णांशी युद्ध करू लागले।
Verse 7
आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं रोमहर्षणम् । कृष्णशङ्करयो राजन् प्रद्युम्नगुहयोरपि ॥ ७ ॥
हे राजन्! तेव्हा कृष्ण-शंकरांमध्ये आणि प्रद्युम्न-गुह (कार्तिकेय) यांच्यामध्ये अत्यंत अद्भुत, घनघोर व रोमांचकारी युद्ध सुरू झाले।
Verse 8
कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुग: । साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यके: ॥ ८ ॥
बलरामाने कुम्भाण्ड व कूपकर्ण यांच्याशी युद्ध केले, साम्बाने बाणाच्या पुत्राशी, आणि सात्यकीने स्वतः बाणाशी संग्राम केला।
Verse 9
ब्रह्मादय: सुराधीशा मुनय: सिद्धचारणा: । गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन् ॥ ९ ॥
ब्रह्मा आदि देवाधीश, मुनि, सिद्ध-चारण तसेच गंधर्व, अप्सरा व यक्ष—हे सर्व दिव्य विमानांतून हे युद्ध पाहण्यासाठी आले।
Verse 10
शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥ प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रै: शरै: शार्ङ्गधनुश्च्युतै: ॥ ११ ॥
शार्ङ्ग धनुषातून सुटलेल्या तीक्ष्ण टोकाच्या बाणांनी भगवान श्रीकृष्णांनी शंकराचे अनुचर—भूत, प्रमथ, गुह्यक, डाकिनी, यातुधान, वेताल व विनायक इत्यादी—हुसकावून लावले।
Verse 11
शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥ प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रै: शरै: शार्ङ्गधनुश्च्युतै: ॥ ११ ॥
शार्ङ्ग धनुषातून सुटलेल्या तीक्ष्ण बाणांनी शौरि श्रीकृष्णांनी प्रेत, मातृ, पिशाच, कुष्माण्ड आणि ब्रह्मराक्षस यांनाही पळवून लावले।
Verse 12
पृथग्विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्यस्त्राणि शार्ङ्गिणे । प्रत्यस्त्रै: शमयामास शार्ङ्गपाणिरविस्मित: ॥ १२ ॥
पिनाकधारी शिवांनी शार्ङ्गधारी श्रीकृष्णावर विविध अस्त्रे सोडली; पण शार्ङ्गपाणि भगवान अजिबात विचलित न होता प्रत्यस्त्रांनी ती सर्व शांत केली।
Verse 13
ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च ॥ १३ ॥
ब्रह्मास्त्राला ब्रह्मास्त्र, वायव्यास्त्राला पर्वतास्त्र, आग्नेयास्त्राला पार्जन्यास्त्र, आणि शिवाच्या निज पाशुपतास्त्राला भगवानांनी आपले निज नारायणास्त्र प्रत्युत्तर म्हणून सोडले।
Verse 14
मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् । बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदेषुभि: ॥ १४ ॥
जृम्भणास्त्राने गिरिशाला जांभई येऊन मोहग्रस्त करून, शौरि श्रीकृष्णांनी बाणासुराची सेना तलवार, गदा आणि बाणांनी ठार केली।
Verse 15
स्कन्द: प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमान: समन्तत: । असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्य: शिखिनापक्रमद् रणात् ॥ १५ ॥
प्रद्युम्नाच्या बाणांच्या वर्षावाने सर्व बाजूंनी व्याकुळ झालेला स्कंद, अंगांतून रक्त वाहत असताना, मयूरावर आरूढ होऊन रणातून माघार गेला।
Verse 16
कुम्भाण्डकूपकर्णश्च पेततुर्मुषलार्दितौ । दुद्रुवुस्तदनीकानि हतनाथानि सर्वत: ॥ १६ ॥
बलरामाच्या मूसळाने व्याकुळ झालेले कुम्भाण्ड व कूपकर्ण कोसळून मृत झाले. नायक मारले गेलेले पाहून त्यांची सैन्ये सर्व दिशांनी पळून गेली।
Verse 17
विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा बाणोऽत्यमर्षित: । कृष्णमभ्यद्रवत् सङ्ख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम् ॥ १७ ॥
आपले सैन्य विदीर्ण होताना पाहून बाणासुर अत्यंत संतप्त झाला. सात्यकीशी लढाई सोडून तो रथावरून रणात श्रीकृष्णावर धावून गेला।
Verse 18
