Adhyaya 60
Kṛṣṇa Teases Rukmiṇī; Her Devotional Reply and the Lord’s Assurance
द्वारकेच्या वैभवशाली अंतःपुरात रुक्मिणी स्वतः चामराने शय्येवर विसावलेल्या श्रीकृष्णांची सेवा करते; घरगुती, अंतरंग भक्तीचा भाव प्रकट होतो. मग भगवान् क्रीडेत उलटसुलट बोलतात—शिशुपालादी बलाढ्य राजांना सोडून तू मला, जणू निराधार व समाजदृष्टीने ‘अयोग्य’, का निवडलंस; तुला अधिक योग्य पती शोधावा. हा परिहास प्रत्यक्षात परीक्षा व शुद्धीसाठी असतो; नाकारल्यासारखे ऐकून रुक्मिणी शोकाने व्याकुळ होऊन मूर्च्छित होते, तिचे एकमेव आश्रय कृष्णच आहेत हे दिसते. करुणामय प्रभु तिला शुद्धीवर आणून सांत्वन करतात व सांगतात की मी विनोदाने बोललो, तुझे उत्तर ऐकायचे होते. रुक्मिणी तत्त्वदृष्टीने उत्तर देते—कृष्णच परब्रह्म, सर्व ऐश्वर्यापलीकडे, मोक्षाचे ध्येय, संन्यासी व राजांचेही शरण; ज्यांना त्यांची महिमा कळत नाही तेच क्षुद्र आश्रय वा अन्य पती स्वीकारतात. प्रसन्न होऊन कृष्ण तिच्या निष्काम, अनन्य भक्तीची प्रशंसा करतात, सकाम उपासनेपेक्षा शुद्ध भक्तीचा भेद सांगतात, तिचे पूर्वसमर्पण स्मरून गृहलीला पुढे नेतात आणि द्वारकेतील अन्य राण्यांच्या प्रसंगाची भूमिका जोडतात।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच कर्हिचित् सुखमासीनं स्वतल्पस्थं जगद्गुरुम् । पतिं पर्यचरद् भैष्मी व्यजनेन सखीजनै: ॥ १ ॥
श्री बादरायणि म्हणाले—एकदा जगद्गुरु पती आपल्या शय्येवर सुखाने बसले होते. तेव्हा भैष्मी रुक्मिणी सखीजनांसह व्यजनाने पंखा हालवीत स्वतः त्यांच्या सेवेतील होती।
Verse 2
यस्त्वेतल्लीलया विश्वं सृजत्यत्त्यवतीश्वर: । स हि जात: स्वसेतूनां गोपीथाय यदुष्वज: ॥ २ ॥
जो अजन्मा परमेश्वर आपल्या लीलेंने विश्वाची सृष्टी, पालन व शेवटी संहार करतो, तोच आपल्या धर्म-सेतूंच्या रक्षणासाठी यदुवंशात अवतरला।
Verse 3
तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥ मल्लिकादामभि: पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते । जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलै: ॥ ४ ॥ पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना । धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतै: ॥ ५ ॥ पय:फेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
रुक्मिणीच्या अंतःपुरात मोत्यांच्या तेजस्वी माळांनी लोंबकळणारा वितान आणि मणिमय दीपकांची प्रभा होती. मल्लिका इत्यादी पुष्पमाळांमुळे भुंग्यांचा गुंजारव होत होता, आणि जाळीदार खिडक्यांतून चंद्रकिरणांची निर्मळ उजळणी आत येत होती. हे राजन्, जाळीतील रंध्रांतून बाहेर जाणारा अगुरु-धूप व पारिजातवनाचा सुगंधी वारा कक्षाला उद्यानासारखा करीत होता. तेथे दुधाच्या फेसासारख्या शुभ्र, मऊ शय्येवर सुखासीन असलेल्या जगदीश्वर पतीची राणीने सेवा केली।
Verse 4
तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥ मल्लिकादामभि: पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते । जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलै: ॥ ४ ॥ पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना । धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतै: ॥ ५ ॥ पय:फेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
रुक्मिणीच्या अंतःपुरात मोत्यांच्या तेजस्वी माळांनी लोंबकळणारा वितान आणि मणिमय दीपकांची प्रभा होती. मल्लिका इत्यादी पुष्पमाळांमुळे भुंग्यांचा गुंजारव होत होता, आणि जाळीदार खिडक्यांतून चंद्रकिरणांची निर्मळ उजळणी आत येत होती. हे राजन्, जाळीतील रंध्रांतून बाहेर जाणारा अगुरु-धूप व पारिजातवनाचा सुगंधी वारा कक्षाला उद्यानासारखा करीत होता. तेथे दुधाच्या फेसासारख्या शुभ्र, मऊ शय्येवर सुखासीन असलेल्या जगदीश्वर पतीची राणीने सेवा केली।
Verse 5
तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥ मल्लिकादामभि: पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते । जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलै: ॥ ४ ॥ पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना । धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतै: ॥ ५ ॥ पय:फेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
