Adhyaya 53
Kṛṣṇa Arrives at Kuṇḍina and Abducts Rukmiṇī (Rukmiṇī-haraṇa Prelude)
रुक्मिणीचा गुप्त संदेश ब्राह्मण-दूताकडून मिळताच श्रीकृष्ण तिच्याविषयीची परस्पर अनुरक्ती प्रकट करतात आणि रुक्मीच्या मत्सरामुळे ठरवलेला शिशुपालाशी विवाह रोखण्याचा संकल्प करतात. शुभ मुहूर्त जाणून ते तात्काळ ब्राह्मणासह निघून रातोरात विदर्भात येऊन कुंडिनीत प्रवेश करतात. तेथे भीष्मक भव्य विवाहयज्ञ व विधी सजवतो; दमघोष, जरासंध, शाल्व, दंतवक्र इत्यादी राजे सैन्यांसह जमून, कृष्ण ‘कन्याहरण’ करील तर युद्ध होईल अशी तयारी करतात. संकटाची वार्ता कळताच बलरामही यादवसेनेसह मागोवा घेतो. इकडे दूत उशिरा आल्याने रुक्मिणी व्याकुळ होऊन दैवी अप्रसन्नतेची भीती बाळगते; नंतर शुभ शकुन दिसून कृष्ण आल्याचे कळते. नगर आनंदित होते; रुक्मिणी अंबिकादेवीच्या मंदिरात जाऊन कृष्णाला पती म्हणून प्रार्थना करते. परत येताना शोभायात्रेत राजांच्या नजरेसमोर निर्णायक क्षणी श्रीकृष्ण तिला उचलून रथात बसवून सिंहासारखे शृगालांना चकवून निघून जातात—पुढील अध्यायातील पाठलाग व युद्धाची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वैदर्भ्या: स तु सन्देशं निशम्य यदुनन्दन: । प्रगृह्य पाणिना पाणिं प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: वैदर्भी राजकन्येचा गुप्त संदेश ऐकून यदुनंदनाने ब्राह्मणाचा हात आपल्या हातात घेतला आणि हसत हसत असे बोलला.
Verse 2
श्रीभगवानुवाच तथाहमपि तच्चित्तो निद्रां च न लभे निशि । वेदाहं रुक्मिणा द्वेषान्ममोद्वाहो निवारित: ॥ २ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: जसे रुक्मिणीचे चित्त माझ्यात स्थिर आहे, तसेच माझे चित्तही तिच्यातच गुंतले आहे. रात्री मला झोप लागत नाही. मला माहीत आहे की रुक्मीने द्वेषाने आपला विवाह रोखला आहे.
Verse 3
तामानयिष्य उन्मथ्य राजन्यापसदान् मृधे । मत्परामनवद्याङ्गीमेधसोऽग्निशिखामिव ॥ ३ ॥
ती माझ्याच परायण आहे आणि तिचे सौंदर्य निर्दोष आहे. युद्धात त्या निकृष्ट राजांना चिरडून मी तिला येथे आणीन—जसे लाकडातून प्रज्वलित अग्निशिखा बाहेर काढतात.
Verse 4
श्रीशुक उवाच उद्वाहर्क्षं च विज्ञाय रुक्मिण्या मधुसूदन: । रथ: संयुज्यतामाशु दारुकेत्याह सारथिम् ॥ ४ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—मधुसूदनाने रुक्मिणीच्या विवाहाचा शुभ मुहूर्त ओळखला. मग त्यांनी सारथी दारुकाला सांगितले, “लवकर माझा रथ सज्ज कर.”
Verse 5
स चाश्वै: शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकै: । युक्तं रथमुपानीय तस्थौ प्राञ्जलिरग्रत: ॥ ५ ॥
दारुक शैब्य, सुग्रीव, मेघपुष्प आणि बलाहक या घोड्यांनी जोडलेला रथ घेऊन आला. मग तो हात जोडून श्रीकृष्णासमोर उभा राहिला.
Verse 6
आरुह्य स्यन्दनं शौरिर्द्विजमारोप्य तूर्णगै: । आनर्तादेकरात्रेण विदर्भानगमद्धयै: ॥ ६ ॥
शौरी भगवान रथावर आरूढ झाले आणि ब्राह्मणालाही बसवले. मग त्यांच्या वेगवान घोड्यांनी आनर्त प्रदेशातून एका रात्रीत विदर्भात नेले.
Verse 7
राजा स कुण्डिनपति: पुत्रस्नेहवशानुग: । शिशुपालाय स्वां कन्यां दास्यन् कर्माण्यकारयत् ॥ ७ ॥
कुंडिनचा अधिपती राजा भीष्मक पुत्रस्नेहाच्या वशाने शिशुपालाला आपली कन्या देणार होता. त्याने आवश्यक सर्व तयारी करून घेतली.
