Adhyaya 54
Chapter 54
या अध्यायात श्रीकृष्ण-रुक्मिणी विवाहकथा येते। रुक्मिणीने मनोमन कृष्णालाच वर मानून दूत पाठविला; संदेश मिळताच भगवान द्वारकेहून कुंडिनपुरास आले. रुक्मी शिशुपालादींसह रुक्मिणीचा बलपूर्वक विवाह घडवू पाहत होता; पण कृष्णांनी रुक्मिणीला रथात बसवून हरण केले व युद्धात शत्रूंना पराभूत केले. रुक्मिणीच्या विनंतीने कृष्णांनी रुक्मीचा वध न करता केवळ मानभंग करून सोडले; नंतर द्वारकेत विधिपूर्वक विवाह झाला।
Shlokas
Verse 1
श्री-शुक उवाच इति सर्वे सु-संरब्धा वाहान् आरुह्य दंशिताः । स्वैः स्वैर् बलैः परिक्रान्ता अन्वीयुर् धृत-कार्मुकाः ॥
श्रीशुक म्हणाले—हे ऐकून ते सर्वजण प्रचंड संतप्त झाले. आपापल्या वाहनांवर चढून, कवच घालून, आपापल्या सैन्यांनी मार्ग वेढत, धनुष्य सज्ज ठेवून ते पाठलाग करू लागले.
Verse 2
तान् आपतत आलोक्य यादवान् ईक-यूथपाः । तस्थुस् तत्-सम्मुखा राजन् विस्फूर्ज्य स्व-धनूंषि ते ॥
ते धावत येताना पाहून, हे राजन्, यादव-सेनेचे नायक त्यांच्या समोर उभे राहिले आणि आपापली धनुष्ये टणकावू लागले।
Verse 3
अश्वपृष्ठे गजस्कन्धे रथोपस्थेऽस्त्रकोविदाः । मुमुचुः शरवर्षाणि मेघा अद्रिष्वपो यथा ॥
घोड्यांवर, हत्तींच्या खांद्यावर आणि रथांवर उभे असलेल्या अस्त्र-निपुण वीरांनी बाणांचा मुसळधार वर्षाव केला—जसा मेघ पर्वतांवर पावसाच्या धारांचा वर्षाव करतात।
Verse 4
पत्युर्बलं शरासारैश्छन्नं वीक्ष्य सुमध्यमाः । सव्रीड्मैक्षत तद्वक्त्रं भयविह्वललोचना ॥
पतीची सेना बाणांच्या माऱ्याने झाकली गेली आहे असे पाहून, सुमध्या रुक्मिणी भयाने थरथरत्या नेत्रांनी, लज्जा मिसळलेल्या दृष्टीने त्यांच्या मुखाकडे पाहू लागली।
Verse 5
प्रहस्य भगवान् आह मा स्म भैर् वाम-लोचने । विनङ्क्ष्यत्य् अधुनैवैतत् तावकैः शात्रवं बलम् ॥
भगवान् हसून म्हणाले—“हे मृगनयने, भिऊ नकोस. हे शत्रूचे बळ आत्ताच तुझ्याच लोकांकडून नष्ट होईल.”
