Adhyaya 61
Kṛṣṇa’s Queens, Their Sons, and Balarāma’s Victory over Rukmī at Dice (Aniruddha–Rocanā Marriage Context)
द्वारकेतील राजवंशीय लीलांच्या या अध्यायात वंशविस्ताराचे वर्णन येते. श्रीकृष्णांच्या प्रत्येक राणीला दहा-दहा पुत्र होतात; सर्व पुत्र दिव्य ऐश्वर्याने संपन्न असतात. कृष्णाच्या सौंदर्य व स्नेहपूर्ण व्यवहाराने मोहित झालेल्या राण्या प्रत्येकजणी स्वतःलाच विशेष प्रिय मानते—अनेकांशी एकाच वेळी अनुरागाने वागण्याची त्यांची अचिंत्य-शक्ती येथे प्रकट होते. शुकदेव प्रमुख राण्यांचे पुत्र (विशेषतः प्रद्युम्न, साम्ब) यांची नावे सांगून यदुवंशाच्या प्रचंड वाढीचा निर्देश करतात. परीक्षित विचारतात—वैर असलेल्या रुक्मीने प्रद्युम्नाशी कन्येचा विवाह कसा केला? उत्तर: स्वयंवरात रुक्मवतीने प्रद्युम्नाला वरले आणि रुक्मीने रुक्मिणीच्या स्नेहामुळे संमती दिली. पुढे भोजकट येथे अनिरुद्ध-रोचना विवाहप्रसंगी जुगारात रुक्मी बलरामाला आव्हान देतो, फसवणूक करतो; दिव्य वाणी त्याला धिक्कारते. तो बलरामाचा अपमान करतो आणि बलरामाच्या गदेने मारला जातो; कलिंगराज दंडित होतो, सभा विस्कळीत होते. नातेसंबंध टिकवण्यासाठी कृष्ण तटस्थ राहतात व सर्वजण द्वारकेला परततात—अहंकार व कपटाचे दुष्परिणाम स्पष्ट होतात।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकैकशस्ता: कृष्णस्य पुत्रान् दश दशाबला: । अजीजनन्ननवमान्पितु: सर्वात्मसम्पदा ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—कृष्णाच्या प्रत्येक पत्नीने दहा-दहा पुत्रांना जन्म दिला; ते पित्यापेक्षा कशातही कमी नव्हते, कारण त्यांच्यात पित्याचीच सर्व ऐश्वर्यसम्पदा होती.
Verse 2
गृहादनपगं वीक्ष्य राजपुत्र्योऽच्युतं स्थितम् । प्रेष्ठं न्यमंसत स्वं स्वं न तत्तत्त्वविद: स्त्रिय: ॥ २ ॥
राजकन्यांनी पाहिले की अच्युत त्यांच्या-त्यांच्या राजवाड्यातून कधीच दूर जात नाहीत; म्हणून प्रत्येक जणीने स्वतःलाच त्यांची सर्वात प्रिय मानले. पण त्या स्त्रियांना त्यांचे तत्त्व पूर्ण कळले नाही.
Verse 3
चार्वब्जकोशवदनायतबाहुनेत्र- सप्रेमहासरसवीक्षितवल्गुजल्पै: । सम्मोहिता भगवतो न मनो विजेतुं स्वैर्विभ्रमै: समशकन् वनिता विभूम्न: ॥ ३ ॥
भगवंतांच्या कमळासारख्या मुखाने, दीर्घ बाहूंनी, विशाल नेत्रांनी, प्रेमहासयुक्त कटाक्षांनी व मधुर संभाषणाने त्यांच्या पत्नी मोहित झाल्या; तरीही आपल्या सर्व नारी-लावण्याने त्या सर्वसमर्थ प्रभूचे मन जिंकू शकल्या नाहीत।
Verse 4
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि- भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डै: । पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै- र्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न शेकु: ॥ ४ ॥
सोळा हजार राण्यांच्या धनुष्याकार भुवया लाजऱ्या हास्ययुक्त कटाक्षांनी त्यांच्या गुप्त भावांना उघड करून जणू दाम्पत्य-संदेश पाठवीत होत्या; तरीही कामदेवाच्या बाणांसारख्या त्या संकेतांनी व इतर उपायांनीही त्या श्रीकृष्णाच्या इंद्रियांना विचलित करू शकल्या नाहीत।
Verse 5
इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता ब्रह्मादयोऽपि न विदु: पदवीं यदीयाम् । भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग- हासावलोकनवसङ्गमलालसाद्यम् ॥ ५ ॥
अशा रीतीने त्या स्त्रियांनी लक्ष्मीपतीला पती म्हणून प्राप्त केले—ज्याची पदवी ब्रह्मा आदी देवांनाही कळत नाही. वाढत्या आनंदासह त्यांनी त्याच्याविषयी प्रेम, हास्ययुक्त कटाक्षांची देवाणघेवाण, नित्य-नव्या सान्निध्याची आस इत्यादी अनेक प्रकारे रस घेतला।
Verse 6
प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौच- ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यै: । केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यै- र्दासीशता अपि विभोर्विदधु: स्म दास्यम् ॥ ६ ॥
जरी प्रभूंच्या राण्यांकडे शेकडो दासी होत्या, तरीही त्या स्वतः नम्रपणे पुढे जाऊन प्रभूंचे स्वागत करीत, आसन देत, उत्तम सामग्रीने पूजन करीत, चरण धुऊन मालिश करीत, पान अर्पण करीत, पंखा घालीत, सुगंधी चंदन लावीत, पुष्पमाळा घालीत, केस सजवीत, शय्या मांडीत, स्नान घालीत आणि विविध भेटवस्तू देत—अशा प्रकारे विभूची दासी होऊन सेवा करीत।
Verse 7
तासां या दशपुत्राणां कृष्णस्त्रीणां पुरोदिता: । अष्टौ महिष्यस्तत्पुत्रान् प्रद्युम्नादीन् गृणामि ते ॥ ७ ॥
श्रीकृष्णांच्या पत्नींपैकी—ज्यांच्या प्रत्येकी दहा पुत्र होते—मी पूर्वी आठ प्रमुख महिषींचा उल्लेख केला आहे. आता त्या आठ राण्यांच्या पुत्रांची नावे, प्रद्युम्न आदी, मी तुला सांगतो।
Verse 8
चारुदेष्ण: सुदेष्णश्च चारुदेहश्च वीर्यवान् । सुचारुश्चारुगुप्तश्च भद्रचारुस्तथापर: ॥ ८ ॥ चारुचन्द्रो विचारुश्च चारुश्च दशमो हरे: । प्रद्युम्नप्रमुखा जाता रुक्मिण्यां नावमा: पितु: ॥ ९ ॥
रुक्मिणीचा पहिला पुत्र प्रद्युम्न झाला. तिच्यापासून चारुदेष्ण, सुदेष्ण, पराक्रमी चारुदेह, सुचारु, चारुगुप्त, भद्रचारु, चारुचंद्र, विचारु आणि दहावा चारु हेही जन्मले. श्रीहरीचे हे पुत्र पित्यापेक्षा कधीही कमी नव्हते।
Verse 9
चारुदेष्ण: सुदेष्णश्च चारुदेहश्च वीर्यवान् । सुचारुश्चारुगुप्तश्च भद्रचारुस्तथापर: ॥ ८ ॥ चारुचन्द्रो विचारुश्च चारुश्च दशमो हरे: । प्रद्युम्नप्रमुखा जाता रुक्मिण्यां नावमा: पितु: ॥ ९ ॥
रुक्मिणीपासून प्रद्युम्नप्रमुख श्रीहरीचे पुत्र जन्मले—चारुदेष्ण, सुदेष्ण, पराक्रमी चारुदेह, सुचारु, चारुगुप्त, भद्रचारु, चारुचंद्र, विचारु आणि दहावा चारु। या पुत्रांपैकी कोणीही पित्यापेक्षा कमी नव्हता।
Verse 10
भानु: सुभानु: स्वर्भानु: प्रभानुर्भानुमांस्तथा । चन्द्रभानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टम: ॥ १० ॥ श्रीभानु: प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश । साम्ब: सुमित्र: पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित् ॥ ११ ॥ विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान् द्रविड: क्रतु: । जाम्बवत्या: सुता ह्येते साम्बाद्या: पितृसम्मता: ॥ १२ ॥
सत्यभामेचे दहा पुत्र—भानु, सुभानु, स्वर्भानु, प्रभानु, भानुमान, चंद्रभानु, बृहद्भानु, आठवा अतिभानु, श्रीभानु आणि प्रतिभानु। जांबवतीचे पुत्र—सांब, सुमित्र, पुरुजित, शतजित, सहस्रजित, विजय, चित्रकेतु, वसुमान, द्रविड आणि क्रतु। सांबादि हे दहा पित्याचे अत्यंत प्रिय व मान्य होते।