Verse 8
पुरं सम्मृष्टसंसिक्तमार्गरथ्याचतुष्पथम् । चित्रध्वजपताकाभिस्तोरणै: समलङ्कृतम् ॥ ८ ॥ स्रग्गन्धमाल्याभरणैर्विरजोऽम्बरभूषितै: । जुष्टं स्त्रीपुरुषै: श्रीमद्गृहैरगुरुधूपितै: ॥ ९ ॥
नगरातील मुख्य रस्ते, बाजारपेठेच्या वाटा व चौरस्ते नीट झाडून पाणी शिंपडून स्वच्छ केले. तोरणे आणि रंगीबेरंगी ध्वज-पताकांनी नगर सजले होते. स्त्री-पुरुष निर्मळ वस्त्रे परिधान करून, चंदनादि सुगंध लावून, हार-फुलमाळा व रत्नाभूषणे घालून शोभत होते; त्यांच्या श्रीमंत घरांत अगुरुच्या धुपाचा सुगंध दरवळत होता.
Verse 9
पुरं सम्मृष्टसंसिक्तमार्गरथ्याचतुष्पथम् । चित्रध्वजपताकाभिस्तोरणै: समलङ्कृतम् ॥ ८ ॥ स्रग्गन्धमाल्याभरणैर्विरजोऽम्बरभूषितै: । जुष्टं स्त्रीपुरुषै: श्रीमद्गृहैरगुरुधूपितै: ॥ ९ ॥
राजाने नगरातील मुख्य रस्ते, बाजारमार्ग व चौक नीट झाडून पाण्याने शिंपडून स्वच्छ करविले आणि तोरणे व रंगीबेरंगी ध्वज-पताकांनी नगर सजविले. नगरातील स्त्री-पुरुष निर्मळ वस्त्रे परिधान करून, चंदनादि सुगंधाने लेपित, हार-फुलमाळा व रत्नाभरणांनी अलंकृत होते; त्यांच्या समृद्ध घरांत अगुरु-धुपाचा सुगंध दरवळत होता।
Verse 10
पितृन् देवान् समभ्यर्च्य विप्रांश्च विधिवन्नृप । भोजयित्वा यथान्यायं वाचयामास मङ्गलम् ॥ १० ॥
हे राजन्, महाराज भीष्मकाने विधिपूर्वक पितर, देव आणि ब्राह्मण यांची पूजा करून न्यायाप्रमाणे सर्वांना भोजन घातले. त्यानंतर कन्येच्या कल्याणासाठी परंपरागत मंगलमंत्रांचे पठण करविले।
Verse 11
सुस्नातां सुदतीं कन्यां कृतकौतुकमङ्गलाम् । आहतांशुकयुग्मेन भूषितां भूषणोत्तमै: ॥ ११ ॥
दात स्वच्छ करून स्नान केलेली सुदंती कन्या शुभ कौतुक-मंगळसूत्र धारण करून उभी राहिली. मग तिला नवे वरचे-खालचे वस्त्र परिधान करवून श्रेष्ठ रत्नाभरणांनी अलंकृत केले।
Verse 12
चक्रु: सामर्ग्यजुर्मन्त्रैर्वध्वा रक्षां द्विजोत्तमा: । पुरोहितोऽथर्वविद्वै जुहाव ग्रहशान्तये ॥ १२ ॥
श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी ऋग्, साम व यजुर्वेदाच्या मंत्रांनी वधूची रक्षाक्रिया केली. नंतर अथर्ववेदज्ञ पुरोहिताने ग्रहशांतीसाठी हवनात आहुती अर्पण केली।
Verse 13
हिरण्यरूप्यवासांसि तिलांश्च गुडमिश्रितान् । प्रादाद् धेनूश्च विप्रेभ्यो राजा विधिविदां वर: ॥ १३ ॥
विधिनियमांत श्रेष्ठ असलेल्या राजाने ब्राह्मणांना सुवर्ण, रौप्य, वस्त्रे, गायी आणि गूळमिश्रित तीळ दान दिले।
Verse 14
एवं चेदिपती राजा दमघोष: सुताय वै । कारयामास मन्त्रज्ञै: सर्वमभ्युदयोचितम् ॥ १४ ॥
अशा रीतीने चेदि-नरेश राजा दमघोषाने आपल्या पुत्राच्या समृद्धीसाठी मंत्रज्ञ ब्राह्मणांकडून सर्व मंगलविधी व संस्कार करवून घेतले।
Verse 15
मदच्युद्भिर्गजानीकै: स्यन्दनैर्हेममालिभि: । पत्त्यश्वसङ्कुलै: सैन्यै: परीत: कुण्डिनं ययौ ॥ १५ ॥
मद झरणाऱ्या हत्तींच्या तुकड्या, सुवर्णमाळांनी सजलेले रथ आणि पायदळ-घोडदळाने भरलेल्या सैन्याने वेढलेला राजा दमघोष कुंडिन नगरीकडे निघाला।
Verse 16
तं वै विदर्भाधिपति: समभ्येत्याभिपूज्य च । निवेशयामास मुदा कल्पितान्यनिवेशने ॥ १६ ॥