धनूंष्याकृष्य युगपद् बाण: पञ्चशतानि वै । एकैकस्मिन् शरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रणदुर्मद: ॥ १८ ॥
रणाच्या उन्मादाने बाणाने एकाच वेळी आपल्या पाचशे धनुष्यांच्या दोऱ्या ताणल्या आणि प्रत्येक धनुष्यावर दोन-दोन बाण बसवले।
Verse 19
तानि चिच्छेद भगवान् धनूंषि युगपद्धरि: । सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत् ॥ १९ ॥
भगवान हरिने बाणाची ती सर्व धनुष्ये एकाच वेळी छेदली; त्याचा सारथी, रथ आणि घोडेही मारून मग प्रभूंनी शंख फुंकला।
Verse 20
तन्माता कोटरा नाम नग्ना मक्तशिरोरुहा । पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया ॥ २० ॥
तेव्हा बाणासुराची माता कोटरा, पुत्रप्राण वाचविण्याच्या इच्छेने, नग्न व मोकळ्या केसांनी श्रीकृष्णासमोर उभी राहिली।
Verse 21
ततस्तिर्यङ्मुखो नग्नामनिरीक्षन् गदाग्रज: । बाणश्च तावद् विरथश्छिन्नधन्वाविशत् पुरम् ॥ २१ ॥
मग गदाग्रज भगवान नग्न स्त्रीकडे पाहू नये म्हणून तोंड वळवून घेतले; आणि बाणासुर रथहीन व तुटलेल्या धनुष्याचा होऊन त्या संधीने नगरात पळून गेला।
Verse 22
विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रिशिरास्त्रीपात् । अभ्यधावत दाशार्हं दहन्निव दिशो दश ॥ २२ ॥
भूतगण पळवून लावल्यानंतर त्रिशिरा व त्रिपाद असा शिव-ज्वर दाशार्ह श्रीकृष्णावर धावून आला, जणू दहा दिशांना जाळीत होता।
Verse 23
अथ नारायण: देव: तं दृष्ट्वा व्यसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ ॥ २३ ॥
मग नारायण भगवानांनी ते पाहून आपला ज्वर-शस्त्र सोडला. अशा रीतीने माहेश्वर-ज्वर आणि वैष्णव-ज्वर हे दोन्ही ज्वर परस्परांशी युद्ध करू लागले।
Verse 24
माहेश्वर: समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दित: । अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वर: । शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलि: ॥ २४ ॥
वैष्णव-ज्वराच्या बळाने पीडित होऊन माहेश्वर-ज्वर आक्रोश करू लागला. दुसरीकडे कुठेही अभय न मिळाल्याने तो भयभीत होऊन शरणार्थी बनत इंद्रियांचा स्वामी हृषीकेश श्रीकृष्णाकडे आला आणि हात जोडून स्तुती करू लागला।
Verse 25
ज्वर उवाच नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् । विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं यत्तद् ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम् ॥ २५ ॥
शिव-ज्वर म्हणाला: हे अनंतशक्तिमान परमेश्वरा! मी तुला नमस्कार करतो. तू सर्वांचा अंतर्यामी, शुद्ध पूर्ण चैतन्यस्वरूप आहेस; सृष्टी-स्थिती-प्रलयाचा हेतु, परम शांत ते ब्रह्म—ज्याचा वेद परोक्ष निर्देश करतात।
Verse 26
कालो दैवं कर्म जीव: स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकार: । तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाह- स्त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये ॥ २६ ॥
काळ, दैव, कर्म, जीव व त्याचा स्वभाव; सूक्ष्म द्रव्य, देह-क्षेत्र, प्राण, अहंकार, इंद्रिये आणि यांचा संघात—बीज व अंकुराच्या अखंड प्रवाहासारखा—हे सर्व तुझी माया आहे. या मायेला नाकारणाऱ्या तुझ्या चरणी मी शरण जातो.
Verse 27
नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नै- र्देवान् साधून् लोकसेतून् बिभर्षि । हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान् जन्मैतत्ते भारहाराय भूमे: ॥ २७ ॥
तू विविध हेतूंनी लीलांचे आचरण करून देव, साधू आणि लोकधर्माच्या मर्यादा टिकवतोस. हिंसेत रत होऊन कुमार्गाने जाणाऱ्यांचा तू संहार करतोस. खरेच, हा तुझा अवतार पृथ्वीचा भार हलका करण्यासाठी आहे.