Verse 11
भानु: सुभानु: स्वर्भानु: प्रभानुर्भानुमांस्तथा । चन्द्रभानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टम: ॥ १० ॥ श्रीभानु: प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश । साम्ब: सुमित्र: पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित् ॥ ११ ॥ विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान् द्रविड: क्रतु: । जाम्बवत्या: सुता ह्येते साम्बाद्या: पितृसम्मता: ॥ १२ ॥
सत्यभामेचे दहा पुत्र—भानु, सुभानु, स्वर्भानु, प्रभानु, भानुमान, चंद्रभानु, बृहद्भानु, आठवा अतिभानु, श्रीभानु व प्रतिभानु। जांबवतीचे दहा पुत्र—सांब, सुमित्र, पुरुजित, शतजित, सहस्रजित, विजय, चित्रकेतु, वसुमान, द्रविड व क्रतु। हे सर्व पित्याचे प्रिय व मान्य होते।
Verse 12
भानु: सुभानु: स्वर्भानु: प्रभानुर्भानुमांस्तथा । चन्द्रभानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टम: ॥ १० ॥ श्रीभानु: प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश । साम्ब: सुमित्र: पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित् ॥ ११ ॥ विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान् द्रविड: क्रतु: । जाम्बवत्या: सुता ह्येते साम्बाद्या: पितृसम्मता: ॥ १२ ॥
जांबवतीचे पुत्र—सांब, सुमित्र, पुरुजित, शतजित, सहस्रजित, विजय, चित्रकेतु, वसुमान, द्रविड आणि क्रतु। सांबादि हे दहा पित्याचे अत्यंत प्रिय व मान्य होते।
Verse 13
वीरश्चन्द्रोऽश्वसेनश्च चित्रगुर्वेगवान् वृष: । आम: शङ्कुर्वसु: श्रीमान् कुन्तिर्नाग्नजिते: सुता: ॥ १३ ॥
नाग्नजितीचे पुत्र हे—वीर, चंद्र, अश्वसेन, चित्रगु, वेगवान, वृष, आम, शंकु, वसु आणि श्रीसमृद्ध कुंती।
Verse 14
श्रुत: कविर्वृषो वीर: सुबाहुर्भद्र एकल: । शान्तिर्दर्श: पूर्णमास: कालिन्द्या: सोमकोऽवर: ॥ १४ ॥
कालिंदीचे पुत्र—श्रुत, कवी, वृष, वीर, सुबाहु, भद्र, एकल, शांती, दर्श आणि पूर्णमास; तिचा धाकटा पुत्र सोमक होता।
Verse 15
प्रघोषो गात्रवान्सिंहो बल: प्रबल ऊर्धग: । माद्रया: पुत्रा महाशक्ति: सह ओजोऽपराजित: ॥ १५ ॥
माद्रीचे पुत्र—प्रघोष, गात्रवान, सिंह, बल, प्रबल, ऊर्धग, महाशक्ती, सह, ओज आणि अपराजित।
Verse 16
वृको हर्षोऽनिलो गृध्रो वर्धनोन्नाद एव च । महांस: पावनो वह्निर्मित्रविन्दात्मजा: क्षुधि: ॥ १६ ॥
मित्रविंदेचे पुत्र—वृक, हर्ष, अनिल, गृध्र, वर्धन, उन्नाद, महांस, पावन, वह्नि आणि क्षुधि।
Verse 17
सङ्ग्रामजिद् बृहत्सेन: शूर: प्रहरणोऽरिजित् । जय: सुभद्रो भद्राया वाम आयुश्च सत्यक: ॥ १७ ॥
भद्रेचे पुत्र—संग्रामजित, बृहत्त्सेन, शूर, प्रहरण, अरिजित, जय आणि सुभद्र; तसेच वाम, आयु आणि सत्यक।
Verse 18
दीप्तिमांस्ताम्रतप्ताद्या रोहिण्यास्तनया हरे: । प्रद्यम्नाच्चानिरुद्धोऽभूद्रुक्मवत्यां महाबल: । पुत्र्यां तु रुक्मिणो राजन् नाम्ना भोजकटे पुरे ॥ १८ ॥
दीप्तिमान, ताम्रतप्त इत्यादी रोहिणीपासून झालेले भगवान श्रीकृष्णांचे पुत्र होते. हे राजन्, रुक्मीची कन्या रुक्मवती हिच्या गर्भात, भोजकट नगरीत असताना, प्रद्युम्नापासून महाबली अनिरुद्ध उत्पन्न झाला.