विदर्भाधिपती भीष्मक नगराबाहेर येऊन राजा दमघोषाला भेटला, त्याचा सन्मान केला आणि प्रसंगासाठी खास उभारलेल्या निवासस्थानी आनंदाने त्याला उतरवले।
Verse 17
तत्र शाल्वो जरासन्धो दन्तवक्रो विदूरथ: । आजग्मुश्चैद्यपक्षीया: पौण्ड्रकाद्या: सहस्रश: ॥ १७ ॥
तेथे शाल्व, जरासंध, दंतवक्र, विदूरथ तसेच शिशुपालाच्या पक्षातील पौंड्रक इत्यादी हजारो राजे येऊन पोहोचले।
Verse 18
कृष्णरामद्विषो यत्ता: कन्यां चैद्याय साधितुम् । यद्यागत्य हरेत् कृष्णो रामाद्यैर्यदुभिर्वृत: ॥ १८ ॥ योत्स्याम: संहतास्तेन इति निश्चितमानसा: । आजग्मुर्भूभुज: सर्वे समग्रबलवाहना: ॥ १९ ॥
कृष्ण व बलरामांचा द्वेष करणारे राजे शिशुपालासाठी कन्या मिळविण्यास कटिबद्ध झाले. त्यांनी ठरवले—“कृष्ण जर बलराम व इतर यादवांसह येऊन कन्येचे हरण करील, तर आपण सर्वजण एकत्र होऊन त्याच्याशी युद्ध करू.” असा निश्चय करून ते पूर्ण सैन्य व सर्व वाहने घेऊन विवाहास आले।
Verse 19
कृष्णरामद्विषो यत्ता: कन्यां चैद्याय साधितुम् । यद्यागत्य हरेत् कृष्णो रामाद्यैर्यदुभिर्वृत: ॥ १८ ॥ योत्स्याम: संहतास्तेन इति निश्चितमानसा: । आजग्मुर्भूभुज: सर्वे समग्रबलवाहना: ॥ १९ ॥
कृष्ण व बलरामांचा द्वेष करणाऱ्या राजांनी शिशुपालासाठी कन्येचे प्राप्तीकरण ठरविले. ते म्हणाले—“बलराम व इतर यादवांसह कृष्ण येथे येऊन कन्याहरण करील, तर आपण सर्वजण एकत्र होऊन त्याच्याशी युद्ध करू.” असा निश्चय करून सर्व राजे पूर्ण सैन्य व सर्व युद्धवाहनांसह विवाहस्थळी आले.
Verse 20
श्रुत्वैतद् भगवान् रामो विपक्षीयनृपोद्यमम् । कृष्णं चैकं गतं हर्तुं कन्यां कलहशङ्कित: ॥ २० ॥ बलेन महता सार्धं भ्रातृस्नेहपरिप्लुत: । त्वरित: कुण्डिनं प्रागाद् गजाश्वरथपत्तिभि: ॥ २१ ॥
विरोधी राजांची तयारी ऐकून आणि कृष्ण एकटाच कन्याहरणासाठी निघाला आहे हे कळताच भगवान बलरामांना संघर्षाची शंका आली. भावावरच्या स्नेहाने ओथंबून ते पायदळ, हत्ती, घोडे व रथांनी युक्त अशा प्रचंड सैन्यासह त्वरेने कुण्डिनकडे निघाले.
Verse 21
श्रुत्वैतद् भगवान् रामो विपक्षीयनृपोद्यमम् । कृष्णं चैकं गतं हर्तुं कन्यां कलहशङ्कित: ॥ २० ॥ बलेन महता सार्धं भ्रातृस्नेहपरिप्लुत: । त्वरित: कुण्डिनं प्रागाद् गजाश्वरथपत्तिभि: ॥ २१ ॥
विरोधी राजांची तयारी ऐकून आणि कृष्ण एकटाच कन्याहरणासाठी निघाला आहे हे कळताच भगवान बलरामांना संघर्षाची शंका आली. भावावरच्या स्नेहाने ओथंबून ते पायदळ, हत्ती, घोडे व रथांनी युक्त अशा प्रचंड सैन्यासह त्वरेने कुण्डिनकडे निघाले.
Verse 22
भीष्मकन्या वरारोहा काङ्क्षन्त्यागमनं हरे: । प्रत्यापत्तिमपश्यन्ती द्विजस्याचिन्तयत्तदा ॥ २२ ॥
भीष्मकाची वरारोहा कन्या रुक्मिणी श्रीहरी कृष्णाच्या आगमनाची आतुरतेने वाट पाहत होती; पण ब्राह्मण दूत परत येताना न दिसल्याने तिने तेव्हा मनात असे विचार केले.
Verse 23
अहो त्रियामान्तरित उद्वाहो मेऽल्पराधस: । नागच्छत्यरविन्दाक्षो नाहं वेद्म्यत्र कारणम् । सोऽपि नावर्ततेऽद्यापि मत्सन्देशहरो द्विज: ॥ २३ ॥
अहो! रात्रि संपताच माझा विवाह होणार—मी किती अल्पभाग्य! कमलनयन श्रीकृष्ण येत नाहीत; कारण मला कळत नाही. आणि माझा संदेश नेणारा तो ब्राह्मणही अजून परत आलेला नाही.