Verse 6
तेषां तद्-विक्रमं वीरा गद-सङ्कर्षणादयः । अमृष्यमाणा नाराचैर् जघ्नुर् हय-गजान् रथान् ॥
त्यांचा तो पराक्रम सहन न होऊन, गद, संकर्षण (बलराम) इत्यादी वीरांनी नाराच बाणांनी शत्रूचे घोडे, हत्ती आणि रथ पाडून दिले।
Verse 7
पेतुः शिरांसि रथिनाम् अश्विनां गजिनां भुवि । स-कुण्डल-किरीटानि सोष्णीषाणि च कोटिशः ॥
भूमीवर रथी, अश्वारूढ आणि गजारूढ यांची शिरे कोट्यवधी पडली—कानांत कुंडले, मस्तकी किरीट आणि पागोटेही तशीच होती।
Verse 8
हस्ताः सासि-गदेṣ्व-आसाः करभा ऊरवो ’ङ्घ्रयः । अश्वाश्वतर-नागोष्ट्र-खर-मर्त्य-शिरांसि च ॥
हात पडले—तलवार, गदा व धनुष्य घट्ट धरलेले—आणि भुजा, मांडी, पायही पडले। तसेच घोडे, खेचर, हत्ती, उंट, गाढव व मनुष्यांची शिरेही पडत गेली।
Verse 9
हन्यमान-बलानीका वृष्णिभिर् जय-काङ्क्षिभिः । राजानो विमुखा जग्मुर् जरासन्ध-पुरःसराः ॥
जयाची आकांक्षा असलेल्या वृष्णींनी त्यांची सैन्यरचना छिन्नभिन्न केली; तेव्हा राजे पाठ फिरवून पळाले—आणि त्या माघारीचा पुढारी जरासंध होता।
Verse 10
शिशुपालं समभ्येत्य हृत-दारम् इवातुरम् । नष्ट-त्विषं गतोत्साहं शुष्यद्-वदनम् अब्रुवन् ॥
ते शिशुपालाजवळ गेले; तो जणू पत्नी हरपलेल्या पुरुषासारखा व्याकुळ होता. त्याची कांति मावळली, उत्साह गेला, निराशेने मुख कोरडे पडले—तेव्हा त्यांनी त्याला सांगितले।
Verse 11
भो भोः पुरुष-शार्दूल दौर्मनस्यम् इदं त्यज । न प्रियाप्रिययो राजन् निष्ठा देहिषु दृश्यते ॥
अरे पुरुष-शार्दूल, हा खिन्नपणा सोड. हे राजन्, देहधारी जीवांत प्रिय-अप्रियाबद्दल कायमची स्थिरता दिसत नाही।
Verse 12
यथा दारु-मयी योषित् नृत्यते कुहकेच्छया । एवम् ईश्वर-तन्त्रोऽयम् ईहते सुख-दुःखयोः ॥
जशी लाकडी स्त्री-पुतळी बाहुलीवाल्याच्या इच्छेने नाचते, तसा हा जीव परमेश्वराच्या अधीन होऊन सुख-दुःखांत धडपडतो।
Verse 13
शौरेः सप्तदशाहं वै संयुगानि पराजितः । त्रयोविंशतिभिः सैन्यैर् जिग्ये एकम् अहं परम् ॥
शौरि (श्रीकृष्ण) कडून मी सतरा दिवस युद्धात वारंवार पराभूत झालो; पण तेवीस सैन्य-विभागांसह मी त्याला फक्त एकदाच—केवळ त्या एकदाच—जिंकलो।
Verse 14
तथाप्य् अहं न शोचामि न प्रहृष्यामि कर्हिचित् । कालेन दैवयुक्तेन जानन् विद्रावितं जगत् ॥
तरीही मी कधी शोक करत नाही, कधी हर्षही मानत नाही; कारण दैवयुक्त काळच हे जग ढकलून चालवितो, हे मी जाणतो।
Verse 15
अधुनापि वयं सर्वे वीर-यूथप-यूथपाः । पराजिताः फल्गु-तन्त्रैर् यदुभिः कृष्ण-पालितैः ॥
आताही आपण सर्व—वीर तुकड्यांचे नायक—कृष्णपालित यादवांकडून पराभूत झालो आहोत, जरी त्यांची युक्ती क्षुल्लक होती।
Verse 16
रिपवो जिग्युर् अधुना काल आत्मानुसारिणि । तदा वयं विजेष्यामो यदा कालः प्रदक्षिणः ॥
शत्रू आत्ता जिंकले आहेत, कारण काळ स्वतःच्या मार्गाने चालतो; पण जेव्हा काळ आपल्याला अनुकूल होईल, तेव्हा आपण विजय मिळवू।
Verse 17