रुक्मिणीच्या अंतःपुरात मोत्यांच्या तेजस्वी माळांनी लोंबकळणारा वितान आणि मणिमय दीपकांची प्रभा होती. मल्लिका इत्यादी पुष्पमाळांमुळे भुंग्यांचा गुंजारव होत होता, आणि जाळीदार खिडक्यांतून चंद्रकिरणांची निर्मळ उजळणी आत येत होती. हे राजन्, जाळीतील रंध्रांतून बाहेर जाणारा अगुरु-धूप व पारिजातवनाचा सुगंधी वारा कक्षाला उद्यानासारखा करीत होता. तेथे दुधाच्या फेसासारख्या शुभ्र, मऊ शय्येवर सुखासीन असलेल्या जगदीश्वर पतीची राणीने सेवा केली।
Verse 6
तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥ मल्लिकादामभि: पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते । जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलै: ॥ ४ ॥ पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना । धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतै: ॥ ५ ॥ पय:फेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
रुक्मिणीच्या अंतःपुरात मोत्यांच्या तेजस्वी माळांनी लोंबकळणारा वितान आणि मणिमय दीपकांची प्रभा होती. मल्लिका इत्यादी पुष्पमाळांमुळे भुंग्यांचा गुंजारव होत होता, आणि जाळीदार खिडक्यांतून चंद्रकिरणांची निर्मळ उजळणी आत येत होती. हे राजन्, जाळीतील रंध्रांतून बाहेर जाणारा अगुरु-धूप व पारिजातवनाचा सुगंधी वारा कक्षाला उद्यानासारखा करीत होता. तेथे दुधाच्या फेसासारख्या शुभ्र, मऊ शय्येवर सुखासीन असलेल्या जगदीश्वर पतीची राणीने सेवा केली।
Verse 7
वालव्यजनमादाय रत्नदण्डं सखीकरात् । तेन वीजयती देवी उपासां चक्र ईश्वरम् ॥ ७ ॥
सखीच्या हातातून रत्नदंडयुक्त चवर घेऊन देवी रुक्मिणीने आपल्या स्वामी ईश्वर श्रीकृष्णांची उपासना केली आणि त्यांना वारा घालू लागली।
Verse 8
सोपाच्युतं क्वणयती मणिनूपुराभ्यां रेजेऽङ्गुलीयवलयव्यजनाग्रहस्ता । वस्त्रान्तगूढकुचकुङ्कुमशोणहार- भासा नितम्बधृतया च परार्ध्यकाञ्च्या ॥ ८ ॥
मणिनूपुरांचा किणकिणाट करत, अंगठ्या-वलये आणि चवर धारण केलेल्या हाताने राणी रुक्मिणी अच्युत श्रीकृष्णाजवळ उभी राहून तेजस्वी दिसत होती। साडीच्या पदराआड लपलेल्या स्तनांवरील कुंकुमाने लालसर झालेल्या हाराची झळाळी आणि नितंबांवर बांधलेली अमूल्य कंबरपट्टा तिची शोभा वाढवीत होती।
Verse 9
तां रूपिणीं श्रियमनन्यगतिं निरीक्ष्य या लीलया धृततनोरनुरूपरूपा । प्रीत: स्मयन्नलककुण्डलनिष्ककण्ठ- वक्त्रोल्लसत्स्मितसुधां हरिराबभाषे ॥ ९ ॥
तिला—स्वतः श्रीलक्ष्मीप्रमाणे, केवळ त्याच्यातच अनन्यगती असलेली—निरखून हरि श्रीकृष्ण प्रसन्न होऊन स्मितहास्य करू लागले। लीलांसाठी विविध रूपे धारण करणाऱ्या प्रभूंना आनंद झाला की लक्ष्मीने धारण केलेले रूप त्यांच्या सहचारिणी म्हणून सेवेस योग्यच आहे। वळणदार केस, कुंडले, गळ्यातील लॉकेट आणि उजळ आनंदी हास्याच्या अमृतमय छटेने शोभणाऱ्या तिच्या मुखाकडे पाहून प्रभूंनी तिला असे म्हटले।
Verse 10
श्रीभगवानुवाच राजपुत्रीप्सिता भूपैर्लोकपालविभूतिभि: । महानुभावै: श्रीमद्भी रूपौदार्यबलोर्जितै: ॥ १० ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे राजकन्ये! लोकपालांइतके सामर्थ्य असलेले अनेक राजे, जे प्रभाव, ऐश्वर्य, सौंदर्य, औदार्य आणि बल यांनी संपन्न महानुभाव होते, तुला प्राप्त करण्याची इच्छा करीत होते।
Verse 11
तान्प्राप्तानर्थिनो हित्वा चैद्यादीन् स्मरदुर्मदान् । दत्ता भ्रात्रा स्वपित्रा च कस्मान्नो ववृषेऽसमान् ॥ ११ ॥
चैद्य इत्यादी ते सर्व वरार्थी कामदेवाने उन्मत्त होऊन तुझ्यासमोर आले असताना, आणि तुझ्या भावाने व पित्यानेही तुला त्यांना देण्याचे ठरवले असताना, तू त्यांना सोडून आम्हा—तुझ्या समकक्ष नसलेल्या—का वरण केलेस?
Verse 12
राजभ्यो बिभ्यत: सुभ्रु समुद्रं शरणं गतान् । बलवद्भि: कृतद्वेषान् प्रायस्त्यक्तनृपासनान् ॥ १२ ॥
हे सुभ्रू, त्या राजांना घाबरून आम्ही समुद्राचा आश्रय घेतला. बलवानांशी वैर केले आणि जवळजवळ राजसिंहासन सोडून दिले.
