Adhyaya 51
Kṛṣṇa Leads Kālayavana to Mucukunda; The Yavana Is Burned; Mucukunda’s Prayers and Boon of Bhakti
मथुरेच्या संकटात यवनभय वाढले असता कालयवन नारदांनी सांगितलेल्या चिन्हांवरून (श्रीवत्स, चतुर्भुज, कमलनेत्र, वनमाला) श्रीकृष्णांना ओळखून त्यांच्या दिव्य सौंदर्याने मोहित होतो. कृष्ण निरायुध व पायी आहेत म्हणून दुर्बल समजून तो पाठलाग करतो; पण भगवान् जाणूनबुजून मागे सरकतही सदैव त्याच्या आवाक्याबाहेर राहतात—योग्यांनाही अगम्य. कृष्ण त्याला पर्वतगुहेत नेतात, जिथे देवांच्या वराने प्राचीन राजा मुचुकुंद गाढ निद्रेत आहे. झोपलेल्या मुचुकुंदाला कृष्ण समजून कालयवन लाथ मारतो आणि मुचुकुंदाच्या ज्वालामय दृष्टिने तो तत्क्षणी भस्म होतो. परीक्षिताच्या प्रश्नावर शुकदेव मुचुकुंदाची वंशपरंपरा, देवसेवा व गुहेतील निद्रेचा प्रसंग सांगतात. नंतर कृष्ण प्रकट होताच काळाने नम्र झालेला मुचुकुंद गृहबंधन व विषयासक्त राजसत्ता यांची निंदा करून गहन स्तुती करतो आणि फक्त प्रभुचरणसेवा मागतो. भगवान् त्याची भक्ति शुद्ध असल्याचे सांगून क्षत्रियदोष-शुद्धीसाठी तप करण्यास सांगतात व पुढील ब्राह्मणजन्म आणि अखेरीस भगवत्प्राप्तीचा वर देतात; त्यामुळे मथुरेतील संघर्षातून द्वारकेच्या स्थापनेकडे कथा वळते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: कालयवनाने भगवान श्रीकृष्णांना मथुरेतून बाहेर पडताना पाहिले, जणू काही उगवता चंद्रच. त्यांचे रूप अत्यंत सुंदर, सावळे आणि त्यांनी पिवळे रेशमी वस्त्र परिधान केले होते. त्यांच्या वक्षस्थळावर श्रीवत्स चिन्ह आणि गळ्यात कौस्तुभ मणी होता. 'हेच वासुदेव आहेत,' असे निश्चित करून तो त्या अलभ्य भगवंतांच्या मागे धावला.
Verse 2
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: कालयवनाने भगवान श्रीकृष्णांना मथुरेतून बाहेर पडताना पाहिले, जणू काही उगवता चंद्रच. त्यांचे रूप अत्यंत सुंदर, सावळे आणि त्यांनी पिवळे रेशमी वस्त्र परिधान केले होते. त्यांच्या वक्षस्थळावर श्रीवत्स चिन्ह आणि गळ्यात कौस्तुभ मणी होता. 'हेच वासुदेव आहेत,' असे निश्चित करून तो त्या अलभ्य भगवंतांच्या मागे धावला.
Verse 3
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: कालयवनाने भगवान श्रीकृष्णांना मथुरेतून बाहेर पडताना पाहिले, जणू काही उगवता चंद्रच. त्यांचे रूप अत्यंत सुंदर, सावळे आणि त्यांनी पिवळे रेशमी वस्त्र परिधान केले होते. त्यांच्या वक्षस्थळावर श्रीवत्स चिन्ह आणि गळ्यात कौस्तुभ मणी होता. 'हेच वासुदेव आहेत,' असे निश्चित करून तो त्या अलभ्य भगवंतांच्या मागे धावला.
Verse 4
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: कालयवनाने भगवान श्रीकृष्णांना मथुरेतून बाहेर पडताना पाहिले, जणू काही उगवता चंद्रच. त्यांचे रूप अत्यंत सुंदर, सावळे आणि त्यांनी पिवळे रेशमी वस्त्र परिधान केले होते. त्यांच्या वक्षस्थळावर श्रीवत्स चिन्ह आणि गळ्यात कौस्तुभ मणी होता. 'हेच वासुदेव आहेत,' असे निश्चित करून तो त्या अलभ्य भगवंतांच्या मागे धावला.