श्री-शुक उवाच एवं प्रबोधितो मित्रैश् चैद्यो 'गात् सानुगः पुरम् । हत-शेषाः पुनस् ते 'पि ययुः स्वं स्वं पुरं नृपाः ॥
श्रीशुक म्हणाले—मित्रांनी समजाविल्यावर चैद्य (शिशुपाल) आपल्या अनुयायांसह आपल्या नगरास परत गेला. आणि संहारातून वाचलेले ते राजेही आपापल्या राजधानीस निघून गेले।
Verse 18
रुक्मी तु राक्षसोद्वाहं कृष्ण-द्विड् असहन् स्वसुः । पृष्ठतो 'न्वगमत् कृष्णम् अक्षौहिण्या वृतो बली ॥
परंतु रुक्मी, बहिणीचे लग्न राक्षस-विवाहासारख्या अपहरणात बदललेले सहन न होऊन आणि कृष्णद्वेषी होऊन, मागून कृष्णाचा पाठलाग करू लागला—तो बलवान होता व अक्षौहिणी सेनेने वेढलेला होता।
Verse 19
रुक्म्य् अमर्षी सु-संरब्धः शृण्वतां सर्व-भूभुजाम् । प्रतिजज्ञे महा-बाहुर् दंशितः स-शरासनः ॥
रुक्मी असह्य क्रोधाने जळत, अत्यंत संतप्त होऊन, सर्व राजे ऐकत असताना प्रतिज्ञा करू लागला। तो महाबाहू योद्धा युद्धासाठी सज्ज होऊन, धनुष्य-बाण धारण करून आपला निर्धार जाहीर करू लागला।
Verse 20
अहत्वा समरे कृष्णम् अप्रत्यूह्य च रुक्मिणीम् । कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यम् एतद् ब्रवीमि वः ॥
“जोपर्यंत मी रणात कृष्णाचा वध करीत नाही आणि रुक्मिणीलाही परत मिळवीत नाही, तोपर्यंत मी पुन्हा कुण्डिनात प्रवेश करणार नाही. हे मी तुम्हांला सत्य सांगतो.”
Verse 21
इत्युक्त्वा रथम आरुह्य सारथिं प्राह सत्वरः । चोदयाश्वान् यतः कृष्णः तस्य मे संयुगं भवेत् ॥
असे बोलून तो रथावर चढला आणि घाईने सारथ्यास म्हणाला—“जिथे कृष्ण आहेत तिकडे घोडे हाक; म्हणजे माझा त्याच्याशी रणसंग्राम होईल.”
Verse 22
अद्याहं निशितैर् बाणैर् गोपालस्य सु-दुर्मतेः । नेष्ये वीर्य-मदं येन स्वसा मे प्रसभं हृता ॥
आज मी धारदार बाणांनी त्या दुष्टबुद्धी गोपालाचा पराक्रमाचा मद उतरवीन—ज्याने माझी बहीण जबरदस्तीने पळवली आहे।
Verse 23
विकत्थमानः कुमतिर् ईश्वरस्याप्रमाण-वित् । रथेनैकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेत्य अथाह्वयत् ॥
अहंकाराने फुशारक्या मारत तो कुमती पुरुष, परमेश्वराची अपरिमित शक्ती न जाणता, एकट्या रथातून गोविंदाला आव्हान देऊ लागला—“थांब! थांब!”
Verse 24
धनुर् विकृष्य सु-दृढं जघ्ने कृष्णं त्रिभिः शरैः । आह चात्र क्षणं तिष्ठ यादूनां कुल-पांसन ॥
त्याने धनुष्य फार घट्ट ओढून कृष्णावर तीन बाण सोडले आणि म्हणाला, “इथे क्षणभर थांब, हे यादवकुलाचा कलंक!”
Verse 25
यत्र यासि स्वसारं मे मुषित्वा ध्वाङ्क्ष-वद् धविः । हरिष्ये 'द्य मदं मन्द मायिनः कूट-योधिनः ॥
माझी बहीण चोरून तू कुठे जातोस, जसा कावळा हवी उचलून नेतो? आज, हे मंदबुद्धी, मी तुझा गर्व नक्कीच उतरवीन—हे मायावी, कुटयुद्ध करणाऱ्या!
Verse 26
यावन् न मे हतो बाणैः शयीथा मुञ्च दारीकाम् । स्मयन् कृष्णो धनुश् छित्त्वा षड्भिर् विव्याध रुक्मिणम् ॥
“माझ्या बाणांनी मारला जाण्यापूर्वी पडून राहा—कन्येला सोड!” तो ओरडला. पण हसत हसत कृष्णाने त्याचे धनुष्य छेदले आणि रुक्मीला सहा बाणांनी भेदले.