Verse 13
अस्पष्टवर्त्मनां पुंसामलोकपथमीयुषाम् । आस्थिता: पदवीं सुभ्रु प्राय: सीदन्ति योषित: ॥ १३ ॥
हे सुभ्रू, ज्यांचा आचार अनिश्चित आहे आणि जे लोकमान्य मार्ग सोडून चालतात, अशा पुरुषांच्या संगतीत स्त्रिया बहुधा दुःखी होतात.
Verse 14
निष्किञ्चना वयं शश्वन्निष्किञ्चनजनप्रिया: । तस्मात् प्रायेण न ह्याढ्या मां भजन्ति सुमध्यमे ॥ १४ ॥
हे सुमध्यमे, आम्ही सदैव निष्किंचन आहोत आणि निष्किंचनजनांना प्रिय आहोत. म्हणून धनवान लोक बहुधा माझे भजन करत नाहीत.
Verse 15
ययोरात्मसमं वित्तं जन्मैश्वर्याकृतिर्भव: । तयोर्विवाहो मैत्री च नोत्तमाधमयो: क्वचित् ॥ १५ ॥
ज्यांचे धन, जन्म, प्रभाव, रूप आणि संततीची क्षमता समान आहे, त्यांच्यातच विवाह व मैत्री योग्य; श्रेष्ठ व कनिष्ठ यांच्यात कधीच नाही.
Verse 16
वैदर्भ्येतदविज्ञाय त्वयादीर्घसमीक्षया । वृता वयं गुणैर्हीना भिक्षुभि: श्लाघिता मुधा ॥ १६ ॥
हे वैदर्भी, दूरदृष्टी नसल्याने तुला हे कळले नाही; म्हणून गुणहीन आम्हाला पती म्हणून निवडलंस, ज्यांची स्तुती केवळ मोहग्रस्त भिक्षुक व्यर्थ करतात.
Verse 17
अथात्मनोऽनुरूपं वै भजस्व क्षत्रियर्षभम् । येन त्वमाशिष: सत्या इहामुत्र च लप्स्यसे ॥ १७ ॥
आता तू आपल्या योग्य अशा श्रेष्ठ क्षत्रिय-नरश्रेष्ठाला पती म्हणून स्वीकार; ज्याच्यामुळे तुझ्या इच्छा व आशीर्वाद इहलोकी व परलोकी सत्य होऊन पूर्ण होतील.
Verse 18
चैद्यशाल्वजरासन्धदन्तवक्रादयो नृपा: । मम द्विषन्ति वामोरु रुक्मी चापि तवाग्रज: ॥ १८ ॥
हे सुंदर-ऊरू! शिशुपाल, शाल्व, जरासंध, दंतवक्र इत्यादी राजे माझा द्वेष करतात; आणि तुझा ज्येष्ठ भाऊ रुक्मीही तसेच करतो.
Verse 19
तेषां वीर्यमदान्धानां दृप्तानां स्मयनुत्तये । आनितासि मया भद्रे तेजोपहरतासताम् ॥ १९ ॥
हे भद्रे! पराक्रमाच्या मदाने आंधळे व दर्पाने उन्मत्त अशा त्या राजांचा गर्व नष्ट करण्यासाठी मी तुला हरून आणले; दुष्टांचे तेज कमी करणे हाच माझा हेतू होता.
Verse 20
उदासीना वयं नूनं न स्त्र्यपत्यार्थकामुका: । आत्मलब्ध्यास्महे पूर्णा गेहयोर्ज्योतिरक्रिया: ॥ २० ॥
आम्ही निश्चयच उदासीन आहोत; स्त्री, पुत्र आणि धन यांसाठी आसक्त नाही. आत्मतृप्तीत पूर्ण; देह-गृहासाठी कर्म करत नाही—दीपाप्रमाणे केवळ साक्षी असतो.
Verse 21
श्रीशुक उवाच एतावदुक्त्वा भगवानात्मानं वल्लभामिव । मन्यमानामविश्लेषात् तद्दर्पघ्न उपारमत् ॥ २१ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: भगवानांनी इतके बोलून, अविच्छिन्न संगामुळे स्वतःला अत्यंत प्रिय मानणाऱ्या रुक्मिणीचा दर्प नष्ट केला आणि मग ते शांत झाले.
Verse 22
इति त्रिलोकेशपतेस्तदात्मन: प्रियस्य देव्यश्रुतपूर्वमप्रियम् । आश्रुत्य भीता हृदि जातवेपथु- श्चिन्तां दुरन्तां रुदती जगाम ह ॥ २२ ॥
त्रिलोकेशांचे स्वामी आपल्या प्रिय श्रीकृष्णांकडून असे अप्रिय वचन पूर्वी कधी न ऐकून देवी रुक्मिणी भयभीत झाल्या. हृदयात कंप उठला आणि असह्य चिंतेने त्या रडू लागल्या.