Verse 5
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: कालयवनाने भगवान श्रीकृष्णांना मथुरेतून बाहेर पडताना पाहिले, जणू काही उगवता चंद्रच. त्यांचे रूप अत्यंत सुंदर, सावळे आणि त्यांनी पिवळे रेशमी वस्त्र परिधान केले होते. त्यांच्या वक्षस्थळावर श्रीवत्स चिन्ह आणि गळ्यात कौस्तुभ मणी होता. 'हेच वासुदेव आहेत,' असे निश्चित करून तो त्या अलभ्य भगवंतांच्या मागे धावला.
Verse 6
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—कालयवनाने प्रभूला मथुरेतून बाहेर येताना पाहिले आणि त्यांना उगवत्या चंद्रासारखे मानले. ते अत्यंत रमणीय—श्यामवर्ण, पिवळे रेशमी वस्त्र परिधान केलेले; वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह आणि कंठी कौस्तुभमणी झळकत होता. त्यांच्या चार भुजा दृढ व दीर्घ; नेत्र नवकमलासारखे अरुण; मुख कमलासारखे, गाल तेजस्वी, पवित्र हास्य आणि मकराकृती कुंडले चमकत होती. यवन विचार करू लागला—“हा नक्कीच वासुदेव; नारदांनी सांगितलेली लक्षणे—श्रीवत्स, चतुर्भुज रूप, कमलनयन, वनमाला व अनुपम सौंदर्य—सर्व यांच्यात आहेत; दुसरा कोणी असू शकत नाही. हा निरायुध पायी चालतो, म्हणून मीही निरायुध होऊन याच्याशी युद्ध करीन.” असे ठरवून तो पाठ फिरवून धावणाऱ्या भगवंताच्या मागे धावला, त्या श्रीकृष्णाला पकडू पाहत, ज्यांना महान योगीही सहज प्राप्त करू शकत नाहीत।
Verse 7
हस्तप्राप्तमिवात्मानं हरीणा स पदे पदे । नीतो दर्शयता दूरं यवनेशोऽद्रिकन्दरम् ॥ ७ ॥
प्रभु हरि प्रत्येक पावलागणिक कालयवनाला जणू हाताशीच मिळाल्यासारखे भासवत, त्याला फार दूर नेत पर्वताच्या गुहेकडे घेऊन गेले।
Verse 8
पलायनं यदुकुले जातस्य तव नोचितम् । इति क्षिपन्ननुगतो नैनं प्रापाहताशुभ: ॥ ८ ॥
पाठलाग करताना यवनाने टोमणा मारला—“यदुकुळात जन्मलेल्याला पळून जाणे शोभत नाही!” तरीही तो प्रभूला गाठू शकला नाही, कारण त्याची पापफळे अजून शुद्ध झाली नव्हती।
Verse 9
एवं क्षिप्तोऽपि भगवान्प्राविशद् गिरिकन्दरम् । सोऽपि प्रविष्टस्तत्रान्यं शयानं ददृशे नरम् ॥ ९ ॥
अशा प्रकारे अपमानित झाल्यावरही भगवान पर्वतगुहेत प्रवेशले. कालयवनही आत शिरला आणि तेथे दुसरा एक पुरुष झोपलेला दिसला.
Verse 10
नन्वसौ दूरमानीय शेते मामिह साधुवत् । इति मत्वाच्युतं मूढस्तं पदा समताडयत् ॥ १० ॥
“मला इतक्या दूर आणून आता हा इथे साधूसारखा झोपला आहे!” असे समजून, मूर्ख कालयवनाने झोपलेल्या त्या पुरुषाला श्रीकृष्ण मानून पूर्ण जोरात लाथ मारली।
Verse 11
स उत्थाय चिरं सुप्त: शनैरुन्मील्य लोचने । दिशो विलोकयन् पार्श्वे तमद्राक्षीदवस्थितम् ॥ ११ ॥
तो पुरुष दीर्घकाळ झोपून उठला आणि हळूहळू डोळे उघडले. सर्व दिशांकडे पाहून त्याने शेजारी उभा असलेला काळयवन पाहिला.
Verse 12
स तावत्तस्य रुष्टस्य दृष्टिपातेन भारत । देहजेनाग्निना दग्धो भस्मसादभवत् क्षणात् ॥ १२ ॥
हे भारत, तो जागा झालेला पुरुष रागाने नजर टाकताच त्याच्या देहातून उत्पन्न झालेल्या अग्नीने काळयवन क्षणात जळून भस्म झाला.