Verse 28
तप्तोऽहं ते तेजसा दु:सहेन शान्तोग्रेणात्युल्बणेन ज्वरेण । तावत्तापो देहिनां तेऽङ्घ्रिमूलं नो सेवेरन् यावदाशानुबद्धा: ॥ २८ ॥
मी तुझ्या असह्य तेजाने उत्पन्न झालेल्या त्या भयंकर ज्वराने पीडित आहे—तो थंड असूनही दाहक आहे. देहधारी जीव तोपर्यंत तापत राहतात, जोपर्यंत ते भौतिक आशांना बांधलेले राहून तुझ्या चरणमूळाची सेवा करत नाहीत.
Verse 29
श्रीभगवानुवाच त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद् भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद् भयम् ॥ २९ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे त्रिशिरा! मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. माझ्या ज्वरास्त्राचे तुझे भय दूर होवो. आणि जो कोणी येथे झालेला आपला संवाद स्मरेल, त्याला तुझा भय राहणार नाही.
Verse 30
इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वर: । बाणस्तु रथमारूढ: प्रागाद्योत्स्यन् जनार्दनम् ॥ ३० ॥
असे सांगितल्यावर माहेश्वर-ज्वर अच्युत प्रभूला नमस्कार करून निघून गेला. पण बाणासुर रथावर आरूढ होऊन जनार्दन श्रीकृष्णाशी युद्धास पुढे आला.
Verse 31
ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुर: । मुमोच परमक्रुद्धो बाणांश्चक्रायुधे नृप ॥ ३१ ॥
मग, हे नृपा, सहस्र बाहूंमध्ये नानाविध शस्त्रे धारण केलेल्या त्या असुराने परम क्रोधाने चक्रधारी श्रीकृष्णावर अनेक बाण सोडले.
Verse 32
तस्यास्यतोऽस्त्राण्यसकृच्चक्रेण क्षुरनेमिना । चिच्छेद भगवान् बाहून् शाखा इव वनस्पते: ॥ ३२ ॥
तो वारंवार अस्त्रे फेकत राहिला; तेव्हा भगवानांनी क्षुरधार चक्राने त्याचे बाहू वृक्षाच्या फांद्यांसारखे छाटून टाकले.
Verse 33
बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भव: । भक्तानुकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत ॥ ३३ ॥
बाणाचे बाहू छाटले जात असता, भगवान् शिव भक्तावर करुणा करून चक्रायुधधारी श्रीकृष्णाजवळ आले आणि त्यांना म्हणाले.
Verse 34
श्रीरुद्र उवाच त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये । यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम् ॥ ३४ ॥
श्रीरुद्र म्हणाले: तूच ब्रह्म आहेस, परम ज्योती आहेस—वाणीमय ब्रह्मात गूढ असलेले रहस्य. ज्यांची अंतःकरणे निर्मळ आहेत ते तुला पाहतात; तू आकाशासारखा निरलिप्त आहेस.
Verse 35
नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौ: शीर्षमाशा: श्रुतिरङ्घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्र: ॥ ३५ ॥ रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहा: केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्ग: । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्म: स वै भवान् पुरुषो लोककल्प: ॥ ३६ ॥
आकाश तुमची नाभी, अग्नी तुमचे मुख, जल तुमचे वीर्य आणि द्युलोक तुमचे शिर आहे. दिशा तुमची श्रुती, पृथ्वी तुमचा पाय, चंद्र तुमचे मन, सूर्य तुमची दृष्टी आणि मी तुमचा अहंकार; समुद्र तुमचे उदर व इंद्र तुमची भुजा आहे.
Verse 36
नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौ: शीर्षमाशा: श्रुतिरङ्घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्र: ॥ ३५ ॥ रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहा: केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्ग: । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्म: स वै भवान् पुरुषो लोककल्प: ॥ ३६ ॥
ज्यांचे अंगावरील रोम औषधी आहेत, मेघ त्यांचे केश आहेत; विरिंची (ब्रह्मा) त्यांची बुद्धी आणि सृष्टीचा विसर्ग त्यांचा आहे. प्रजापती त्यांचे उपस्थ व धर्म त्यांचे हृदय—असे आपणच आदिपुरुष, लोकांचे रचयिता आहात.
Verse 37
तवावतारोऽयमकुण्ठधामन् धर्मस्य गुप्त्यै जगतो हिताय । वयं च सर्वे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त ॥ ३७ ॥
हे अकुंठधामन्! धर्माच्या रक्षणासाठी व जगताच्या हितासाठीच हा तुमचा अवतार आहे. आम्ही सर्व देवगण तुमच्या प्रभावाने प्रेरित होऊन सातही भुवनांचे संचालन व विकास करतो.