Verse 23
पदा सुजातेन नखारुणश्रिया भुवं लिखन्त्यश्रुभिरञ्जनासितै: । आसिञ्चती कुङ्कुमरूषितौ स्तनौ तस्थावधोमुख्यतिदु:खरुद्धवाक् ॥ २३ ॥
नखांच्या लाल प्रभेने उजळलेल्या आपल्या कोमल पावलाने तिने भूमी खरवडली. काजळाने काळे झालेले अश्रू कुंकुमरंजित स्तनांवर पडू लागले. ती अधोमुख उभी राहिली; अतिदुःखाने तिची वाणी गुदमरली.
Verse 24
तस्या: सुदु:खभयशोकविनष्टबुद्धे- र्हस्ताच्छ्लथद्वलयतो व्यजनं पपात । देहश्च विक्लवधिय: सहसैव मुह्यन् रम्भेव वायुविहतो प्रविकीर्य केशान् ॥ २४ ॥
अतिदुःख, भय व शोकाने तिची बुद्धी हरपली. हातातून बांगड्या सैल होऊन सरकल्या आणि पंखा जमिनीवर पडला. व्याकुळ होऊन ती सहसा मूर्छित झाली; वाऱ्याने कोसळलेल्या केळीच्या झाडासारखी देह पडला आणि केस विखुरले.
Verse 25
तद् दृष्ट्वा भगवान् कृष्ण: प्रियाया: प्रेमबन्धनम् । हास्यप्रौढिमजानन्त्या: करुण: सोऽन्वकम्पत ॥ २५ ॥
आपली प्रिया प्रेमबंधनाने इतकी बांधली आहे की आपल्या परिहासाचा गूढ अर्थ तिला कळला नाही—हे पाहून करुणामय भगवान श्रीकृष्णांना तिच्यावर दया आली.
Verse 26
पर्यङ्कादवरुह्याशु तामुत्थाप्य चतुर्भुज: । केशान् समुह्य तद्वक्त्रं प्रामृजत् पद्मपाणिना ॥ २६ ॥
भगवान त्वरित शय्येवरून उतरले. चतुर्भुज रूप धारण करून त्यांनी रुक्मिणीला उचलले, तिचे केस आवरले आणि आपल्या कमलहस्ताने तिचा चेहरा पुसून स्नेहाने स्पर्श केला.
Verse 27
प्रमृज्याश्रुकले नेत्रे स्तनौ चोपहतौ शुचा । आश्लिष्य बाहुना राजननन्यविषयां सतीम् ॥ २७ ॥ सान्त्वयामास सान्त्वज्ञ: कृपया कृपणां प्रभु: । हास्यप्रौढिभ्रमच्चित्तामतदर्हां सतां गति: ॥ २८ ॥
हे राजन्, श्रीकृष्णांनी तिचे अश्रूंनी भरलेले डोळे व शोकाश्रूंनी ओले झालेले स्तन पुसले आणि केवळ त्यांनाच इच्छिणाऱ्या पतिव्रता रुक्मिणीला बाहूंनी आलिंगन दिले. सान्त्वनेत निपुण प्रभूंनी, आपल्या चतुर विनोदाने जिने मन गोंधळले होते व जी दुःखास पात्र नव्हती, त्या दीन रुक्मिणीला करुणेने धीर दिला।
Verse 28
प्रमृज्याश्रुकले नेत्रे स्तनौ चोपहतौ शुचा । आश्लिष्य बाहुना राजननन्यविषयां सतीम् ॥ २७ ॥ सान्त्वयामास सान्त्वज्ञ: कृपया कृपणां प्रभु: । हास्यप्रौढिभ्रमच्चित्तामतदर्हां सतां गति: ॥ २८ ॥
हे राजन्, प्रभूंनी तिचे अश्रूंनी भरलेले डोळे व शोकाश्रूंनी भिजलेले स्तन पुसून, केवळ त्यांनाच इच्छिणाऱ्या पतिव्रता पत्नीला आलिंगन दिले. सान्त्वनेत कुशल, सज्जनांचा आश्रय श्रीकृष्णांनी, आपल्या चतुर विनोदाने मन गोंधळलेल्या पण दुःखास अयोग्य अशा दीन रुक्मिणीला करुणेने धीर दिला।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच मा मा वैदर्भ्यसूयेथा जाने त्वां मत्परायणाम् । त्वद्वच: श्रोतुकामेन क्ष्वेल्याचरितमङ्गने ॥ २९ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे वैदर्भी, माझ्यावर रुसू नकोस। तू पूर्णपणे माझ्याच शरणी आहेस, हे मला ठाऊक आहे। प्रिये अङ्गने, तुझे शब्द ऐकावे म्हणूनच मी हे सर्व विनोदाने केले।
Verse 30
मुखं च प्रेमसंरम्भस्फुरिताधरमीक्षितुम् । कटाक्षेपारुणापाङ्गं सुन्दरभ्रुकुटीतटम् ॥ ३० ॥
मला तुझे ते मुखही पाहायचे होते—प्रेमरागाने रुसून ओठ थरथरत होते, कटाक्ष टाकताना डोळ्यांचे कोपरे लाल झाले होते, आणि सुंदर भुवया भृकुटी करून ताठ झाल्या होत्या।
Verse 31
अयं हि परमो लाभो गृहेषु गृहमेधिनाम् । यन्नर्मैरीयते याम: प्रियया भीरु भामिनि ॥ ३१ ॥
हे भीरु भामिनि, गृहस्थांना घरात मिळणारा परम लाभ हाच—प्रिय पत्नीबरोबर विनोद-हास्यात वेळ घालवणे।
Verse 32
श्रीशुक उवाच सैवं भगवता राजन् वैदर्भी परिसान्त्विता । ज्ञात्वा तत्परिहासोक्तिं प्रियत्यागभयं जहौ ॥ ३२ ॥
श्रीशुक म्हणाले—हे राजन्, भगवंतांनी वैदर्भीला पूर्ण शांत केले. त्यांचे शब्द विनोदाने होते हे कळताच तिने प्रियत्यागाची भीती सोडली.