Verse 13
श्रीराजोवाच को नाम स पुमान् ब्रह्मन् कस्य किंवीर्य एव च । कस्माद् गुहां गत: शिष्ये किंतेजो यवनार्दन: ॥ १३ ॥
श्रीराजा म्हणाले: हे ब्राह्मण, तो पुरुष कोण होता? तो कोणत्या कुलातला आणि त्याचे पराक्रम काय? यवनांचा संहार करणारा तो गुहेत जाऊन का झोपला, आणि तो कोणाचा पुत्र होता?
Verse 14
श्रीशुक उवाच स इक्ष्वाकुकुले जातो मान्धातृतनयो महान् । मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्य: सत्यसङ्गर: ॥ १४ ॥
श्रीशुक म्हणाले: तो महान पुरुष इक्ष्वाकु कुलात जन्मलेला, मान्धाताचा पुत्र होता. तो मुचुकुन्द म्हणून प्रसिद्ध, ब्राह्मणधर्माचा भक्त आणि रणात सत्यप्रतिज्ञ होता.
Verse 15
स याचित: सुरगणैरिन्द्राद्यैरात्मरक्षणे । असुरेभ्य: परित्रस्तैस्तद्रक्षां सोऽकरोच्चिरम् ॥ १५ ॥
इंद्रादी देवगण असुरांमुळे भयभीत होऊन आत्मरक्षणासाठी त्याला विनवू लागले. तेव्हा मुचुकुन्दाने त्यांचे दीर्घकाळ रक्षण केले.
Verse 16
लब्ध्वा गुहं ते स्व:पालं मुचुकुन्दमथाब्रुवन् । राजन् विरमतां कृच्छ्राद् भवान् न: परिपालनात् ॥ १६ ॥
देवांनी कार्त्तिकेयाला सेनापती म्हणून प्राप्त करून मुचुकुंदास म्हटले—हे राजन्, आमचे कठीण रक्षणकार्य आता सोडून विश्रांती घ्या।
Verse 17
नरलोकं परित्यज्य राज्यं निहतकण्टकम् । अस्मान् पालयतो वीर कामास्ते सर्व उज्झिता: ॥ १७ ॥
हे वीर, मनुष्यलोकी निष्कंटक राज्य सोडून आम्हांला रक्षण करताना तू आपल्या सर्व वैयक्तिक इच्छा त्यागल्या।
Verse 18
सुता महिष्यो भवतो ज्ञातयोऽमात्यमन्त्रिण: । प्रजाश्च तुल्यकालीना नाधुना सन्ति कालिता: ॥ १८ ॥
तुझे पुत्र, राण्या, नातेवाईक, अमात्य-मंत्री, सल्लागार आणि समकालीन प्रजा—आता उरलेली नाही; काळाने सर्वांना वाहून नेले।
Verse 19
कालो बलीयान् बलिनां भगवानीश्वरोऽव्यय: । प्रजा: कालयते क्रीडन् पशुपालो यथा पशून् ॥ १९ ॥
अव्यय ईश्वररूप काळ हा बलवानांपेक्षाही अधिक बलवान आहे; तो क्रीडा करीत प्रजांना तसा हाकतो जसा गुराखी जनावरांना हाकतो।
Verse 20
वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यमद्य न: । एक एवेश्वरस्तस्य भगवान् विष्णुरव्यय: ॥ २० ॥
तुझे कल्याण असो! आज आमच्याकडून वर माग—कैवल्य (मोक्ष) वगळून; ते देण्यास एकमेव अव्यय भगवान विष्णू समर्थ आहेत।
Verse 21
एवमुक्त: स वै देवानभिवन्द्य महायशा: । अशयिष्ट गुहाविष्टो निद्रया देवदत्तया ॥ २१ ॥
असे सांगितल्यावर महायशस्वी राजा मुचुकुंद देवांना नमस्कार करून एका गुहेत गेला आणि देवांनी दिलेल्या निद्रेचा आश्रय घेऊन शयनास गेला।
Verse 22
यवने भस्मसान्नीते भगवान् सात्वतर्षभ: । आत्मानं दर्शयामास मुचुकुन्दाय धीमते ॥ २२ ॥
यवन भस्म झाल्यावर सात्वतांचा श्रेष्ठ भगवान् यांनी धीमान मुचुकुंदाला आपले स्वरूप प्रकट करून दर्शन दिले।
Verse 23
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