Verse 19
एतेषां पुत्रपौत्राश्च बभूवु: कोटिशो नृप । मातर: कृष्णजातीनां सहस्राणि च षोडश ॥ १९ ॥
हे नृप, यांचे पुत्र-पौत्र कोट्यवधी झाले. श्रीकृष्णांच्या वंशाच्या माता सोळा हजार होत्या.
Verse 20
श्रीराजोवाच कथं रुक्म्यरीपुत्राय प्रादाद् दुहितरं युधि । कृष्णेन परिभूतस्तं हन्तुं रन्ध्रं प्रतीक्षते । एतदाख्याहि मे विद्वन् द्विषोर्वैवाहिकं मिथ: ॥ २० ॥
राजा परीक्षित म्हणाले—युद्धात श्रीकृष्णाकडून पराभूत झालेला रुक्मी, जो संधी मिळताच त्यांना मारण्याची वाट पाहत होता, त्याने शत्रूच्या पुत्राला आपली कन्या कशी दिली? हे विद्वन्, या दोन वैऱ्यांचे विवाहबंधन कसे जुळले ते मला सांगा.
Verse 21
अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम् । विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिन: ॥ २१ ॥
योगीजन इंद्रियांपलीकडे असलेले—जे अजून घडलेले नाही, जे भूतकाळात झाले आणि जे वर्तमानात आहे—तसेच जे दूर आहे किंवा अडथळ्यांमुळे लपलेले आहे, तेही सम्यक् पाहू शकतात.
Verse 22
श्रीशुक उवाच वृत: स्वयंवरे साक्षादनङ्गोऽङ्गयुतस्तया । राज्ञ: समेतान् निर्जित्य जहारैकरथो युधि ॥ २२ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—स्वयंवरात रुक्मवतीने साक्षात् अनंग (कामदेव) स्वरूप प्रद्युम्नाला वरले. मग एकाच रथावर एकट्याने युद्ध करून, जमलेल्या राजांना जिंकून, तिला घेऊन गेला.
Verse 23
यद्यप्यनुस्मरन् वैरं रुक्मी कृष्णावमानित: । व्यतरद् भागिनेयाय सुतां कुर्वन् स्वसु: प्रियम् ॥ २३ ॥
जरी कृष्णाने अपमान केल्यामुळे रुक्मी वैर सतत स्मरत होता, तरीही बहिणीला प्रिय व्हावे म्हणून त्याने आपल्या कन्येचा विवाह भाच्याशी मान्य केला।
Verse 24
रुक्मिण्यास्तनयां राजन् कृतवर्मसुतो बली । उपयेमे विशालाक्षीं कन्यां चारुमतीं किल ॥ २४ ॥
हे राजन्, कृतवर्माचा पुत्र बलि याने रुक्मिणीची विशालनेत्री कन्या चारुमती हिच्याशी विवाह केला।
Verse 25
दौहित्रायानिरुद्धाय पौत्रीं रुक्म्याददाद्धरे: । रोचनां बद्धवैरोऽपि स्वसु: प्रियचिकीर्षया । जानन्नधर्मं तद् यौनं स्नेहपाशानुबन्धन: ॥ २५ ॥
हरिशी वैर असूनही रुक्मीने आपल्या नात रोचना हिला कन्येच्या पुत्र अनिरुद्धाला दिली. हा विवाह अधर्म आहे हे जाणूनही, बहिणीला प्रिय व्हावे म्हणून तो स्नेहबंधनात अडकला होता।
Verse 26
तस्मिन्नभ्युदये राजन् रुक्मिणी रामकेशवौ । पुरं भोजकटं जग्मु: साम्बप्रद्युम्नकादय: ॥ २६ ॥
हे राजन्, त्या विवाहाच्या मंगल प्रसंगी रुक्मिणी, बलराम, श्रीकृष्ण आणि साम्ब-प्रद्युम्न आदी प्रभूंचे पुत्र भोजकट नगरास गेले।
Verse 27
तस्मिन् निवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपा: । दृप्तास्ते रुक्मिणं प्रोचुर्बलमक्षैर्विनिर्जय ॥ २७ ॥ अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्व्यसनं महत् । इत्युक्तो बलमाहूय तेनाक्षैर्रुक्म्यदीव्यत ॥ २८ ॥
हे राजन्, विवाह संपल्यावर कालिंगप्रमुख गर्विष्ठ राजांनी रुक्मीला म्हटले, “पास्यात बलरामाला हरव. तो पास्यात कुशल नाही, तरीही त्याला त्याचे मोठे व्यसन आहे.” असे ऐकून रुक्मीने बलरामाला आव्हान दिले आणि त्याच्याशी जुगार खेळू लागला।
Verse 28
तस्मिन् निवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपा: । दृप्तास्ते रुक्मिणं प्रोचुर्बलमक्षैर्विनिर्जय ॥ २७ ॥ अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्व्यसनं महत् । इत्युक्तो बलमाहूय तेनाक्षैर्रुक्म्यदीव्यत ॥ २८ ॥
विवाह संपल्यावर कालिंगप्रमुख गर्विष्ठ राजे रुक्मीला म्हणाले—“राजा, बलरामाला पासांत हरव; तो अक्षविद्येत कुशल नाही, तरीही त्याला जुगाराचे मोठे व्यसन आहे.” असे ऐकून रुक्मीने बलरामांना आव्हान दिले आणि त्यांच्याशी जुगार खेळू लागला.