Verse 33
बभाष ऋषभं पुंसां वीक्षन्ती भगवन्मुखम् । सव्रीडहासरुचिरस्निग्धापाङ्गेन भारत ॥ ३३ ॥
हे भारत, भगवंतांच्या मुखाकडे पाहत, लाजऱ्या हास्याने व स्नेहपूर्ण, मनोहर कटाक्षाने पुरुषश्रेष्ठ प्रभूस रुक्मिणीने असे म्हटले.
Verse 34
श्रीरुक्मिण्युवाच नन्वेवमेतदरविन्दविलोचनाह यद्वै भवान् भगवतोऽसदृशी विभूम्न: । क्व स्वे महिम्न्यभिरतो भगवांस्त्र्यधीश: क्वाहं गुणप्रकृतिरज्ञगृहीतपादा ॥ ३४ ॥
श्रीरुक्मिणी म्हणाली—हे कमलनयना, तुम्ही जे म्हणालात ते खरेच आहे. मी सर्वसमर्थ भगवंतास योग्य नाही. जे त्रिदेवांचे अधीश्वर, स्वतःच्या महिमेत रमण करणारे प्रभू—त्यांची तुलना माझ्याशी कशी होईल? मी तर लौकिक गुणांची स्त्री, अज्ञांनी धरलेली पावले असलेली.
Verse 35
सत्यं भयादिव गुणेभ्य उरुक्रमान्त: शेते समुद्र उपलम्भनमात्र आत्मा । नित्यं कदिन्द्रियगणै: कृतविग्रहस्त्वं त्वत्सेवकैर्नृपपदं विधुतं तमोऽन्धम् ॥ ३५ ॥
होय, हे उरुक्रम! तुम्ही जणू गुणांच्या भयाने समुद्राच्या आत शयन करता, आणि शुद्ध चैतन्यात केवळ अनुभूतीरूप आत्मा होऊन हृदयात अंतर्यामी म्हणून प्रकट होता. तुम्ही नेहमी मूढ इंद्रियसमूहाशी संघर्ष करता; आणि तुमचे सेवकही अज्ञानाच्या अंधकाराकडे नेणारे राजपद झटकून टाकतात.
Verse 36
त्वत्पादपद्ममकरन्दजुषां मुनीनां वर्त्मास्फुटं नृपशुभिर्ननु दुर्विभाव्यम् । यस्मादलौकिकमिवेहितमीश्वरस्य भूमंस्तवेहितमथो अनु ये भवन्तम् ॥ ३६ ॥
हे सर्वसमर्थ प्रभू! तुमच्या चरणकमळांच्या मकरंदाचा आस्वाद घेणाऱ्या मुनींनाही तुमचा मार्ग अस्पष्ट आहे; मग पशुवत वागणाऱ्या मनुष्यांना तो नक्कीच अगम्य. आणि जसे तुमचे कर्म अलौकिक आहे, तसेच, हे प्रभो, तुमच्या अनुयायांचेही आचरण दिव्य आहे.
Verse 37
निष्किञ्चनो ननु भवान् न यतोऽस्ति किञ्चिद् यस्मै बलिं बलिभुजोऽपि हरन्त्यजाद्या: । न त्वा विदन्त्यसुतृपोऽन्तकमाढ्यतान्धा: प्रेष्ठो भवान् बलिभुजामपि तेऽपि तुभ्यम् ॥ ३७ ॥
हे भगवन्, आपण निष्किञ्चन आहात, कारण आपल्यापलीकडे काहीच नाही. ब्रह्मा इत्यादी बलिभोजी देवही आपल्यालाच बलि अर्पित करतात. धनमदाने आंधळे व इंद्रियतृप्तीत गुंतलेले लोक मृत्युरूपातही आपल्याला ओळखत नाहीत; पण देवांसाठी आपण परम प्रिय आहात, आणि तेही आपल्याला प्रिय आहेत।
Verse 38
त्वं वै समस्तपुरुषार्थमय: फलात्मा यद्वाञ्छया सुमतयो विसृजन्ति कृत्स्नम् । तेषां विभो समुचितो भवत: समाज: पुंस: स्त्रियाश्च रतयो: सुखदु:खिनोर्न ॥ ३८ ॥
आपण सर्व पुरुषार्थांचे सार आहात आणि आपणच परम फल आहात. आपल्याला प्राप्त करण्याच्या इच्छेने सुज्ञ जन सर्व काही त्यागतात. हे विभो, आपल्या संगतीस योग्य तेच आहेत; परस्पर कामनेतून उत्पन्न सुख-दुःखात आसक्त स्त्री-पुरुष नव्हेत।
Verse 39
त्वं न्यस्तदण्डमुनिभिर्गदितानुभाव आत्मात्मदश्च जगतामिति मे वृतोऽसि । हित्वा भवद्भ्रुव उदीरितकालवेग ध्वस्ताशिषोऽब्जभवनाकपतीन् कुतोऽन्ये ॥ ३९ ॥
हे प्रभो, दंड त्यागलेल्या महर्षींनी आपल्या महिमेचे वर्णन केले आहे—आपण सर्व जगांचे परमात्मा आहात आणि इतके कृपाळू की स्वतःचे आत्मस्वरूपही देऊन टाकता. म्हणून मी आपल्यालाच पती म्हणून निवडले. आपल्या भ्रुवांपासून उद्भवलेल्या काळवेगाने ज्यांच्या सर्व इच्छा धुळीस मिळतात—ब्रह्मा, शिव व इंद्रादी—त्यांना सोडून मला इतर वरांमध्ये काय रस असणार?
