Adhyaya 59
The Slaying of Narakāsura (Bhaumāsura), Rescue of the Princesses, and the Pārijāta Episode Begins
इंद्राच्या विनंतीवरून, श्रीकृष्ण सत्यभामेसह गरुडावर बसून प्राग्ज्योतिषपुराला गेले. त्यांनी अभेद्य तटबंदी तोडून मुर दैत्य आणि त्याच्या पुत्रांचा वध केला. त्यानंतर त्यांनी सुदर्शन चक्राने नरकासुराचा (भौमासुर) शिरच्छेद केला. भूमिदेवीने स्तुती केल्यावर, त्यांनी १६,००० राजकन्यांची सुटका करून त्यांना द्वारकेला पाठवले, अदितीची कुंडले परत केली आणि सत्यभामेसाठी पारिजात वृक्ष आणला.
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच यथा हतो भगवता भौमो येने च ता: स्त्रिय: । निरुद्धा एतदाचक्ष्व विक्रमं शार्ङ्गधन्वन: ॥ १ ॥
श्रीराजा परीक्षित म्हणाले—ज्याने त्या स्त्रियांना बंदी केले होते तो भौमासुर भगवानांनी कसा मारला? शार्ङ्गधन्वा श्रीकृष्णांचा तो पराक्रम सांगावा।
Verse 2
श्रीशुक उवाच इन्द्रेण हृतछत्रेण हृतकुण्डलबन्धुना । हृतामराद्रिस्थानेन ज्ञापितो भौमचेष्टितम् । सभार्यो गरुडारूढ: प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ ॥ २ ॥ गिरिदुर्गै: शस्त्रदुर्गैर्जलाग्न्यनिलदुर्गमम् । मुरपाशायुतैर्घोरैर्दृढै: सर्वत आवृतम् ॥ ३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—भौमाने इंद्रमातेची कुंडले, वरुणाचे छत्र आणि मंदर पर्वतशिखरावरील देवांचे क्रीडास्थान हरण केले, हे कळताच इंद्र भगवान श्रीकृष्णांकडे जाऊन त्याची दुष्कृत्ये निवेदिली. तेव्हा भगवान पत्नी सत्यभामेसह गरुडावर आरूढ होऊन प्राग्ज्योतिषपुरास गेले; ते नगर गिरिदुर्ग, शस्त्रदुर्ग, जल-अग्नी-वायूचे दुर्ग आणि भयानक दृढ मुरपाश-तारांनी सर्व बाजूंनी वेढलेले होते।
Verse 3
श्रीशुक उवाच इन्द्रेण हृतछत्रेण हृतकुण्डलबन्धुना । हृतामराद्रिस्थानेन ज्ञापितो भौमचेष्टितम् । सभार्यो गरुडारूढ: प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ ॥ २ ॥ गिरिदुर्गै: शस्त्रदुर्गैर्जलाग्न्यनिलदुर्गमम् । मुरपाशायुतैर्घोरैर्दृढै: सर्वत आवृतम् ॥ ३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—इंद्राने भौमाने छत्र, कुंडले इत्यादी हरण केले व मंदरशिखरावरील देवक्रीडास्थान लुटले, हे भगवानांना सांगितले. मग भगवान सत्यभामेसह गरुडावर आरूढ होऊन प्राग्ज्योतिषपुरास गेले; ते नगर गिरिदुर्ग, शस्त्रदुर्ग, जल-अग्नी-वायूचे दुर्ग आणि भयानक दृढ मुरपाश-तारांनी सर्व बाजूंनी वेढलेले होते।
Verse 4
गदया निर्बिभेदाद्रीन् शस्त्रदुर्गाणि सायकै: । चक्रेणाग्निं जलं वायुं मुरपाशांस्तथासिना ॥ ४ ॥
भगवानांनी गदेने गिरिदुर्ग फोडले, बाणांनी शस्त्रदुर्ग भेदले, चक्राने अग्नी-जल-वायूचे दुर्ग छिन्न केले आणि तलवारीने मुरपाशाच्या दोऱ्या कापून मार्ग मोकळा केला।