Verse 29
शतं सहस्रमयुतं रामस्तत्राददे पणम् । तं तु रुक्म्यजयत्तत्र कालिङ्ग: प्राहसद् बलम् । दन्तान् सन्दर्शयन्नुच्चैर्नामृष्यत्तद्धलायुध: ॥ २९ ॥
त्या खेळात बलरामांनी प्रथम शंभर, मग हजार, मग दहा हजार नाण्यांचा पण स्वीकारला. पहिल्या फेरीत रुक्मी जिंकला. तेव्हा कालिंगराज दात दाखवत मोठ्याने बलरामांची थट्टा करून हसला. हलायुध बलरामांना ते सहन झाले नाही.
Verse 30
ततो लक्षं रुक्म्यगृह्णाद्ग्लहं तत्राजयद् बल: । जितवानहमित्याह रुक्मी कैतवमाश्रित: ॥ ३० ॥
मग रुक्मीने एक लाख नाण्यांचा डाव स्वीकारला; तो डाव बलरामांनी जिंकला. पण कपटाचा आधार घेऊन रुक्मी म्हणाला, “मीच जिंकलो!”
Verse 31
मन्युना क्षुभित: श्रीमान् समुद्र इव पर्वणि । जात्यारुणाक्षोऽतिरुषा न्यर्बुदं ग्लहमाददे ॥ ३१ ॥
क्रोधाने क्षुब्ध होऊन, पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्र जसा उसळतो तसा श्रीमान् बलराम थरथरले. त्यांच्या नैसर्गिक अरुण नेत्रांनी रोषाने अधिकच लालिमा धारण केली आणि त्यांनी शंभर कोटी सुवर्ण नाण्यांचा डाव स्वीकारला.
Verse 32
तं चापि जितवान् रामो धर्मेण छलमाश्रित: । रुक्मी जितं मयात्रेमे वदन्तु प्राश्निका इति ॥ ३२ ॥
तो डावही बलरामांनी धर्माने न्याय्य रीतीने जिंकला; पण रुक्मीने पुन्हा छलाचा आधार घेत म्हटले, “इथे मी जिंकलो आहे; हे साक्षीदार जे पाहिले ते सांगोत!”