Verse 27
अष्टभिश्चतुरो वाहान् द्वाभ्यां सूतं ध्वजं त्रिभिः । स चान्यद्धनुराधाय कृष्णं विव्याध पञ्चभिः ॥
आठ बाणांनी त्याने श्रीकृष्णांचे चार घोडे पाडले, दोन बाणांनी सारथ्याला जखमी केले आणि तीन बाणांनी ध्वज छेदला. मग दुसरे धनुष्य घेऊन पाच बाणांनी कृष्णाला वेधले.
Verse 28
तैस्ताडितः शरौघैस्तु चिच्छेद धनुरच्युतः । पुनरन्यदुपादत्त तदप्यच्छिनदव्ययः ॥
त्या बाणवृष्टीने ताडित होऊनही अच्युताने त्याचे धनुष्य छेदले. तो लगेच दुसरे धनुष्य उचलला; पण अव्यय प्रभूने तेही कापून टाकले.
Verse 29
परिघं पट्टिशं शूलं चर्मासी शक्तितोमरौ । यद् यद् आयुधम् आदत्त तत् सर्वं सोऽच्छिनद्धरिः ॥
त्याने गदा, परशु, त्रिशूळ, ढाल-तलवार तसेच भाला व तोमर—जे जे शस्त्र उचलले, ते सर्व हरिने छेदून टाकले.
Verse 30
ततो रथादवप्लुत्य खड्गपाणिर्जिघांसया । कृष्णमभ्यद्रवत्क्रुद्धः पतङ्ग इव पावकम् ॥
मग तो रथातून उडी मारून खाली उतरला; हातात तलवार, मारण्याच्या इच्छेने क्रुद्ध होऊन कृष्णावर धावून गेला—जसा पतंग ज्वाळेत झेपावतो.
Verse 31
तस्य चापततः खड्गं तिलशश् चर्म चेषुभिः । छित्त्वासिम् आददे तिग्मं रुक्मिणं हन्तुम् उद्यतः ॥
रुक्मी धावून येताच कृष्णाने त्याची तलवार तुकडे तुकडे केली आणि बाणांनी त्याची ढाल भेदली. मग कृष्णाने आपली तीक्ष्ण तलवार उचलली, रुक्मीला मारण्यास सज्ज झाला.
Verse 32
दृष्ट्वा भ्रातृ-वधोद्योगं रुक्मिणी भय-विह्वला । पतित्वा पादयोर्भर्तुर् उवाच करुणं सती ॥
पती आपल्या भावाचा वध करावयास उद्यत आहे हे पाहून साध्वी रुक्मिणी भयाने व्याकुळ झाली। ती पतीच्या चरणांशी पडून करुणेने बोलली।
Verse 33
श्री-रुक्मिण्य् उवाच योगेश्वराप्रमेयात्मन् देव-देव जगत्-पते । हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महा-भुज ॥
श्री रुक्मिणी म्हणाली—हे योगेश्वर, अप्रमेय आत्मा, देवाधिदेव, जगत्पते! हे महाबाहु कल्याणमूर्ती, माझ्या भावाचा वध करू नका.
Verse 34
श्री-शुक उवाच तया परित्रास-विकम्पिताङ्गया शुचावशुष्यन्-मुख-रुद्ध-कण्ठया । कातर्य-विस्रंसित-हेम-मालयाः गृहीत-पादः करुणो न्यवर्तत ॥
श्री शुक म्हणाले—भयाने थरथरणाऱ्या अंगांनी, शोकाने कोरड्या पडलेल्या मुखाने व गळा दाटून आलेल्या अवस्थेत, व्याकुळतेने सैल झालेली सुवर्णमाळ असताना तिने प्रभूचे चरण धरले; तेव्हा करुणामय भगवान थांबले.