Verse 24
अपि मय्यनवद्यात्मा दृष्ट्वा किञ्चिज्जुगुप्सितम् । मत्पाणिग्रहणे नूनं नायाति हि कृतोद्यम: ॥ २४ ॥
कदाचित् निष्कलंक श्रीहरिने येथे येण्याचा उद्योग करूनही माझ्यात काही निंद्य दोष पाहिला असावा; म्हणून माझे पाणिग्रहण करण्यास ते आले नाहीत.
Verse 25
दुर्भगाया न मे धाता नानुकूलो महेश्वर: । देवी वा विमुखी गौरी रुद्राणी गिरिजा सती ॥ २५ ॥
मी अत्यंत दुर्भाग्यवती आहे; माझ्याबाबत ना विधाता अनुकूल आहेत, ना महेश्वर शिव. किंवा शिवपत्नी देवी—गौरी, रुद्राणी, गिरिजा व सती—माझ्यावर विमुख झाली आहे.
Verse 26
एवं चिन्तयती बाला गोविन्दहृतमानसा । न्यमीलयत कालज्ञा नेत्रे चाश्रुकलाकुले ॥ २६ ॥
असे विचार करत असताना, गोविंदाने मन हरपलेली ती बाला, वेळ शिल्लक आहे हे जाणून, अश्रूंनी भरलेले डोळे मिटू लागली.
Verse 27
एवं वध्वा: प्रतीक्षन्त्या गोविन्दागमनं नृप । वाम ऊरुर्भुजो नेत्रमस्फुरन् प्रियभाषिण: ॥ २७ ॥
हे नृपा! गोविंदाच्या आगमनाची वाट पाहणाऱ्या त्या वधूच्या डाव्या मांडी, भुजा व डोळा फडफडला—हे प्रिय फलाचे लक्षण होते.
Verse 28
अथ कृष्णविनिर्दिष्ट: स एव द्विजसत्तम: । अन्त:पुरचरीं देवीं राजपुत्रीं ददर्श ह ॥ २८ ॥
तेव्हाच कृष्णाच्या आज्ञेने तोच श्रेष्ठ ब्राह्मण अंतःपुरात असलेल्या दिव्य राजकन्या रुक्मिणीचे दर्शन घेण्यासाठी आला.
Verse 29
सा तं प्रहृष्टवदनमव्यग्रात्मगतिं सती । आलक्ष्य लक्षणाभिज्ञा समपृच्छच्छुचिस्मिता ॥ २९ ॥
ब्राह्मणाचे आनंदित मुख व शांत हालचाल पाहून, लक्षणांची जाण असलेल्या साध्वी रुक्मिणीने पवित्र हास्याने त्यास विचारले।
Verse 30
तस्या आवेदयत् प्राप्तं शशंस यदुनन्दनम् । उक्तं च सत्यवचनमात्मोपनयनं प्रति ॥ ३० ॥
त्या ब्राह्मणाने तिला यदुनंदन श्रीकृष्णांच्या आगमनाची वार्ता दिली आणि तिच्या विवाहाविषयी प्रभूचे सत्य वचनही सांगितले।
Verse 31
तमागतं समाज्ञाय वैदर्भी हृष्टमानसा । न पश्यन्ती ब्राह्मणाय प्रियमन्यन्ननाम सा ॥ ३१ ॥
कृष्णांच्या आगमनाची बातमी कळताच वैदर्भी अत्यंत आनंदित झाली। ब्राह्मणाला देण्यास योग्य काही प्रिय वस्तू न मिळाल्याने तिने फक्त त्यांना नमस्कार केला।
Verse 32
प्राप्तौ श्रुत्वा स्वदुहितुरुद्वाहप्रेक्षणोत्सुकौ । अभ्ययात्तूर्यघोषेण रामकृष्णौ समर्हणै: ॥ ३२ ॥
रामकृष्ण आले असून कन्येच्या विवाहदर्शनास उत्सुक आहेत असे ऐकून, राजा वाद्यांच्या घोषात भरपूर अर्घ्य-उपहार घेऊन त्यांच्या स्वागतास गेला।
Verse 33
मधुपर्कमुपानीय वासांसि विरजांसि स: । उपायनान्यभीष्टानि विधिवत् समपूजयत् ॥ ३३ ॥
त्याने मधुपर्क, निर्मळ नवे वस्त्र आणि इतर इच्छित भेटवस्तू अर्पण करून विधिपूर्वक त्यांची पूजा केली।
Verse 34
तयोर्निवेशनं श्रीमदुपाकल्प्य महामति: । ससैन्ययो: सानुगयोरातिथ्यं विदधे यथा ॥ ३४ ॥
महामती राजा भीष्मकाने त्या दोन्ही प्रभूंसाठी तसेच त्यांच्या सैन्य व अनुचरांसह वैभवशाली निवासाची व्यवस्था करून यथोचित आतिथ्य केले।