त्यांना पाहून राजाने जाणले—प्रभू मेघासारखे घनश्याम, पीत रेशमी वस्त्रधारी; वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह आणि कंठी तेजस्वी कौस्तुभमणी विराजमान. चार भुजा, वैजयन्ती माळेने शोभित, प्रसन्न व सुंदर मुख, चमकते मकर-कुंडल आणि स्नेहयुक्त हास्यदृष्टीने ते सर्व मानवांसाठी दर्शनीय होते. त्यांचे तारुण्य अनुपम होते आणि रुष्ट सिंहासारखा उदार पराक्रम व दुर्धर्ष तेज त्यांच्यात होते. त्या तेजाने दडपला जाऊन, शंका मनात धरून, महाबुद्धी मुचुकुंदाने हळूहळू भगवान श्रीकृष्णांना प्रश्न विचारला।
Verse 24
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
त्यांना पाहून राजाने जाणले—प्रभू मेघासारखे घनश्याम, पीत रेशमी वस्त्रधारी; वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह आणि कंठी तेजस्वी कौस्तुभमणी विराजमान. चार भुजा, वैजयन्ती माळेने शोभित, प्रसन्न व सुंदर मुख, चमकते मकर-कुंडल आणि स्नेहयुक्त हास्यदृष्टीने ते सर्व मानवांसाठी दर्शनीय होते. त्यांचे तारुण्य अनुपम होते आणि रुष्ट सिंहासारखा उदार पराक्रम व दुर्धर्ष तेज त्यांच्यात होते. त्या तेजाने दडपला जाऊन, शंका मनात धरून, महाबुद्धी मुचुकुंदाने हळूहळू भगवान श्रीकृष्णांना प्रश्न विचारला।
Verse 25
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
त्यांना पाहून राजाने जाणले—प्रभू मेघासारखे घनश्याम, पीत रेशमी वस्त्रधारी; वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह आणि कंठी तेजस्वी कौस्तुभमणी विराजमान. चार भुजा, वैजयन्ती माळेने शोभित, प्रसन्न व सुंदर मुख, चमकते मकर-कुंडल आणि स्नेहयुक्त हास्यदृष्टीने ते सर्व मानवांसाठी दर्शनीय होते. त्यांचे तारुण्य अनुपम होते आणि रुष्ट सिंहासारखा उदार पराक्रम व दुर्धर्ष तेज त्यांच्यात होते. त्या तेजाने दडपला जाऊन, शंका मनात धरून, महाबुद्धी मुचुकुंदाने हळूहळू भगवान श्रीकृष्णांना प्रश्न विचारला।
Verse 26
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
प्रभूंकडे पाहताच राजा मुचुकुंदाने त्यांना मेघासारखे घनश्याम, पिवळ्या रेशमी वस्त्रांनी अलंकृत, वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह व कंठी तेजस्वी कौस्तुभमणीने शोभित असे पाहिले. ते चतुर्भुज, वैजयंतीमाळेने विभूषित, प्रसन्न-सुंदर मुख व मकराकृती कुंडलांनी झळाळत होते; स्नेहपूर्ण हास्यदृष्टीने सर्वांना मोहवित. त्यांचे यौवन अनुपम, चाल क्रुद्ध सिंहासारखी उदात्त. त्या तेजाने भारावून, त्यांना अजेय जाणून, शंकित राजा हळूहळू श्रीकृष्णांना प्रश्न करू लागला.
Verse 27
श्रीमुचुकुन्द उवाच को भवानिह सम्प्राप्तो विपिने गिरिगह्वरे । पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां विचरस्युरुकण्टके ॥ २७ ॥
श्री मुचुकुंद म्हणाले—आपण कोण, जे या वनातील पर्वतगुहेत येथे येऊन पोहोचलात? कमळपानासारख्या कोमल चरणांनी आपण या काटेरी भूमीवर कसे विचरत आहात?
Verse 28
किंस्वित्तेजस्विनां तेजो भगवान् वा विभावसु: । सूर्य: सोमो महेन्द्रो वा लोकपालोऽपरोऽपि वा ॥ २८ ॥
आपण तेजस्वींचे तेजच आहात काय? की आपण अग्निदेव, सूर्यदेव, चंद्रदेव, महेंद्र, किंवा अन्य कोणत्या लोकाचे लोकपाल आहात?