Verse 40
जाड्यं वचस्तव गदाग्रज यस्तु भूपान् विद्राव्य शार्ङ्गनिनदेन जहर्थ मां त्वम् । सिंहो यथा स्वबलिमीश पशून् स्वभागं तेभ्यो भयाद् यदुदधिं शरणं प्रपन्न: ॥ ४० ॥
हे गदाग्रज, तुमचे हे बोलणे निव्वळ मूर्खपणाचे आहे. शार्ङ्ग धनुष्याच्या निनादाने राजांना पळवून लावून तुम्ही मला हरण केले आणि तुमचा योग्य वाटा घेतला—जसा सिंह लहान पशूंना दूर सारून आपला शिकार घेतो. म्हणून त्या राजांच्या भीतीने तुम्ही समुद्राचा आश्रय घेतला, असे म्हणणे अजिबात योग्य नाही।
Verse 41
यद्वाञ्छया नृपशिखामणयोऽङ्गवैन्य- जायन्तनाहुषगयादय ऐक्यपत्यम् । राज्यं विसृज्य विविशुर्वनमम्बुजाक्ष सीदन्ति तेऽनुपदवीं त इहास्थिता: किम् ॥ ४१ ॥
हे कमलनयना, आपल्या संगतीच्या इच्छेने अङ्ग, वैन्य, जयंत, नाहुष, गय इत्यादी श्रेष्ठ राजांनी एकछत्र राज्य सोडून आपल्याला शोधण्यासाठी वनात प्रवेश केला. मग ते राजर्षी या जगात कसे निराश होतील?
Verse 42
कान्यं श्रयेत तव पादसरोजगन्ध- माघ्राय सन्मुखरितं जनतापवर्गम् । लक्ष्म्यालयं त्वविगणय्य गुणालयस्य मर्त्या सदोरुभयमर्थविविक्तदृष्टि: ॥ ४२ ॥
तुमच्या चरणकमळांचा सुगंध, ज्याचे महात्म्यांनी गुणगान केले आहे, जो लोकांना मुक्ती देतो आणि जो देवी लक्ष्मीचे निवासस्थान आहे, तो सुगंध घेतल्यावर कोणती स्त्री दुसऱ्या पुरुषाचा आश्रय घेईल? तुम्ही दिव्य गुणांचे भांडार आहात, मग स्वतःचे खरे हित जाणणारी कोणती मर्त्य स्त्री त्या सुगंधाकडे दुर्लक्ष करून अशा व्यक्तीवर अवलंबून राहील जो सदैव भयाने ग्रासलेला असतो?
Verse 43
तं त्वानुरूपमभजं जगतामधीश- मात्मानमत्र च परत्र च कामपूरम् । स्यान्मे तवाङ्घ्रिररणं सृतिभिर्भ्रमन्त्या यो वै भजन्तमुपयात्यनृतापवर्ग: ॥ ४३ ॥
तुम्ही माझ्यासाठी योग्य आहात, म्हणून मी तुमची निवड केली आहे, जे सर्व जगांचे स्वामी आणि परमात्मा आहेत, जे या लोकात आणि परलोकात आमच्या इच्छा पूर्ण करतात. तुमचे चरण, जे आपल्या भक्ताजवळ जाऊन त्याला मायेपासून मुक्ती देतात, मला आश्रय देवोत, जी एका भौतिक स्थितीतून दुसऱ्या स्थितीत भटकत आहे.
Verse 44
तस्या: स्युरच्युत नृपा भवतोपदिष्टा: स्त्रीणां गृहेषु खरगोश्वविडालभृत्या: । यत्कर्णमूलमरिकर्षण नोपयायाद् युष्मत्कथा मृडविरिञ्चसभासु गीता ॥ ४४ ॥
हे अच्युत कृष्णा! तुम्ही ज्या राजांची नावे घेतली आहेत, ते त्या स्त्रियांचे पती होवोत ज्यांच्या कानांनी तुमची कीर्ती कधीही ऐकली नाही, जी शिव आणि ब्रह्मदेवाच्या सभांमध्ये गायली जाते. वास्तविक, अशा स्त्रियांच्या घरात हे राजे गाढव, बैल, कुत्रे, मांजरी आणि दासांसारखे राहतात.