Verse 38
त्वमेक आद्य: पुरुषोऽद्वितीय- स्तुर्य: स्वदृग् धेतुरहेतुरीश: । प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै ॥ ३८ ॥
तुम्हीच एकमेव आदिपुरुष, अद्वितीय; तुम्ही तुरीय, स्वप्रकाश, अहेतु असूनही सर्व हेतूंचे हेतु आणि परमेश्वर आहात. तरीही स्वमायेने पदार्थाच्या विकारांप्रमाणे तुम्ही भासता, जेणेकरून सर्व गुणांची विविधता प्रकट होईल.
Verse 39
यथैव सूर्य: पिहितश्छायया स्वया छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति । एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्व- मात्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन् ॥ ३९ ॥
हे भूमन्! जसा सूर्य स्वतःच्या छायेने (मेघाने) झाकला गेला तरी त्या छायेला व इतर रूपांना प्रकाश देतो, तसा तुम्ही गुणांनी आच्छादित भासलात तरी आत्मप्रदीप आहात; गुण व गुणी जीवांना तुम्हीच प्रकाशित करता.
Verse 40
यन्मायामोहितधिय: पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे ॥ ४० ॥
हे प्रभो, तुझ्या मायेनं मोहित झालेली बुद्धी असलेले लोक पुत्र, पत्नी, घर इत्यादींमध्ये आसक्त होऊन दुःखसागरात कधी वर येतात, कधी बुडतात।
Verse 41
देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रिय: । यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चक: ॥ ४१ ॥
देवाने दिलेले हे मानवजन्म मिळूनही जो इंद्रियांवर विजय मिळवत नाही आणि तुझ्या चरणांचे आदराने स्मरण करत नाही, तो आत्मवंचक आहे; तो खरोखर दयनीय आहे।
Verse 42
यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन् ॥ ४२ ॥
जो मर्त्य तुला—आपला खरा आत्मा, परम प्रिय सखा आणि ईश्वर—इंद्रियविषयांसाठी सोडतो, तो अमृत टाकून विषच पितो।
Verse 43
अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश्चामलाशया: । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वामात्मानं प्रेष्ठमीश्वरम् ॥ ४३ ॥
मी ब्रह्मा, इतर देव आणि निर्मळ अंतःकरणाचे मुनी—आम्ही सर्वांनी तुला, आमचा परम प्रिय आत्मा आणि ईश्वर, पूर्णपणे शरण गेलो आहोत।
Verse 44
तं त्वा जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम् । अनन्यमेकं जगदात्मकेतं भवापवर्गाय भजाम देवम् ॥ ४४ ॥
चला, भवबंधनातून मुक्ती देणाऱ्या त्या देवाचे भजन करू—जो जगाच्या स्थिती, उत्पत्ती व अंताचा कारण आहे; सम, प्रशांत, खरा सुहृद, आत्मा व आराध्य प्रभू आहे; जो अद्वितीय, अनन्य, सर्व जगांचा व सर्व जीवांचा आश्रय आहे।
Verse 45
अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती मयाभयं दत्तममुष्य देव । सम्पाद्यतां तद् भवत: प्रसादो यथा हि ते दैत्यपतौ प्रसाद: ॥ ४५ ॥
हा बाणासुर माझा प्रिय व निष्ठावान अनुयायी आहे; मी याला अभयदान दिले आहे. म्हणून हे प्रभो, प्रह्लाद दैत्यराजावर जशी कृपा केलीत तशीच याच्यावरही आपला प्रसाद होऊ दे।
Verse 46
श्रीभगवानुवाच यदात्थ भगवंस्त्वं न: करवाम प्रियं तव । भवतो यद् व्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम् ॥ ४६ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे भगवन्, आपण जे सांगितले आहे, आपल्या प्रीत्यासाठी आम्ही नक्कीच तसे करू. आपल्या ठरविलेल्या निर्णयास मी पूर्ण अनुमोदन देतो।
Verse 47
अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुर: । प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वय: ॥ ४७ ॥
वैरोचनीचा हा आसुरी पुत्र माझ्याकडूनही अवध्य आहे; कारण प्रह्लाद महाराजांना मी वर दिला होता की त्यांच्या वंशजांचा वध मी करणार नाही।
Verse 48
दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया । सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुव: ॥ ४८ ॥
याचा दर्प शमविण्यासाठी मी याच्या भुजा छेदल्या. आणि पृथ्वीवर भार झालेली याची प्रचंड सेना मी संहारली।
Verse 49
चत्वारोऽस्य भुजा: शिष्टा भविष्यत्यजरामर: । पार्षदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्भयोऽसुर: ॥ ४९ ॥
याच्या चार भुजा उरतील; हा जरा-मरणरहित होईल. हा तुमचा प्रमुख पार्षद बनेल; म्हणून या असुराला कोणत्याही कारणाने भय राहणार नाही।
Verse 50
इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुर: । प्राद्युम्निं रथमारोप्य सवध्वो समुपानयत् ॥ ५० ॥
अशा रीतीने भयमुक्त झालेला बाणासुर भूमीवर मस्तक ठेवून श्रीकृष्णांना प्रणाम करू लागला. मग त्याने अनिरुद्ध व त्याची वधू यांना रथावर बसवून प्रभूंसमोर आणले.