Verse 35
चैलेन बद्ध्वा तमसाधु-कारीणं स-श्मश्रु-केशं प्रवपन व्यरूपयत् । तावन्ममर्दुः पर-सैन्यमद्भुतं यदु-प्रवीरा नलिनीं यथा गजाः ॥
त्या दुष्कर्म्याला वस्त्राने बांधून त्याची मिशी व केस मुंडून त्याला विद्रूप केले. आणि यदुवीरांनी शत्रुसैन्य अद्भुत रीतीने चिरडले, जसे हत्ती कमळांनी भरलेली तळी तुडवतात.
Verse 36
कृष्णान्तिकमुपव्रज्य ददृशुस्तत्र रुक्मिणम् । तथा-भूतं हत-प्रायं दृष्ट्वा सङ्कर्षणो विभुः । विमुच्य बद्धं करुणो भगवान्कृष्णमब्रवीत् ॥
कृष्णाजवळ येऊन त्यांनी तिथे रुक्मीला त्या अवस्थेत—जवळजवळ मृत—पाहिले. ते पाहून समर्थ संकर्षणाने करुणेने बांधलेल्याला सोडवले आणि मग भगवान कृष्णांना म्हणाला.
Verse 37
असाध्विदं त्वया कृष्ण कृतमस्मज्जुगुप्सितम् । वपनं श्मश्रुकेशानां वैरूप्यं सुहृदो वधः ॥
हे कृष्ण, तू केलेले हे असाधु असून आमच्यासाठी लज्जास्पद आहे। दाढी-केस मुंडून एखाद्याला विद्रूप करणे हे मित्रवधासारखेच आहे।
Verse 38
मैवास्मान् साध्व्यसूयेथा भ्रातुर्वैरूप्यचिन्तया । सुखदुःखदो न चान्योऽस्ति यतः स्वकृतभुक् पुमान् ॥
हे साध्वी, भावाच्या विद्रूपतेचा विचार करून आमच्यावर राग धरू नकोस. सुख-दुःख देणारा दुसरा कोणी नाही; मनुष्य आपल्या कर्मांचे फळ स्वतःच भोगतो.
Verse 39
बन्धुर् वधार्ह-दोषो ’पि न बन्धोर् वधम् अर्हति । त्याज्यः स्वेनैव दोषेण हतः किं हन्यते पुनः ॥
नातेवाईकाने वधार्ह अपराध केला तरी त्याचा वध आपल्या कुटुंबाने करणे योग्य नाही. त्याला त्यागा—तो आपल्या दोषानेच आधीच हत झाला; मग पुन्हा का मारावा?
Verse 40
क्षत्रियाणाम् अयं धर्मः प्रजापति-विनिर्मितः । भ्रातापि भ्रातरं हन्याद् येन घोरतमस् ततः ॥
हा क्षत्रियांचा धर्म प्रजापतींनी निर्माण केलेला आहे. त्यात भाऊही भावाला मारतो; म्हणून त्यातून अत्यंत घोर परिणाम उद्भवतो.
Verse 41
राज्यस्य भूमेर् वित्तस्य स्त्रियो मानस्यम् तेजसः । मानिनो 'न्यस्य वा हेतोः श्री-मदान्धाः क्षिपन्ति हि ॥
ऐश्वर्याच्या मदाने आंधळे झालेले अभिमानी पुरुष राज्य, भूमी, धन, स्त्रिया, मान-प्रतिष्ठा, तेज किंवा अन्य कोणत्याही कारणाने नक्कीच अपमान उधळतात.