Verse 29
मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम् । यद् बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीप: प्रभया यथा ॥ २९ ॥
मी तुम्हाला तीन प्रधान देवांमध्येही परम पुरुष मानतो; कारण जसा दीपक आपल्या प्रकाशाने अंधार दूर करतो, तसा तुम्ही या गुहेचा अंधकार दूर करत आहात.
Verse 30
शुश्रूषतामव्यलीकमस्माकं नरपुङ्गव । स्वजन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते ॥ ३० ॥
हे नरश्रेष्ठ! आम्ही सत्य ऐकण्यास उत्सुक आहोत; तुम्हाला रुचल्यास कृपा करून तुमचे जन्म, कर्म आणि गोत्र (वंश) आम्हाला निष्कपटपणे सांगा.
Verse 31
वयं तु पुरुषव्याघ्र ऐक्ष्वाका: क्षत्रबन्धव: । मुचुकुन्द इति प्रोक्तो यौवनाश्वात्मज: प्रभो ॥ ३१ ॥
हे पुरुषव्याघ्र! आम्ही इक्ष्वाकुवंशातील पतित क्षत्रिय आहोत. प्रभो, माझे नाव मुचुकुंद असून मी युवनाश्वाचा पुत्र आहे.
Verse 32
चिरप्रजागरश्रान्तो निद्रयापहतेन्द्रिय: । शयेऽस्मिन् विजने कामं केनाप्युत्थापितोऽधुना ॥ ३२ ॥
दीर्घकाळ जागरणाने मी थकलो होतो आणि निद्रेने इंद्रिये आच्छादली होती. म्हणून या एकांतस्थानी मी सुखाने झोपलो; आत्ताच कुणीतरी मला उठविले.
Verse 33
सोऽपि भस्मीकृतो नूनमात्मीयेनैव पाप्मना । अनन्तरं भवान् श्रीमाल्ँ लक्षितोऽमित्रशासन: ॥ ३३ ॥
ज्याने मला उठविले तो निश्चयच आपल्या पापाच्या फळाने भस्म झाला. त्यानंतर मी तुम्हाला पाहिले—श्रीमान स्वरूप आणि शत्रूंना दंड देणारे समर्थ प्रभू.
Verse 34
तेजसा तेऽविषह्येण भूरि द्रष्टुं न शक्नुम: । हतौजसा महाभाग माननीयोऽसि देहिनाम् ॥ ३४ ॥
तुमचा असह्य तेज आमचे बळ हरपून टाकतो; म्हणून आम्ही तुम्हाला नीट पाहू शकत नाही. हे महाभाग! सर्व देहधाऱ्यांनी तुम्हाला मान द्यावा.
Verse 35
एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान् भूतभावन: । प्रत्याह प्रहसन् वाण्या मेघनादगभीरया ॥ ३५ ॥
राजाने असे संबोधिल्यावर, सर्वभूतांचे कारण असलेले भगवान् भूतभावन हसले आणि मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने उत्तर देऊ लागले.
Verse 36
श्रीभगवानुवाच जन्मकर्माभिधानानि सन्ति मेऽङ्ग सहस्रश: । न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुमनन्तत्वान्मयापि हि ॥ ३६ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे सखा, माझी जन्मे, कर्मे व नावे हजारो आहेत. ती अनंत असल्याने मीसुद्धा त्यांची मोजदाद करू शकत नाही.
Verse 37
क्वचिद् रजांसि विममे पार्थिवान्युरुजन्मभि: । गुणकर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित् ॥ ३७ ॥
अनेक जन्मांनंतर कोणी पृथ्वीवरील धुळीचे कण मोजू शकेल; पण माझे गुण, कर्म, नावे व जन्मे कधीही पूर्ण मोजता येत नाहीत.
Verse 38
कालत्रयोपपन्नानि जन्मकर्माणि मे नृप । अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षय: ॥ ३८ ॥
हे राजन्, तीनही काळांत घडणारी माझी जन्मे व कर्मे क्रमाने मोजत असले तरी परमऋषी त्यांचा अंत कधीच गाठू शकत नाहीत.
Verse 39
तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम । विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये । भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ३९ ॥ अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभे: । वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४० ॥
तरीही, हे सखा, माझ्या आजच्या जन्माचे, नावाचे व लीलांचे वर्णन ऐक. पूर्वी ब्रह्मदेवांनी धर्मरक्षणासाठी आणि पृथ्वीवर भार झालेल्या असुरांच्या संहारासाठी मला विनविले. म्हणून मी यदुकुलात आनकदुन्दुभीच्या घरी अवतरलो; वसुदेवाचा पुत्र असल्याने लोक मला ‘वासुदेव’ म्हणतात.