Verse 5
शङ्खनादेन यन्त्राणि हृदयानि मनस्विनाम् । प्राकारं गदया गुर्व्या निर्बिभेद गदाधर: ॥ ५ ॥
गदाधर भगवानांनी शंखनादाने दुर्गातील यंत्रबंधने फोडली आणि त्याच्या धैर्यवान रक्षकांची हृदयेही हादरवली. मग आपल्या जड गदेने त्यांनी सभोवतालचा प्राकार/मातीचा तट उद्ध्वस्त केला।
Verse 6
पाञ्चजन्यध्वनिं श्रुत्वा युगान्तशनिभीषणम् । मुर: शयान उत्तस्थौ दैत्य: पञ्चशिरा जलात् ॥ ६ ॥
पाञ्चजन्य शंखाचा ध्वनी—जो युगांतकाळच्या गडगडाटासारखा भयानक होता—ऐकून नगराच्या खंदकातील पाण्यात झोपलेला पाच मस्तकांचा दैत्य मुर जागा झाला आणि जलातून वर उठून उभा राहिला।
Verse 7
त्रिशूलमुद्यम्य सुदुर्निरीक्षणो युगान्तसूर्यानलरोचिरुल्बण: । ग्रसंस्त्रिलोकीमिव पञ्चभिर्मुखै- रभ्यद्रवत्तार्क्ष्यसुतं यथोरग: ॥ ७ ॥
युगांताच्या वेळी तळपणाऱ्या सूर्याच्या अग्नीप्रमाणे अतिशय तेजस्वी आणि पाहण्यास कठीण अशा मुरासुराने त्रिशूळ उगारले. आपल्या पाच मुखांनी तो जणू त्रैलोक्याला गिळंकृत करत असल्यासारखा भासत होता आणि सापाप्रमाणे गरुडावर धावून गेला.
Verse 8
आविध्य शूलं तरसा गरुत्मते निरस्य वक्त्रैर्व्यनदत्स पञ्चभि: । स रोदसी सर्वदिशोऽम्बरं महा- नापूरयन्नण्डकटाहमावृणोत् ॥ ८ ॥
मुरासुराने आपले त्रिशूळ गरगर फिरवले आणि पाचही मुखांनी गर्जना करत ते गरुडावर वेगाने फेकून मारले. तो प्रचंड आवाज पृथ्वी, आकाश, सर्व दिशा आणि अवकाशाच्या सीमा ओलांडून ब्रह्मांडाच्या कवचापर्यंत दुमदुमून गेला.
Verse 9
तदापतद् वै त्रिशिखं गरुत्मते हरि: शराभ्यामभिनत्त्रिधोजसा । मुखेषु तं चापि शरैरताडयत् तस्मै गदां सोऽपि रुषा व्यमुञ्चत ॥ ९ ॥
तेव्हा भगवान श्रीहरींनी गरुडाच्या दिशेने येणाऱ्या त्या त्रिशूळाचे दोन बाणांनी तीन तुकडे केले. त्यानंतर भगवंतांनी मुरासुराच्या मुखांवर अनेक बाणांनी प्रहार केला, ज्यामुळे संतापलेल्या त्या असुराने भगवंतांवर आपली गदा फेकली.
Verse 10
तामापतन्तीं गदया गदां मृधे गदाग्रजो निर्बिभिदे सहस्रधा । उद्यम्य बाहूनभिधावतोऽजित: शिरांसि चक्रेण जहार लीलया ॥ १० ॥
रणांगणावर आपल्या दिशेने येणाऱ्या मुराच्या गदेला गदाग्रज (भगवान श्रीकृष्ण) यांनी आपल्या गदेने अडवले आणि तिचे हजारो तुकडे केले. तेव्हा मुरा हात उंचावून अजिंक्य भगवंतांच्या दिशेने धावला, पण भगवंतांनी सहजतेने आपल्या चक्राने त्याची डोकी उडवली.
Verse 11
व्यसु: पपाताम्भसि कृत्तशीर्षो निकृत्तशृङ्गोऽद्रिरिवेन्द्रतेजसा । तस्यात्मजा: सप्त पितुर्वधातुरा: प्रतिक्रियामर्षजुष: समुद्यता: ॥ ११ ॥
इंद्राच्या वज्राच्या प्रहाराने शिखर तुटलेल्या पर्वताप्रमाणे, मुराचे प्राणहीन धड पाण्यात कोसळले. आपल्या वडिलांच्या मृत्यूमुळे संतापलेले त्याचे सात पुत्र बदला घेण्यासाठी सज्ज झाले.