Verse 42
तवेयं विषमा बुद्धिः सर्व-भूतेषु दुर्हृदाम् । यन् मन्यसे सदाभद्रं सुहृदां भद्रम् अज्ञ-वत् ॥
तुझी बुद्धी विषम आहे; तू सर्व प्राण्यांत शत्रू पाहतोस. अज्ञासारखा तू सुहृद् हितैषींना नेहमी अशुभ मानतोस आणि जे खरेच हानिकारक तेच शुभ समजतोस।
Verse 43
आत्ममोहो नृणामेव कल्पते देवमायया । सुहृद्दुहृदुदासीन इति देहात्ममानिनाम् ॥
भगवानाच्या दिव्य मायेमुळे माणसांत आत्ममोह उत्पन्न होतो—विशेषतः देहालाच आत्मा मानणाऱ्यांत—आणि त्यामुळे ते इतरांना ‘मित्र’, ‘शत्रू’ किंवा ‘उदासीन’ असे पाहतात।
Verse 44
एक एव परो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् । नानेव गृह्यते मूढैर्यथा ज्योतिर्यथा नभः ॥
परमात्मा एकच आहे, जो सर्व देहधाऱ्यांच्या अंतरी वसतो; पण मूढ लोक त्याला अनेक मानतात—जसे प्रकाश किंवा आकाश खरे तर एक असूनही विभागलेले भासते।
Verse 45
देह आद्य-अन्तवान् एष द्रव्य-प्राण-गुणात्मकः । आत्मन्य् अविद्यया कॢप्तः संसारयति देहिनम् ॥
हा देह आरंभ व अंत असलेला आहे; तो द्रव्य, प्राण आणि गुणांनी बनलेला आहे. अज्ञानाने आत्म्यावर आरोपित होऊन तो देहधाऱ्याला जन्म-मरणाच्या फेर्यात फिरवतो।
Verse 46
नात्मनो ऽन्येन संयोगो वियोगश् चासतस् सति । तद्-हेतुत्वात् तत्-प्रसिद्धेर् दृग्-रूपाभ्यां यथा रवेः ॥
खरे तर आत्म्याचा दुसऱ्याशी वास्तविक संयोगही नाही, वियोगही नाही; असे संबंध असत्याच्या बाबतीतच असतात. कारण तोच (मिथ्या-अभिमान) हेतु व प्रसिद्ध आहे—जसे द्रष्टा व दृश्य, डोळा व रूप, किंवा सूर्य व त्याच्या प्रकाश्य वस्तूंचा संबंध।
Verse 47
जन्मादयस् तु देहस्य विक्रिया नात्मनः क्वचित् । कलानाम् इव नैवेन्दोर् मृतिर् ह्य् अस्य कुहूर् इव ॥
जन्म इत्यादी विकार फक्त देहाचे आहेत; आत्म्याला ते कधीच होत नाहीत. जशी चंद्रकला क्षीण झाली तरी चंद्र नष्ट होत नाही, तशी जीवाची ‘मृत्यू’ही केवळ भास आहे—अमावास्येसारखी।
Verse 48
यथा शयान आत्मानं विषयान् फलम् एव च । अनुभुङ्क्ते ऽप्य् असत्य् अर्थे तथाप्नोत्य् अबुधो भवम् ॥
जसा झोपलेला मनुष्य स्वप्नात स्वतःला, विषयांना आणि त्यांचे फळ भोगतो—ते असत्य असतानाही—तसा अज्ञानी असत्याला सत्य मानून पुन्हा पुन्हा संसारभव प्राप्त करतो।
Verse 49
तस्माद् अज्ञानजं शोकम् आत्मशोषविमोहनम् । तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य स्वस्था भव शुचिस्मिते ॥
म्हणून अज्ञानातून उत्पन्न झालेला हा शोक—जो आत्म्याला शोषून मोहात पाडतो—तत्त्वज्ञानाने दूर कर आणि स्वतःमध्ये स्थिर हो, हे निर्मळ हास्यवती।
Verse 50
श्रीशुक उवाच एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतिबोधिताः । वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्ध्या समादधे ॥
श्रीशुक म्हणाले: अशा प्रकारे भगवान रामांनी समजाविल्यावर ती सुकुमार राजकन्या वैमनस्य सोडून, बुद्धीच्या साहाय्याने मन पुन्हा स्थिर करू लागली।
Verse 51