Verse 35
एवं राज्ञां समेतानां यथावीर्यं यथावय: । यथाबलं यथावित्तं सर्वै: कामै: समर्हयत् ॥ ३५ ॥
अशा रीतीने भीष्मकाने जमलेल्या राजांना त्यांच्या पराक्रम, वय, बल आणि वैभवानुसार सर्व इच्छित वस्तूंनी सन्मानित केले।
Verse 36
कृष्णमागतमाकर्ण्य विदर्भपुरवासिन: । आगत्य नेत्राञ्जलिभि: पपुस्तन्मुखपङ्कजम् ॥ ३६ ॥
विदर्भपुरातील लोकांनी श्रीकृष्ण आले आहेत असे ऐकताच सर्वजण त्यांना पाहायला आले आणि नेत्रांच्या अंजलीने त्यांच्या कमलमुखाचे मधु पिऊ लागले।
Verse 37
अस्यैव भार्या भवितुं रुक्मिण्यर्हति नापरा । असावप्यनवद्यात्मा भैष्म्या: समुचित: पति: ॥ ३७ ॥
नगरातील लोक म्हणाले—रुक्मिणीखेरीज दुसरी कोणीही त्यांच्या पत्नी होण्यास योग्य नाही; आणि तेही, निर्दोष सौंदर्य-स्वभावाचे, राजकुमारी भैष्मीचे एकमेव योग्य पती आहेत।
Verse 38
किञ्चित्सुचरितं यन्नस्तेन तुष्टस्त्रिलोककृत् । अनुगृह्णातु गृह्णातु वैदर्भ्या: पाणिमच्युत: ॥ ३८ ॥
आमचे जे काही थोडेफार सुकृत असेल त्याने त्रिलोककर्ता अच्युत प्रसन्न होवो आणि कृपा करून वैदर्भीचा पाणिग्रहण करो।
Verse 39
एवं प्रेमकलाबद्धा वदन्ति स्म पुरौकस: । कन्या चान्त:पुरात् प्रागाद् भटैर्गुप्ताम्बिकालयम् ॥ ३९ ॥
प्रेमाच्या उफाळत्या भावनेने बांधलेले नगरवासी असे बोलू लागले. तेव्हा ती वधू, पहाऱ्यांनी संरक्षित, अंतःपुरातून निघून अंबिकेच्या मंदिरात दर्शनास गेली.
Verse 40
पद्भ्यां विनिर्ययौ द्रष्टुं भवान्या: पादपल्लवम् । सा चानुध्यायती सम्यङ्मुकुन्दचरणाम्बुजम् ॥ ४० ॥ यतवाङ्मातृभि: सार्धं सखीभि: परिवारिता । गुप्ता राजभटै: शूरै: सन्नद्धैरुद्यतायुधै: । मृदङ्गशङ्खपणवास्तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे ॥ ४१ ॥
रुक्मिणी पायी चालत बाहेर निघाली, भवानीदेवीच्या चरणकमलांचे दर्शन घेण्यासाठी. पण ती मौन राहून मनोमन श्री मुकुंदकृष्णाच्या चरणकमलांचेच ध्यान करीत होती.
Verse 41
पद्भ्यां विनिर्ययौ द्रष्टुं भवान्या: पादपल्लवम् । सा चानुध्यायती सम्यङ्मुकुन्दचरणाम्बुजम् ॥ ४० ॥ यतवाङ्मातृभि: सार्धं सखीभि: परिवारिता । गुप्ता राजभटै: शूरै: सन्नद्धैरुद्यतायुधै: । मृदङ्गशङ्खपणवास्तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे ॥ ४१ ॥
ती मौन धारण करून मातांसह व सख्यांसह वेढलेली चालली. राजााचे शूर भट, सज्ज होऊन उचललेल्या शस्त्रांसह, तिचे रक्षण करीत होते; आणि मृदंग, शंख, पणव, तुर्य व भेरी इत्यादी वाद्ये निनादत होती.
Verse 42
नानोपहारबलिभिर्वारमुख्या: सहस्रश: । स्रग्गन्धवस्त्राभरणैर्द्विजपत्न्य: स्वलङ्कृता: ॥ ४२ ॥ गायन्त्यश्च स्तुवन्तश्च गायका वाद्यवादका: । परिवार्य वधूं जग्मु: सूतमागधवन्दिन: ॥ ४३ ॥
वधूच्या मागे हजारो प्रमुख वारमुख्या नाना प्रकारचे उपहार व बलि-भेट घेऊन चालल्या. तसेच माळा, सुगंध, वस्त्रे व अलंकार यांसह सुशोभित ब्राह्मणपत्नीही होत्या.