Verse 12
ताम्रोऽन्तरिक्ष: श्रवणो विभावसु- र्वसुर्नभस्वानरुणश्च सप्तम: । पीठं पुरस्कृत्य चमूपतिं मृधे भौमप्रयुक्ता निरगन् धृतायुधा: ॥ १२ ॥
भौमासुराच्या आज्ञेवरून मुराचे सात पुत्र—ताम्र, अंतरिक्ष, श्रवण, विभावसु, वसु, नभस्वान आणि अरुण—आपला सेनापती पीठ याला पुढे करून शस्त्रे हाती घेऊन रणांगणावर आले.
Verse 13
प्रायुञ्जतासाद्य शरानसीन् गदा: शक्त्यृष्टिशूलान्यजिते रुषोल्बणा: । तच्छस्त्रकूटं भगवान् स्वमार्गणै- रमोघवीर्यस्तिलशश्चकर्त ह ॥ १३ ॥
त्या उग्र योद्ध्यांनी अत्यंत रागावून अजेय भगवान श्रीकृष्णांवर बाण, तलवारी, गदा, शक्ती, ऋष्टी आणि त्रिशूळ यांनी हल्ला केला, परंतु अमोघ पराक्रमी भगवंतांनी आपल्या बाणांनी त्या शस्त्रांच्या समूहाचे तिळाएवढे तुकडे केले.
Verse 14
तान् पीठमुख्याननयद् यमक्षयं निकृत्तशीर्षोरुभुजाङ्घ्रिवर्मण: । स्वानीकपानच्युतचक्रसायकै- स्तथा निरस्तान् नरको धरासुत: । निरीक्ष्य दुर्मर्षण आस्रवन्मदै- र्गजै: पयोधिप्रभवैर्निराक्रमात् ॥ १४ ॥
भगवंतांनी पीठ इत्यादी सेनापतींचे मस्तक, मांड्या, हात, पाय आणि चिलखते तोडून त्यांना यमलोकी पाठवले. पृथ्वीपुत्र नरकासुराने आपल्या सेनापतींचा हा विनाश पाहून क्रोधाने बेभान होऊन क्षीरसागरातून उत्पन्न झालेल्या मदमत्त हत्तींसह नगराबाहेर चाल केली.
Verse 15
दृष्ट्वा सभार्यं गरुडोपरि स्थितं सूर्योपरिष्टात् सतडिद् घनं यथा । कृष्णं स तस्मै व्यसृजच्छतघ्नीं योधाश्च सर्वे युगपच्च विव्यधु: ॥ १५ ॥
गरुडावर आपल्या पत्नीसह विराजमान झालेले भगवान श्रीकृष्ण सूर्यावर विजेसह असलेल्या ढगाप्रमाणे शोभून दिसत होते. त्यांना पाहून भौमासुराने त्यांच्यावर शतघ्नी अस्त्र सोडले आणि त्याच्या सर्व सैनिकांनी एकाच वेळी त्यांच्यावर हल्ला केला.
Verse 16
तद् भौमसैन्यं भगवान् गदाग्रजो विचित्रवाजैर्निशितै: शिलीमुखै: । निकृत्तबाहूरुशिरोध्रविग्रहं चकार तर्ह्येव हताश्वकुञ्जरम् ॥ १६ ॥
त्याच क्षणी भगवान गदाग्रजांनी (कृष्णांनी) आपल्या विचित्र पंखांच्या तीक्ष्ण बाणांनी भौमासुराच्या सैन्यावर हल्ला केला. त्या बाणांनी लवकरच त्या सैन्याचे हात, मांड्या आणि मान तोडून टाकले आणि हत्ती व घोड्यांचा संहार केला.
Verse 17
यानि योधै: प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह । हरिस्तान्यच्छिनत्तीक्ष्णै: शरैरेकैकशस्त्रिभि: ॥ १७ ॥ उह्यमान: सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । गुरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखेर्गजा: ॥ १८ ॥ पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ॥ १९ ॥
हे कुरुवीर, शत्रु योद्ध्यांनी जे जे शस्त्रास्त्र सोडले, ते सर्व भगवान हरिने तीक्ष्ण बाणांनी, प्रत्येकास तीन-तीन बाणांनी छेदून नष्ट केले.