Verse 45
त्वक्श्मश्रुरोमनखकेशपिनद्धमन्त- र्मांसास्थिरक्तकृमिविट्कफपित्तवातम् । जीवच्छवं भजति कान्तमतिर्विमूढा या ते पदाब्जमकरन्दमजिघ्रती स्त्री ॥ ४५ ॥
जी स्त्री तुमच्या चरणकमळांच्या मकरंदाचा सुगंध घेत नाही, ती पूर्णपणे मूर्ख बनते आणि अशा प्रकारे ती पती किंवा प्रियकर म्हणून एका जिवंत प्रेताचा स्वीकार करते जे त्वचा, मिशा, नखे, डोक्याचे केस आणि शरीरावरील केसांनी झाकलेले असते आणि मांस, हाडे, रक्त, जंतू, विष्ठा, कफ, पित्त आणि वायूने भरलेले असते.
Verse 46
अस्त्वम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग आत्मन् रतस्य मयि चानतिरिक्तदृष्टे: । यर्ह्यस्य वृद्धय उपात्तरजोऽतिमात्रो मामीक्षसे तदु ह न: परमानुकम्पा ॥ ४६ ॥
हे कमलनयन! जरी तुम्ही स्वतःमध्येच समाधानी आहात आणि त्यामुळे क्वचितच माझ्याकडे लक्ष देता, तरी कृपया मला तुमच्या चरणांवर अచल प्रेम करण्याचा आशीर्वाद द्या. जेव्हा तुम्ही विश्वाच्या निर्मितीसाठी रजोगुणाचे प्राबल्य स्वीकारता तेव्हाच तुम्ही माझ्याकडे पाहता, जी माझ्यावर तुमची परम कृपा आहे.
Verse 47
नैवालीकमहं मन्ये वचस्ते मधुसूदन । अम्बाया एव हि प्राय: कन्याया: स्याद् रति: क्वचित् ॥ ४७ ॥
हे मधुसूदन, मी तुझे वचन खोटे मानत नाही. अंबेच्या प्रसंगाप्रमाणे, बहुतेक वेळा कधी कधी अविवाहित कन्येला एखाद्या पुरुषाविषयी आसक्ती होते.
Verse 48
व्यूढायाश्चापि पुंश्चल्या मनोऽभ्येति नवं नवम् । बुधोऽसतीं न बिभृयात् तां बिभ्रदुभयच्युत: ॥ ४८ ॥
विवाहित असली तरी जी स्त्री व्यभिचारिणी आहे तिचे मन सतत नवे नवे प्रियकर शोधते. शहाणा पुरुष अशी असती पत्नी धरू नये; तिला धरल्यास तो इहलोक-परलोक दोन्ही ठिकाणी अधःपात पावतो.
Verse 49
श्रीभगवानुवाच साध्व्येतच्छ्रोतुकामैस्त्वं राजपुत्री प्रलम्भिता । मयोदितं यदन्वात्थ सर्वं तत् सत्यमेव हि ॥ ४९ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे साध्वी राजकन्ये, तुझे असे बोलणे ऐकावे म्हणूनच मी तुला थोडेसे फसविले. माझ्या वचनांना उत्तर देताना तू जे काही सांगितलेस ते सर्व निःसंशय सत्य आहे.
Verse 50
यान् यान् कामयसे कामान् मय्यकामाय भामिनि । सन्ति ह्येकान्तभक्तायास्तव कल्याणि नित्यद ॥ ५० ॥
हे कल्याणी भामिनि, भौतिक इच्छा नष्ट व्हावी म्हणून तू जे जे वर मागतेस ते सर्व सदैव तुझेच आहेत; कारण तू माझी एकनिष्ठ भक्त आहेस.
Verse 51
उपलब्धं पतिप्रेम पातिव्रत्यं च तेऽनघे । यद्वाक्यैश्चाल्यमानाया न धीर्मय्यपकर्षिता ॥ ५१ ॥
हे अनघे, तुझे पतिप्रेम आणि पातिव्रत्य मी प्रत्यक्ष अनुभवले आहे. माझ्या वचनांनी तू हललीस तरी तुझी बुद्धी माझ्यापासून किंचितही दूर ओढली जाऊ शकली नाही.
Verse 52
ये मां भजन्ति दाम्पत्ये तपसा व्रतचर्यया । कामात्मानोऽपवर्गेशं मोहिता मम मायया ॥ ५२ ॥
मी मोक्ष देण्यास समर्थ असलो तरी कामात्म लोक दाम्पत्य व गृहस्थ-सुखासाठी तप, व्रत व नियमांनी माझे भजन करतात; ते माझ्या मायेमुळे मोहित होतात.
Verse 53
मां प्राप्य मानिन्यपवर्गसम्पदं वाञ्छन्ति ये सम्पद एव तत्पतिम् । ते मन्दभागा निरयेऽपि ये नृणां मात्रात्मकत्वात्निरय: सुसङ्गम: ॥ ५३ ॥
हे प्रेमनिधी! मला—मोक्ष व ऐश्वर्याचा स्वामी—प्राप्त करूनही जे केवळ भौतिक संपत्तीच मागतात ते मंदभाग्य. इंद्रियभोगासक्तांना असे लाभ नरकातही मिळतात; म्हणून त्यांना नरकच योग्य ठिकाण ठरते.