Verse 33
तदाब्रवीन्नभोवाणी बलेनैव जितो ग्लह: । धर्मतो वचनेनैव रुक्मी वदति वै मृषा ॥ ३३ ॥
तेव्हाच आकाशवाणी झाली— “बलरामांनी धर्मानेच हा डाव बलाने जिंकला आहे; रुक्मी नक्कीच खोटे बोलतो आहे।”
Verse 34
तामनादृत्य वैदर्भो दुष्टराजन्यचोदित: । सङ्कर्षणं परिहसन् बभाषे कालचोदित: ॥ ३४ ॥
त्या दिव्य वाणीची अवहेलना करून, दुष्ट राजांच्या चिथावणीने वैदर्भ रुक्मी— जणू काळच त्याला ढकलत होता— श्रीसंकर्षण (बलराम) यांची थट्टा करत बोलू लागला।
Verse 35
नैवाक्षकोविदा यूयं गोपाला वनगोचरा: । अक्षैर्दीव्यन्ति राजानो बाणैश्च न भवादृशा: ॥ ३५ ॥
[रुक्मी म्हणाला:] “तुम्ही वनात फिरणारे गोपाळ पास्यांचे काहीच जाणत नाही. पास्यांचा खेळ आणि बाणांची क्रीडा ही राजांचीच गोष्ट; तुमच्यासारख्यांची नव्हे।”
Verse 36
रुक्मिणैवमधिक्षिप्तो राजभिश्चोपहासित: । क्रुद्ध: परिघमुद्यम्य जघ्ने तं नृम्णसंसदि ॥ ३६ ॥
अशा रीतीने रुक्मीने अपमान केल्याने व राजांनी हसवल्याने भगवान बलराम क्रुद्ध झाले. शुभ विवाहसभेतच त्यांनी परिघ (गदा) उचलून रुक्मीला ठार केले।
Verse 37
कलिङ्गराजं तरसा गृहीत्वा दशमे पदे । दन्तानपातयत् क्रुद्धो योऽहसद् विवृतैर्द्विजै: ॥ ३७ ॥
कलिंगराजाने दात दाखवून हसत बलरामांचा उपहास केला होता; तो पळू लागला. पण क्रुद्ध प्रभूंनी त्याला दहाव्या पावलावरच वेगाने पकडून त्याचे सर्व दात पाडले।
Verse 38
अन्ये निर्भिन्नबाहूरुशिरसो रुधिरोक्षिता: । राजानो दुद्रवर्भीता बलेन परिघार्दिता: ॥ ३८ ॥
बलरामांच्या परिघाच्या (गदेच्या) प्रहाराने इतर राजांचे हात, मांड्या आणि डोकी फुटली आणि रक्ताने माखलेले ते राजे भीतीने पळून गेले.
Verse 39
निहते रुक्मिणि श्याले नाब्रवीत् साध्वसाधु वा । रक्मिणीबलयो राजन् स्नेहभङ्गभयाद्धरि: ॥ ३९ ॥
हे राजा, मेहुणा रुक्मी मारला गेला असता, रुक्मिणी आणि बलराम यांच्याशी असलेल्या स्नेहात अंतर पडेल या भीतीने श्रीकृष्णांनी चांगले किंवा वाईट काहीच म्हटले नाही.
Verse 40
ततोऽनिरुद्धं सह सूर्यया वरं रथं समारोप्य ययु: कुशस्थलीम् । रामादयो भोजकटाद् दशार्हा: सिद्धाखिलार्था मधुसूदनाश्रया: ॥ ४० ॥
त्यानंतर, मधुसूदनांच्या आश्रयाने सर्व कार्ये सिद्ध झालेल्या दशार्ह कुळातील यादवांनी, बलरामांच्या नेतृत्वाखाली, अनिरुद्ध आणि त्यांच्या नववधूला एका उत्तम रथात बसवले आणि भोजकटाहून द्वारकेकडे प्रयाण केले.
Frequently Asked Questions
Śukadeva explains that at the svayaṁvara Rukmavatī herself chose Pradyumna (Kāma’s re-embodiment), who then defeated rival kings and took her. Although Rukmī maintained enmity toward Kṛṣṇa, he sanctioned the marriage to please his sister Rukmiṇī—showing how familial affection can override political hatred, even when the heart remains hostile.
Rukmī repeatedly cheated after losing fair wagers, appealed to biased witnesses, ignored the ākāśa-vāṇī affirming Balarāma’s victory, and publicly insulted Him as an unqualified cowherd. In kṣatriya etiquette, cheating and humiliating a noble opponent—especially in a sacred wedding assembly—constitutes grave adharma and aparādha, provoking Balarāma’s decisive punishment.
It illustrates the Lord’s acintya-śakti: He can be fully present and reciprocally intimate with each devotee without division. The queens’ perception underscores His personalism—bhakti is relational—and simultaneously warns that finite minds cannot measure the Infinite by ordinary assumptions of exclusivity.
The text states Kṛṣṇa remained neutral to avoid rupturing affectionate ties with either Rukmiṇī (Rukmī’s sister) or Balarāma (His elder brother). The episode highlights dharma’s complexity in family systems: even when justice is enacted, speech and social response must consider relational duties and the prevention of further discord.
Principal names include Pradyumna (Rukmiṇī’s first son) and Sāmba (noted among Jāmbavatī’s sons), alongside many others from the chief queens. Such lists serve vaṁśānucarita: they anchor later narratives, establish the Yādava dynasty’s scale, and reinforce the theme that Kṛṣṇa’s household opulence is not mundane fertility but an expansion of divine sovereignty within human social forms.