Verse 18
यानि योधै: प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह । हरिस्तान्यच्छिनत्तीक्ष्णै: शरैरेकैकशस्त्रिभि: ॥ १७ ॥ उह्यमान: सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । गुरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखेर्गजा: ॥ १८ ॥ पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ॥ १९ ॥
सुपर्ण गरुडाने वाहून नेत असताना, गरुत्मानाने आपल्या पंखांनी शत्रूचे हत्ती तुडवले; चोच, पंख व नखांनी आघात झाल्याने ते हत्ती घाबरून नगरातच पळून गेले.
Verse 19
यानि योधै: प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह । हरिस्तान्यच्छिनत्तीक्ष्णै: शरैरेकैकशस्त्रिभि: ॥ १७ ॥ उह्यमान: सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । गुरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखेर्गजा: ॥ १८ ॥ पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ॥ १९ ॥
अशा रीतीने हत्ती नगरात परत शिरल्यावर, नरकासुर रणांगणात एकटाच राहून श्रीकृष्णाशी झुंज देत राहिला.
Verse 20
दृष्ट्वा विद्रावितं सैन्यं गरुडेनार्दितं स्वकं । तं भौम: प्राहरच्छक्त्या वज्र: प्रतिहतो यत: । नाकम्पत तया विद्धो मालाहत इव द्विप: ॥ २० ॥
गरुडाने छळून पळवलेले आपले सैन्य पाहून भौमाने त्या शक्तीने प्रहार केला, जिने कधी इंद्राच्या वज्रालाही रोखले होते; तरीही त्या आघाताने विद्ध होऊनही गरुड ढळला नाही, जणू हत्तीवर फुलांची माळ पडावी तसे।
Verse 21
शूलं भौमोऽच्युतं हन्तुमाददे वितथोद्यम: । तद्विसर्गात् पूर्वमेव नरकस्य शिरो हरि: । अपाहरद् गजस्थस्य चक्रेण क्षुरनेमिना ॥ २१ ॥
भौम (नरक) अच्युताला मारण्यासाठी त्रिशूळ उचलू लागला; पण तो सोडण्यापूर्वीच, हत्तीवर बसलेल्या नरकाचे शिर भगवान हरिने क्षुरधार चक्राने छेदून उडवले.
Verse 22
सकुण्डलं चारुकिरीटभूषणं बभौ पृथिव्यां पतितं समुज्ज्वलम् । हा हेति साध्वित्यृषय: सुरेश्वरा माल्यैर्मुकुन्दं विकिरन्त ईडिरे ॥ २२ ॥
पृथ्वीवर पडलेले भौमासुराचे शिर कुंडले व सुंदर किरीट-भूषणांनी अलंकृत होऊन अत्यंत तेजस्वी दिसत होते। “हाय हाय” आणि “साधु!” असे उद्गार उठताच ऋषी व प्रमुख देवांनी पुष्पमाळा उधळून मुकुंदाची पूजा केली।
Verse 23
ततश्च भू: कृष्णमुपेत्य कुण्डले प्रतप्तजाम्बूनदरत्नभास्वरे । सवैजयन्त्या वनमालयार्पयत् प्राचेतसं छत्रमथो महामणिम् ॥ २३ ॥
त्यानंतर पृथ्वीदेवी कृष्णाजवळ येऊन तप्त जांबूनद सुवर्णात जडवलेल्या तेजस्वी रत्नांनी झळकणारी अदितीची कुंडले अर्पण केली. तसेच वैजयन्ती वनमाळा, वरुणाचे छत्र आणि मंदर पर्वताचा शिखररूपी महामणीही दिला।
Verse 24
अस्तौषीदथ विश्वेशं देवी देववरार्चितम् । प्राञ्जलि: प्रणता राजन् भक्तिप्रवणया धिया ॥ २४ ॥
हे राजन्, मग देवीने श्रेष्ठ देवांनी पूजिलेल्या विश्वेश्वराची स्तुती केली। ती नम्रपणे प्रणाम करून, नंतर हात जोडून उभी राहिली आणि भक्तिभावाने भरलेल्या मनाने प्रभूचे गुणगान सुरू केले।
Verse 25
भूमिरुवाच नमस्ते देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर । भक्तेच्छोपात्तरूपाय परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥ २५ ॥
भूमी देवी म्हणाली: हे देवदेवेश, शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या प्रभो, तुला नमस्कार। हे परमात्मन्, भक्तांच्या इच्छेनुसार तू विविध रूपे स्वीकारतोस; तुला पुनःपुन्हा प्रणाम असो।
Verse 26
नम: पङ्कजनाभाय नम: पङ्कजमालिने । नम: पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥ २६ ॥
कमलनाभ प्रभूला नमस्कार, कमलमाळा धारण करणाऱ्यास नमस्कार। कमलनेत्र प्रभूला नमस्कार, कमलचरणांना नमस्कार।
Verse 27
नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय विष्णवे । पुरुषायादिबीजाय पूर्णबोधाय ते नम: ॥ २७ ॥
हे भगवन् वासुदेव-विष्णो! तुला नमस्कार. हे आदिपुरुष, आदिबीज, सर्वज्ञ पूर्णबोधस्वरूप! तुला प्रणाम.