प्राणावशेष उत्सृष्टो द्विड्भिर् हत-बल-प्रभः । स्मरन् विरूप-करणं वितथात्म-मनोरथः । चक्रे भोजकटं नाम निवासाय महत् पुरम् ॥
फक्त प्राण शिल्लक राहिला होता; शत्रूंनी त्याला टाकून दिले, त्याची शक्ती व तेज नष्ट झाले. आपले विद्रूप केले जाणे आठवत, आणि आशा खोटी ठरल्यावर, त्याने निवासासाठी ‘भोजकट’ नावाचे एक महान नगर उभारले।
Verse 52
अहत्वा दुर्मतिं कृष्णम् अप्रत्यूह्य यवीयसीम् । कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामीत्य् उक्त्वा तत्रावसद् रुषा ॥
“तो दुर्मती कृष्णाला मारून आणि माझ्या धाकट्या बहिणीला परत आणल्याशिवाय मी कुण्डिनात पाऊल ठेवणार नाही!” असे म्हणत तो तेथेच क्रोधाने जळत राहिला।
Verse 53
भगवान् भीष्मक-सुताम् एवं निर्जित्य भूमि-पान् । पुरम् आनीय विधि-वद् उपयेमे कुरूद्वह ॥
हे कुरुश्रेष्ठ! अशा रीतीने पृथ्वीवरील राजांना जिंकून भगवानांनी भीष्मकाची कन्या आपल्या नगरीत आणली आणि विधीपूर्वक तिच्याशी विवाह केला।
Verse 54
तदा महोत्सवो नॄणां यदु-पुर्यां गृहे गृहे । अभूद् अनन्य-भावानां कृष्णे यदु-पतौ नृप ॥
हे राजन्! त्या वेळी यदुपुरीत घरोगरी मोठा उत्सव झाला—ज्यांचे चित्त यदुपती श्रीकृष्णावर अनन्य भावाने स्थिर होते त्यांच्यासाठी।
Verse 55
नराः नार्यश् च मुदिताः प्रमृष्ट-मणि-कुण्डलाः । पारिबर्हम् उपाजह्रुर् वरयोश् चित्र-वाससोः ॥
आनंदी स्त्री-पुरुषांनी आपली रत्नजडित कुंडले स्वच्छ करून चमकवली आणि सुंदर वस्त्रधारी वर-वधूसाठी लग्नभेटी व मंगल द्रव्ये आणली।
Verse 56
सा वृष्णि-पुरी उत्तम्भितेन्द्र-केतुभिः विचित्र-माल्याम्बर-रत्न-तोरणैः । बभौ प्रति-द्वार्य् उपकॢप्त-मङ्गलैर् आपूर्ण-कुम्भागरु-धूप-दीपकैः ॥
वृष्णींची ती नगरी इंद्रध्वजांसारखे उंचावलेले विजयकेतू, नानाविध माळा-वस्त्रे आणि रत्नजडित तोरणांनी सजून तेजस्वी दिसत होती. प्रत्येक दाराशी मंगल सामग्री ठेवली होती—पूर्ण कलश, सुगंधी अगरु धूप आणि दीप।
Verse 57
सिक्तमार्गा मदच्युद्भिर् आहूतप्रेष्ठभूभुजाम् । गजैर् द्वाःसु परामृष्ट-रम्भापूगोपशोभिता ॥
आमंत्रित प्रिय राजांच्या हत्तींच्या वाहत्या मदाने रस्ते शिंपडले गेले होते। द्वारांशी हत्ती उभे होते आणि केळी व सुपारीच्या झाडांच्या तोरणांनी नगरी शोभून दिसत होती।
Verse 58
कुरुसृञ्जयकैकेय-विदर्भयदुकुन्तयः । मिथो मुमुदिरे तस्मिन् सम्भ्रमात् परिधावताम् ॥
कुरु, सृञ्जय, कैकेय, विदर्भ, यदु आणि कुन्ती—उत्साहाने इकडे-तिकडे धावत—तेथे एकमेकांना भेटून परस्पर आनंदित झाले।
Verse 59
रुक्मिण्याः हरणं श्रुत्वा गीयमानं ततस् ततः । राजानो राजकन्याश् च बभूवुर् भृशविस्मिताः ॥
रुक्मिणीच्या हरणाची कथा जी सर्वत्र वारंवार गायली जात होती, ती ऐकून राजे आणि राजकन्या फारच विस्मित झाले।
Verse 60
द्वारकायाम् अभूद् राजन् महामोदः पुरौकसाम् । रुक्मिण्या रमयोपेतं दृष्ट्वा कृष्णं श्रियः पतिम् ॥
हे राजन्, द्वारकेत नगरवासियांना महान आनंद झाला, जेव्हा त्यांनी श्रीपती कृष्णाला रुक्मिणीसह—जी रमा-सदृश आहे—आलेला पाहिले।