Verse 54
दिष्ट्या गृहेश्वर्यसकृन्मयि त्वया कृतानुवृत्तिर्भवमोचनी खलै: । सुदुष्करासौ सुतरां दुराशिषो ह्यसुंभराया निकृतिं जुष: स्त्रिया: ॥ ५४ ॥
सुदैवाने, हे गृहेश्वरी! तू नेहमीच माझी निष्ठेने भक्तिसेवा केलीस, जी भवबंधनातून मुक्त करते. ही सेवा मत्सरी दुष्टांना अत्यंत कठीण, विशेषतः दुष्ट इच्छा बाळगणाऱ्या, देहभोगासाठी जगणाऱ्या व कपट करणाऱ्या स्त्रीला तर अधिकच दुस्तर.
Verse 55
न त्वादृशीं प्रणयिनीं गृहिणीं गृहेषु पश्यामि मानिनि यया स्वविवाहकाले । प्राप्तान् नृपान्न विगणय्य रहोहरो मे प्रस्थापितो द्विज उपश्रुतसत्कथस्य ॥ ५५ ॥
हे मानिनी! माझ्या सर्व राजवाड्यांत तुझ्यासारखी प्रेमळ गृहिणी मला दिसत नाही. विवाहकाळी जमलेल्या राजांना न गिणता, माझ्याविषयी सत्य कथा ऐकून तू गुप्त संदेशासह एका ब्राह्मणाला माझ्याकडे पाठवलेस.
Verse 56
भ्रातुर्विरूपकरणं युधि निर्जितस्य प्रोद्वाहपर्वणि च तद्वधमक्षगोष्ठ्याम् । दु:खं समुत्थमसहोऽस्मदयोगभीत्या नैवाब्रवी: किमपि तेन वयं जितास्ते ॥ ५६ ॥
युद्धात पराभूत झालेल्या तुझ्या भावाचे विद्रूपीकरण झाले आणि नंतर अनिरुद्धाच्या विवाहदिनी जुगाराच्या सभेत त्याचा वध झाला. ते दुःख असह्य असूनही मला गमावण्याच्या भीतीने तू काहीच बोलली नाहीस; त्या मौनाने तू मला जिंकलेस.
Verse 57
दूतस्त्वयात्मलभने सुविविक्तमन्त्र: प्रस्थापितो मयि चिरायति शून्यमेतत् । मत्वा जिहास इदमङ्गमनन्ययोग्यं तिष्ठेत तत्त्वयि वयं प्रतिनन्दयाम: ॥ ५७ ॥
आत्मलाभासाठी तू अत्यंत गुप्त मंत्रासह दूत पाठविलास; आणि मी उशीर केल्यावर तुला हे जग शून्य वाटले व माझ्यावाचून कोणालाही अयोग्य असा देह त्यागावा असे तुला वाटले. तुझी ही महान भक्ती सदैव टिकून राहो; मी आनंदाने तुझे भक्तिभावाने आभारच मानतो.
Verse 58
श्रीशुक उवाच एवं सौरतसंलापैर्भगवान् जगदीश्वर: । स्वरतो रमया रेमे नरलोकं विडम्बयन् ॥ ५८ ॥
श्रीशुक म्हणाले—अशा प्रकारे प्रणयसंवादांनी जगदीश्वर भगवान् रमादेवीसह रमले आणि मनुष्यलोकाच्या व्यवहाराचे अनुकरण केले.
Verse 59
तथान्यासामपि विभुर्गृहेषु गृहवानिव । आस्थितो गृहमेधीयान् धर्मान् लोकगुरुर्हरि: ॥ ५९ ॥
तसेच सर्वसमर्थ लोकगुरु हरि इतर राण्यांच्या राजवाड्यांतही गृहस्थासारखे राहून गृहस्थधर्मांचे आचरण करीत होते.
Frequently Asked Questions
He speaks in jest as līlā to remove subtle pride and to relish the devotee’s exclusive dependence. The episode shows that Kṛṣṇa’s “contrary speech” is not cruelty but mercy (anugraha): it draws out Rukmiṇī’s siddhānta-filled devotion, proving her mind cannot be pulled from Him even when emotionally shaken.
Rukmiṇī argues that worldly kings are subject to time, fear, and sense desire, whereas Kṛṣṇa is the Supreme Soul, the final aim of life, and the very source of all wealth and authority (including Brahmā and Śiva’s power). Therefore choosing Kṛṣṇa is not romantic preference but spiritual discernment: the jīva’s true interest is shelter at His lotus feet.
Śiśupāla, Śālva, Jarāsandha, Dantavakra, and Rukmī are cited as embodiments of royal pride and hostility to Bhagavān. Their presence in the dialogue underscores the canto’s recurring contrast: political power without devotion becomes antagonism to dharma, while Kṛṣṇa’s protection (poṣaṇa) curbs the strength of the wicked and safeguards His devotees.
It deepens the portrayal of Kṛṣṇa’s domestic life as a teaching arena: the Lord remains self-satisfied yet reciprocates with each queen uniquely. The conclusion explicitly transitions to His similar household conduct in other palaces, preparing readers for further accounts of His queens, progeny, and the dharmic-social dimensions of His Dvārakā līlā.