Verse 28
अजाय जनयित्रेऽस्य ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । परावरात्मन् भूतात्मन् परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥ २८ ॥
हे अज, या विश्वाचा जनक ब्रह्मस्वरूप, अनंत शक्तिमान! हे परावरात्मन्, भूतात्मन्, सर्वव्यापी परमात्मन्! तुला नमस्कार.
Verse 29
त्वं वै सिसृक्षुरज उत्कटं प्रभो तमो निरोधाय बिभर्ष्यसंवृत: । स्थानाय सत्त्वं जगतो जगत्पते काल: प्रधानं पुरुषो भवान् पर: ॥ २९ ॥
हे अज प्रभो! सृष्टीची इच्छा झाली की तू रजोगुण वाढवितोस; संहारासाठी तमोगुण, पालनासाठी सत्त्वगुण धारण करितोस, तरीही तू गुणांपासून अलिप्त आहेस. हे जगत्पते! तूच काळ, प्रधान व पुरुष असूनही त्यांहून पर आहेस.
Verse 30
अहं पयो ज्योतिरथानिलो नभो मात्राणि देवा मन इन्द्रियाणि । कर्ता महानित्यखिलं चराचरं त्वय्यद्वितीये भगवन्नयं भ्रम: ॥ ३० ॥
हे भगवन्! पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू, आकाश, विषय, देव, मन, इंद्रिये, अहंकार व महत्तत्त्व—हे सर्व तुझ्यापासून वेगळे स्वतंत्र आहेत, हा भ्रम आहे. तू अद्वितीय आहेस; चराचर सर्व काही तुझ्यातच आहे.
Verse 31
तस्यात्मजोऽयं तव पादपङ्कजं भीत: प्रपन्नार्तिहरोपसादित: । तत् पालयैनं कुरु हस्तपङ्कजं शिरस्यमुष्याखिलकल्मषापहम् ॥ ३१ ॥
हा भौमासुराचा पुत्र आहे. भयभीत होऊन तो तुझ्या चरणकमळांना शरण आला आहे; कारण तू शरणागतांचे दुःख हरतोस. कृपा करून याचे रक्षण कर आणि सर्व पाप नाश करणारा तुझा हस्तकमळ याच्या मस्तकी ठेव.