Verse 43
नानोपहारबलिभिर्वारमुख्या: सहस्रश: । स्रग्गन्धवस्त्राभरणैर्द्विजपत्न्य: स्वलङ्कृता: ॥ ४२ ॥ गायन्त्यश्च स्तुवन्तश्च गायका वाद्यवादका: । परिवार्य वधूं जग्मु: सूतमागधवन्दिन: ॥ ४३ ॥
गायक गात व स्तुती करीत चालले आणि वादक वाद्ये वाजवीत होते. सूत, मागध व वंदीजन वधूला वेढून तिच्यासह पुढे गेले.
Verse 44
आसाद्य देवीसदनं धौतपादकराम्बुजा । उपस्पृश्य शुचि: शान्ता प्रविवेशाम्बिकान्तिकम् ॥ ४४ ॥
देवीच्या मंदिरात पोहोचून रुक्मिणीने प्रथम कमळासारखे पाय व हात धुतले आणि मग शुद्धीसाठी आचमन केले. अशी पवित्र व शांत होऊन ती माता अंबिकेच्या सान्निध्यात प्रवेशली।
Verse 45
तां वै प्रवयसो बालां विधिज्ञा विप्रयोषित: । भवानीं वन्दयांचक्रुर्भवपत्नीं भवान्विताम् ॥ ४५ ॥
विधीचे ज्ञान असलेल्या वयोवृद्ध ब्राह्मणपत्नींनी त्या बालिका रुक्मिणीला सोबत घेऊन, पती भगवान् भवासह विराजमान भवानी—भवपत्नी—यांना वंदन करविले।
Verse 46
नमस्ये त्वाम्बिकेऽभीक्ष्णं स्वसन्तानयुतां शिवाम् । भूयात् पतिर्मे भगवान् कृष्णस्तदनुमोदताम् ॥ ४६ ॥
[रुक्मिणीची प्रार्थना:] हे अंबिके, शिवपत्नी, संततीसह तुला मी वारंवार नमस्कार करते. भगवान् कृष्ण माझे पती होवोत; कृपा करून ही इच्छा मान्य करून वर दे.
Verse 47
अद्भिर्गन्धाक्षतैर्धूपैर्वास:स्रङ्माल्यभूषणै: । नानोपहारबलिभि: प्रदीपावलिभि: पृथक् ॥ ४७ ॥ विप्रस्त्रिय: पतिमतीस्तथा तै: समपूजयत् । लवणापूपताम्बूलकण्ठसूत्रफलेक्षुभि: ॥ ४८ ॥
रुक्मिणीने जल, सुगंध, अक्षत, धूप, वस्त्रे, पुष्पमाळा, हार-आभूषणे, विविध उपहार-बलि आणि दीपमाळा यांद्वारे देवीची वेगवेगळी पूजा केली. तसेच पतिव्रता ब्राह्मणस्त्रियांनीही त्याच वस्तूंनी एकत्र पूजन करून लवण, अपूप, तांबूल, यज्ञोपवीत, फळे व इक्षुरस अर्पण केला।
Verse 48
अद्भिर्गन्धाक्षतैर्धूपैर्वास:स्रङ्माल्यभूषणै: । नानोपहारबलिभि: प्रदीपावलिभि: पृथक् ॥ ४७ ॥ विप्रस्त्रिय: पतिमतीस्तथा तै: समपूजयत् । लवणापूपताम्बूलकण्ठसूत्रफलेक्षुभि: ॥ ४८ ॥
रुक्मिणीने जल, सुगंध, अक्षत, धूप, वस्त्रे, पुष्पमाळा, हार-आभूषणे, विविध उपहार-बलि आणि दीपमाळा यांद्वारे देवीची वेगवेगळी पूजा केली. तसेच पतिव्रता ब्राह्मणस्त्रियांनीही त्याच वस्तूंनी एकत्र पूजन करून लवण, अपूप, तांबूल, यज्ञोपवीत, फळे व इक्षुरस अर्पण केला।
Verse 49
तस्यै स्त्रियस्ता: प्रददु: शेषां युयुजुराशिष: । ताभ्यो देव्यै नमश्चक्रे शेषां च जगृहे वधू: ॥ ४९ ॥
त्या स्त्रियांनी वधूला अर्पणाचे उरलेले भाग दिले आणि तिला शुभ आशीर्वाद दिले. वधूने देवीला व त्या स्त्रियांना नमस्कार करून ते शेष प्रसाद म्हणून स्वीकारले.
Verse 50
मुनिव्रतमथ त्यक्त्वा निश्चक्रामाम्बिकागृहात् । प्रगृह्य पाणिना भृत्यां रत्नमुद्रोपशोभिना ॥ ५० ॥
मग राजकन्येने मौनव्रत सोडले आणि अंबिकेच्या मंदिरातून बाहेर पडली. रत्नजडित मुद्रिकेने शोभलेल्या हाताने तिने एका दासीचा हात धरला होता.