Verse 51
अक्षौहिण्या परिवृतं सुवास:समलङ्कृतम् । सपत्नीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदित: ॥ ५१ ॥
मग श्रीकृष्णांनी उत्तम वस्त्रे व अलंकारांनी सजलेल्या अनिरुद्ध व त्याच्या पत्नीला पुढे ठेवून, त्यांना एक पूर्ण अक्षौहिणी सेनेने वेढले. रुद्रदेवांच्या अनुमतीने तेथून प्रस्थान केले.
Verse 52
स्वराजधानीं समलङ्कृतां ध्वजै: सतोरणैरुक्षितमार्गचत्वराम् । विवेश शङ्खानकदुन्दुभिस्वनै- रभ्युद्यत: पौरसुहृद्द्विजातिभि: ॥ ५२ ॥
मग प्रभू आपल्या राजधानीत प्रविष्ट झाले. नगर ध्वजांनी व तोरणांनी सजलेले होते आणि रस्ते-चौक पाण्याने शिंपडलेले होते. शंख, आनक व दुंदुभींच्या निनादात स्वजन, ब्राह्मण व नगरजन आदराने स्वागतास पुढे आले.
Verse 53
य एवं कृष्णविजयं शङ्करेण च संयुगम् । संस्मरेत् प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात् पराजय: ॥ ५३ ॥
जो मनुष्य पहाटे उठून शंकरासोबतच्या युद्धातील श्रीकृष्णाच्या विजयाचे स्मरण करतो, त्याला कधीही पराभव येत नाही.
Frequently Asked Questions
They are not metaphysically opposed; the conflict is contextual (līlā) and dharmic. Śiva fights on behalf of his devotee Bāṇāsura, while Kṛṣṇa acts to rescue Aniruddha, subdue demonic pride, and relieve the earth’s burden. The episode culminates in Śiva’s explicit glorification of Kṛṣṇa as the Absolute Truth and cosmic Puruṣa, showing harmony: Śiva is the foremost Vaiṣṇava, and Kṛṣṇa is the supreme shelter.
Kṛṣṇa counters each astra with an appropriate counter-astra (e.g., brahmāstra with brahmāstra; pāśupatāstra with nārāyaṇāstra), demonstrating mastery over all divine energies and the principle that all śakti operates under Bhagavān’s sanction. The narrative teaches that even the most formidable cosmic forces are subordinate to the Supreme Lord’s will.
They are personified fever-weapons (jvara-astra) representing the destructive potency released by Śiva and the counter-potency released by Nārāyaṇa (Kṛṣṇa). Their battle dramatizes theological hierarchy: the Māheśvara-jvara, overwhelmed, takes refuge in Kṛṣṇa and is granted relief and a benediction that remembrance of their dialogue removes fear. It highlights śaraṇāgati as the resolution of existential suffering caused by māyā and material ambition.
Kṛṣṇa spares him for two intertwined reasons given in the text: (1) He had blessed Prahlāda that He would not kill Prahlāda’s descendants, and Bāṇa is of that line; (2) Śiva petitions for mercy upon his faithful devotee. Kṛṣṇa’s action shows that divine justice includes restraint, fidelity to vows, and compassion mediated through devotees.
Narratively, it functions as a battlefield interruption allowing Bāṇa to escape into the city. Theologically, it underscores Kṛṣṇa’s maryādā (propriety): He turns away rather than exploit the moment for violence. The scene contrasts demonic desperation with the Lord’s ethical self-governance, reinforcing that His victory is not merely power but dharmic sovereignty.