Verse 32
श्रीशुक उवाच इति भूम्यर्थितो वाग्भिर्भगवान् भक्तिनम्रया । दत्त्वाभयं भौमगृहं प्राविशत् सकलर्द्धिमत् ॥ ३२ ॥
श्रीशुक म्हणाले—भक्तीने नम्र वचनांनी भूमिदेवीने विनविल्यावर भगवानांनी तिच्या नातवाला अभय दिले आणि सर्व संपत्तीने भरलेल्या भौमासुराच्या राजवाड्यात प्रवेश केला।
Verse 33
तत्र राजन्यकन्यानां षट्सहस्राधिकायुतम् । भौमाहृतानां विक्रम्य राजभ्यो ददृशे हरि: ॥ ३३ ॥
तेथे हरिने सोळा हजार राजकन्या पाहिल्या; भौमाने विविध राजांकडून त्यांना बलपूर्वक पळवून आणले होते।
Verse 34
तं प्रविष्टं स्त्रियो वीक्ष्य नरवर्यं विमोहिता: । मनसा वव्रिरेऽभीष्टं पतिं दैवोपसादितम् ॥ ३४ ॥
तो श्रेष्ठ पुरुष आत आला हे पाहून स्त्रिया मोहित झाल्या. दैवयोगाने तेथे आलेल्या त्यालाच त्यांनी मनोमन इच्छित पती म्हणून वरण केले।
Verse 35
भूयात् पतिरयं मह्यं धाता तदनुमोदताम् । इति सर्वा: पृथक् कृष्णे भावेन हृदयं दधु: ॥ ३५ ॥
“विधाता मान्य करो, हा पुरुष माझा पती होवो”—असा विचार करून प्रत्येकेने भावाने आपले हृदय कृष्णात एकाग्र केले।
Verse 36
ता: प्राहिणोद्द्वारवतीं सुमृष्टविरजोऽम्बरा: । नरयानैर्महाकोशान् रथाश्वान् द्रविणं महत् ॥ ३६ ॥
भगवानांनी त्यांना स्वच्छ, निर्मळ वस्त्रे परिधान करवून पालख्यांतून द्वारकेला पाठवले; सोबत मोठे खजिने, रथ, घोडे आणि अपार धनही दिले।
Verse 37
ऐरावतकुलेभांश्च चतुर्दन्तांस्तरस्विन: । पाण्डुरांश्च चतु:षष्टिं प्रेरयामास केशव: ॥ ३७ ॥
केशवाने ऐरावतकुलातील वंशज, चार सुळे असलेले, वेगवान पांढरे असे चौंसष्ट हत्ती पाठविले।
Verse 38
गत्वा सुरेन्द्रभवनं दत्त्वादित्यै च कुण्डले । पूजितस्त्रिदशेन्द्रेण महेन्द्रयाण्या च सप्रिय: ॥ ३८ ॥ चोदितो भार्ययोत्पाट्य पारिजातं गरुत्मति । आरोप्य सेन्द्रान् विबुधान् निर्जित्योपानयत्पुरम् ॥ ३९ ॥
अच्युत प्रभू सुरेंद्र इंद्राच्या भवनात गेले व अदिती मातेला कुंडले दिली; तेथे इंद्र व त्याची पत्नी यांनी प्रिय सत्यभामेसह श्रीकृष्णाची पूजा केली।
Verse 39
गत्वा सुरेन्द्रभवनं दत्त्वादित्यै च कुण्डले । पूजितस्त्रिदशेन्द्रेण महेन्द्रयाण्या च सप्रिय: ॥ ३८ ॥ चोदितो भार्ययोत्पाट्य पारिजातं गरुत्मति । आरोप्य सेन्द्रान् विबुधान् निर्जित्योपानयत्पुरम् ॥ ३९ ॥
सत्यभामेच्या सांगण्यावरून भगवानांनी स्वर्गीय पारिजात वृक्ष उपटून गरुडावर चढविला; इंद्रासह देवांना जिंकून तो आपल्या नगरीत आणला।
Verse 40
स्थापित: सत्यभामाया गृहोद्यानोपशोभन: । अन्वगुर्भ्रमरा: स्वर्गात् तद्गन्धासवलम्पटा: ॥ ४० ॥
लावल्यावर तो पारिजात सत्यभामेच्या राजवाड्याच्या उद्यानाची शोभा वाढवू लागला; त्याच्या सुगंध व मधुर रसाला लोभलेले भुंगे स्वर्गातूनही मागोमाग आले।
Verse 41
ययाच आनम्य किरीटकोटिभि: पादौ स्पृशन्नच्युतमर्थसाधनम् । सिद्धार्थ एतेन विगृह्यते महा- नहो सुराणां च तमो धिगाढ्यताम् ॥ ४१ ॥
इंद्राने मुकुटाच्या टोकांनी अच्युताचे चरण स्पर्श करून नम्र होऊन इच्छा पूर्ण करण्याची याचना केली; पण हेतू साधताच तोच महान देव प्रभूशी झगडू लागला—अहो, देवांची किती अज्ञानता! त्यांच्या ऐश्वर्याला धिक्कार।
Verse 42
अथो मुहूर्त एकस्मिन् नानागारेषु ता: स्त्रिय: । यथोपयेमे भगवान् तावद् रूपधरोऽव्यय: ॥ ४२ ॥
तेव्हा अव्यय भगवानांनी प्रत्येक वधूसाठी स्वतंत्र रूप धारण करून, त्यांच्या त्यांच्या राजवाड्यांत एकाच मुहूर्तात सर्व राजकन्यांशी विधिपूर्वक विवाह केला।
Verse 43
गृहेषु तासामनपाय्यतर्ककृ- न्निरस्तसाम्यातिशयेष्ववस्थित: । रेमे रमाभिर्निजकामसम्प्लुतो यथेतरो गार्हकमेधिकांश्चरन् ॥ ४३ ॥
अचिंत्य कृत्य करणारे भगवान् त्या राण्यांच्या अशा राजवाड्यांत सतत वास करीत, ज्यांना समता वा श्रेष्ठता कोणीही देऊ शकत नाही. स्वयंपूर्ण असूनही ते प्रिय पत्नींसह रमले आणि सामान्य पतीप्रमाणे गृहकर्मे पार पाडीत.