Verse 51
तां देवमायामिव धीरमोहिनीं सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् । श्यामां नितम्बार्पितरत्नमेखलां व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तलशङ्कितेक्षणाम् । शुचिस्मितां बिम्बफलाधरद्युति- शोणायमानद्विजकुन्दकुड्मलाम् ॥ ५१ ॥ पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं सिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना । विलोक्य वीरा मुमुहु: समागता यशस्विनस्तत्कृतहृच्छयार्दिता: ॥ ५२ ॥ यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास- व्रीदावलोकहृतचेतस उज्झितास्त्रा: । पेतु: क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम् ॥ ५३ ॥ सैवं शनैश्चलयती चलपद्मकोशौ प्राप्तिं तदा भगवत: प्रसमीक्षमाणा । उत्सार्य वामकरजैरलकानपाङ्गै: प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशेऽच्युतं च ॥ ५४ ॥ तां राजकन्यां रथमारुरुक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् ॥ ५५ ॥
रुक्मिणी जणू भगवंताच्या देवमायेप्रमाणे धीर-गंभीरांनाही मोहविणारी होती. तिची सडपातळ कंबर, कुंडलांनी शोभलेले मुख, श्यामल कांती, नितंबांवर रत्नजडित मेखला, उमलते स्तन आणि केसांच्या स्पर्शाची शंका बाळगणारे नेत्र—हे सर्व मन हरत होते. तिच्या पवित्र मधुर हास्यात बिंबफळासारख्या लाल अधरांची प्रभा आणि कुंदकळीप्रमाणे दंतांची उजळता दिसत होती.
Verse 52
तां देवमायामिव धीरमोहिनीं सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् । श्यामां नितम्बार्पितरत्नमेखलां व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तलशङ्कितेक्षणाम् । शुचिस्मितां बिम्बफलाधरद्युति- शोणायमानद्विजकुन्दकुड्मलाम् ॥ ५१ ॥ पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं सिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना । विलोक्य वीरा मुमुहु: समागता यशस्विनस्तत्कृतहृच्छयार्दिता: ॥ ५२ ॥ यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास- व्रीदावलोकहृतचेतस उज्झितास्त्रा: । पेतु: क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम् ॥ ५३ ॥ सैवं शनैश्चलयती चलपद्मकोशौ प्राप्तिं तदा भगवत: प्रसमीक्षमाणा । उत्सार्य वामकरजैरलकानपाङ्गै: प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशेऽच्युतं च ॥ ५४ ॥ तां राजकन्यां रथमारुरुक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् ॥ ५५ ॥
ती राजहंसिणीसारखी चालत होती; मधुर झंकार करणाऱ्या नूपुरांच्या तेजाने तिचे चरण अधिकच शोभून दिसत होते. तिला पाहताच तेथे जमलेले यशस्वी वीर राजे कामाने व्याकुळ होऊन मोहित झाले.
Verse 53
तां देवमायामिव धीरमोहिनीं सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् । श्यामां नितम्बार्पितरत्नमेखलां व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तलशङ्कितेक्षणाम् । शुचिस्मितां बिम्बफलाधरद्युति- शोणायमानद्विजकुन्दकुड्मलाम् ॥ ५१ ॥ पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं सिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना । विलोक्य वीरा मुमुहु: समागता यशस्विनस्तत्कृतहृच्छयार्दिता: ॥ ५२ ॥ यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास- व्रीदावलोकहृतचेतस उज्झितास्त्रा: । पेतु: क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम् ॥ ५३ ॥ सैवं शनैश्चलयती चलपद्मकोशौ प्राप्तिं तदा भगवत: प्रसमीक्षमाणा । उत्सार्य वामकरजैरलकानपाङ्गै: प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशेऽच्युतं च ॥ ५४ ॥ तां राजकन्यां रथमारुरुक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् ॥ ५५ ॥
तिच्या उदार हास्याने व लज्जाभऱ्या कटाक्षाने राजांचे चित्त हरपले; त्यांनी शस्त्रे टाकली आणि हत्ती-रथ-घोड्यावरूनच मूढ होऊन भूमीवर कोसळले. मिरवणुकीच्या बहाण्याने ती आपली शोभा केवळ श्रीहरि कृष्णालाच अर्पित करीत होती.