Verse 44
इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता ब्रह्मादयोऽपि न विदु: पदवीं यदीयाम् । भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग- हासावलोकनवसङ्गमजल्पलज्जा: ॥ ४४ ॥
अशा रीतीने त्या स्त्रियांनी लक्ष्मीपतीला पती म्हणून प्राप्त केले—ज्याची पदवी ब्रह्मादयांनाही कळत नाही. वाढत्या आनंदासह त्यांचा अनुराग सतत वाढत गेला; हास्य, कटाक्ष, सान्निध्य, मधुर संभाषण आणि स्त्रीसुलभ लज्जा यांनी युक्त होऊन त्या त्याच्यात रमल्या।
Verse 45
प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौच- ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यै: । केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यै- र्दासीशता अपि विभोर्विदधु: स्म दास्यम् ॥ ४५ ॥
जरी प्रभूंच्या राण्यांकडे शेकडो दासी असल्या, तरीही त्या स्वतः नम्रतेने पुढे येऊन प्रभूंची सेवा करीत—प्रत्युद्गम, आसन देणे, उत्तम सामग्रीने पूजन, पादप्रक्षालन व पादमर्दन, तांबूल देणे, पंखा हालवणे, सुगंधी चंदन लावणे, पुष्पमाळा घालणे, केशसज्जा, शय्या मांडणे, स्नान घालणे आणि विविध भेटवस्तू अर्पण करणे।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa penetrates Naraka’s heavily protected capital Prāgyotiṣa-pura by countering each defensive layer with an appropriate divine weapon (gadā, arrows, cakra, and sword). After defeating Mura and Naraka’s commanders, He isolates Narakāsura on the battlefield and severs his head with the Sudarśana cakra while Naraka sits upon his elephant—demonstrating the Lord’s precise, effortless sovereignty over asuric power.
Mura is the five-headed guardian demon who rises from the moat to defend Prāgyotiṣa-pura. His death marks the collapse of the city’s protective threshold: once the ‘gatekeeper’ of adharma is removed, Naraka’s military structure rapidly fails. The episode also showcases poṣaṇa—Kṛṣṇa’s protection of Garuḍa and His devotees—by neutralizing Mura’s trident and assault.
Her stuti functions as siddhānta embedded in itihāsa: even while acting as a warrior-king, Kṛṣṇa remains the guṇa-atīta Absolute who orchestrates creation, maintenance, and destruction without being conditioned by rajas, sattva, or tamas. This frames the slaying of Naraka not as ordinary violence but as īśānukathā—divine governance restoring cosmic and social order.
Bhūmi-devī presents Naraka’s frightened son (her grandson) to Kṛṣṇa and requests protection. Kṛṣṇa grants him fearlessness, indicating the Bhāgavata principle that surrender (even through a guardian’s plea) invokes the Lord’s shelter; the narrative emphasizes mercy and continuity of rightful order after the removal of a tyrant.
The princesses had been abducted and socially displaced by Naraka’s coercion; Kṛṣṇa’s marriage restores their honor and provides lawful protection within dharma. The Bhāgavata further teaches His inconceivable potency (acintya-śakti): He expands into separate forms to marry them simultaneously, showing that divine intimacy and divine infinity are not contradictory.
Returning Aditi’s earrings completes the dharmic restitution that motivated the campaign—Kṛṣṇa protects the devas by correcting theft rooted in asuric dominance. Taking the pārijāta at Satyabhāmā’s request transitions the narrative into the deva–Bhagavān tension: even after being benefited, Indra contests Kṛṣṇa, illustrating how pride can persist despite worship, and setting up the next chapter’s conflict and resolution.