Verse 54
तां देवमायामिव धीरमोहिनीं सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् । श्यामां नितम्बार्पितरत्नमेखलां व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तलशङ्कितेक्षणाम् । शुचिस्मितां बिम्बफलाधरद्युति- शोणायमानद्विजकुन्दकुड्मलाम् ॥ ५१ ॥ पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं सिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना । विलोक्य वीरा मुमुहु: समागता यशस्विनस्तत्कृतहृच्छयार्दिता: ॥ ५२ ॥ यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास- व्रीदावलोकहृतचेतस उज्झितास्त्रा: । पेतु: क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम् ॥ ५३ ॥ सैवं शनैश्चलयती चलपद्मकोशौ प्राप्तिं तदा भगवत: प्रसमीक्षमाणा । उत्सार्य वामकरजैरलकानपाङ्गै: प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशेऽच्युतं च ॥ ५४ ॥ तां राजकन्यां रथमारुरुक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् ॥ ५५ ॥
रुक्मिणी देवी-योगमायेप्रमाणे धीरांनाही मोहविणारी होती. कुंडलांनी शोभलेला मुखचंद्र, सडपातळ कंबर, श्यामवर्ण देह, नितंबांवर रत्नजडित मेखला, कळीप्रमाणे उमलते स्तन आणि केसांनी झाकले जाईल अशी शंका वाटावी असे नेत्र—अतिशय रम्य होते. बिंबफळासारख्या लाल अधरांच्या तेजात कुंदकळीप्रमाणे दात उजळत, आणि तिचे शुचि मधुर हास्य मन हरत असे. राजहंसिणीसारख्या चालीनं ती हळूहळू चालत होती; झंकारणाऱ्या नूपुरांच्या प्रभेने पावले शोभत होती, आणि ती भगवंताच्या आगमनाची वाट पाहत होती. डाव्या हाताच्या नखांनी केस बाजूला सारून लज्जेने राजांकडे कटाक्ष टाकला; तेव्हाच तिला अच्युत दिसला. मग शत्रू पाहत असतानाच, रथावर चढू इच्छिणाऱ्या त्या राजकन्येला श्रीकृष्णांनी हरण केले.
Verse 55
तां देवमायामिव धीरमोहिनीं सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् । श्यामां नितम्बार्पितरत्नमेखलां व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तलशङ्कितेक्षणाम् । शुचिस्मितां बिम्बफलाधरद्युति- शोणायमानद्विजकुन्दकुड्मलाम् ॥ ५१ ॥ पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं सिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना । विलोक्य वीरा मुमुहु: समागता यशस्विनस्तत्कृतहृच्छयार्दिता: ॥ ५२ ॥ यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास- व्रीदावलोकहृतचेतस उज्झितास्त्रा: । पेतु: क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम् ॥ ५३ ॥ सैवं शनैश्चलयती चलपद्मकोशौ प्राप्तिं तदा भगवत: प्रसमीक्षमाणा । उत्सार्य वामकरजैरलकानपाङ्गै: प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशेऽच्युतं च ॥ ५४ ॥ तां राजकन्यां रथमारुरुक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् ॥ ५५ ॥
शत्रू पाहत असतानाच, रथावर चढू इच्छिणाऱ्या त्या राजकन्या रुक्मिणीला श्रीकृष्ण—अच्युत हरि—यांनी क्षणार्धात पकडून आपल्या संग घेऊन गेले, जणू भक्ताच्या रक्षणासाठी भगवान स्वतःच पुढे येतात।
Verse 56
रथं समारोप्य सुपर्णलक्षणं राजन्यचक्रं परिभूय माधव: । ततो ययौ रामपुरोगम: शनै: शृगालमध्यादिव भागहृद्धरि: ॥ ५६ ॥
गरुडचिन्हध्वज असलेल्या रथावर राजकन्येला बसवून, माधवांनी राजांच्या वर्तुळाला पराभूत करून मागे ढकलले. बलराम पुढे होते; आणि भगवान हळूहळू बाहेर निघाले—जसे कोल्ह्यांच्या मधून सिंह आपला शिकार घेऊन निघून जातो.
Verse 57
तं मानिन: स्वाभिभवं यश:क्षयं परे जरासन्धमुखा न सेहिरे । अहो धिगस्मान् यश आत्तधन्वनां गोपैर्हृतं केशरिणां मृगैरिव ॥ ५७ ॥
जरासंध आदी अभिमानी, भगवंतद्वेषी राजे हा पराभव व यशःक्षय सहन करू शकले नाहीत. ते म्हणाले—“अहो, आम्हांला धिक्कार! आम्ही धनुर्धारी असूनही, गोपांनी आमचा मान हिरावला—जसे सिंहांचा गौरव लहान प्राण्यांनी हिरावावा!”
Frequently Asked Questions
Within the Purāṇic-kṣatriya framework, this resembles the rākṣasa form of marriage (forcible taking in the presence of rival kings), which is treated as culturally intelligible for warrior society. The Bhāgavata emphasizes not coercion of the bride but protection of her freely chosen surrender: Rukmiṇī explicitly selects Kṛṣṇa, sends a messenger, and prays for Him. Kṛṣṇa’s act counters adharma rooted in envy and political manipulation, while honoring her consent and exclusive devotion.
Rukmiṇī approaches Ambikā as a venerable devī within Vedic dharma, seeking auspicious facilitation, yet her petition is explicitly centered on Kṛṣṇa as the supreme goal. In Bhāgavata theology, subordinate deities can be respected as empowered within the Lord’s governance, while the devotee’s ultimate refuge (āśraya) remains Bhagavān; thus the prayer functions as culturally orthodox worship aligned to single-pointed bhakti.
Śiśupāla is the intended groom; his supporters include Jarāsandha, Śālva, Dantavakra, Vidūratha, Pauṇḍraka and other kings. Their stated motivation is to prevent Kṛṣṇa from taking the bride, but the narrative frames the deeper cause as envy (asūyā) of Kṛṣṇa and Balarāma, converting a wedding alliance into a coalition of adharma.