Verse 40
तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम । विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये । भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ३९ ॥ अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभे: । वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४० ॥
तरीही, हे सखा, माझ्या आजच्या जन्माचे, नावाचे व लीलांचे वर्णन ऐक. पूर्वी ब्रह्मदेवांनी धर्मरक्षणासाठी आणि पृथ्वीवर भार झालेल्या असुरांच्या संहारासाठी मला विनविले. म्हणून मी यदुकुलात आनकदुन्दुभीच्या घरी अवतरलो; वसुदेवाचा पुत्र असल्याने लोक मला ‘वासुदेव’ म्हणतात.
Verse 41
कालनेमिर्हत: कंस: प्रलम्बाद्याश्च सद्द्विष: । अयं च यवनो दग्धो राजंस्ते तिग्मचक्षुषा ॥ ४१ ॥
मी कालनेमीच्या रूपाने जन्मलेला कंस, तसेच प्रलंब इत्यादी साधुद्वेषी शत्रू मारले आहेत. आणि आता, हे राजन्, हा यवन तुझ्या तीक्ष्ण दृष्टीने भस्म झाला आहे.
Verse 42
सोऽहं तवानुग्रहार्थं गुहामेतामुपागत: । प्रार्थित: प्रचुरं पूर्वं त्वयाहं भक्तवत्सल: ॥ ४२ ॥
मी, भक्तवत्सल, तुझ्यावर कृपा करण्यासाठी या गुहेत आलो आहे; कारण पूर्वी तू मला वारंवार प्रार्थना केली होतीस.
Verse 43
वरान्वृणीष्व राजर्षे सर्वान् कामान् ददामि ते । मां प्रसन्नो जन: कश्चिन्न भूयोऽर्हति शोचितुम् ॥ ४३ ॥
हे राजर्षे, माझ्याकडून वर माग; मी तुझे सर्व काम पूर्ण करीन. ज्याने मला प्रसन्न केले, त्याला पुन्हा कधी शोक करावा लागत नाही.
Verse 44
श्रीशुक उवाच इत्युक्तस्तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वित: । ज्ञात्वा नारायणं देवं गर्गवाक्यमनुस्मरन् ॥ ४४ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे ऐकून मुचुकुंदाने प्रभूला नमस्कार केला आणि आनंदित होऊन, गर्ग ऋषींचे वचन स्मरून, कृष्णालाच नारायण परमेश्वर म्हणून ओळखले. मग राजाने त्यांना असे म्हटले.
Verse 45
श्रीमुचुकुन्द उवाच विमोहितोऽयं जन ईश मायया त्वदीयया त्वां न भजत्यनर्थदृक् । सुखाय दु:खप्रभवेषु सज्जते गृहेषु योषित् पुरुषश्च वञ्चित: ॥ ४५ ॥
श्रीमुचुकुंद म्हणाले—हे ईश! तुझ्या मायेमुळे मोहित झालेला हा लोक आपले खरे हित न पाहता तुझी भक्ती करत नाही. सुखासाठी स्त्री-पुरुष घरसंसारात गुंततात, जे प्रत्यक्षात दुःखाचेच कारण आहे; आणि अशा रीतीने फसतात.
Verse 46
लब्ध्वा जनो दुर्लभमत्र मानुषं कथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ । पादारविन्दं न भजत्यसन्मति- र्गृहान्धकूपे पतितो यथा पशु: ॥ ४६ ॥
हे निष्पाप! जो कसा तरी सहजच दुर्लभ, उत्तम मानवी देह मिळवूनही तुझ्या पदकमलांचे भजन करीत नाही, त्याची बुद्धी मलिन; तो पशूसारखा गृह-रूपी अंधकूपात पडलेला असतो.
Verse 47
ममैष कालोऽजित निष्फलो गतो राज्यश्रियोन्नद्धमदस्य भूपते: । मर्त्यात्मबुद्धे: सुतदारकोशभू- ष्वासज्जमानस्य दुरन्तचिन्तया ॥ ४७ ॥
हे अजेय प्रभो! राज्यश्रीच्या मदाने उन्मत्त होऊन माझा हा काळ निष्फळ गेला. नश्वर देहालाच आत्मा मानून, पुत्र-स्त्री, कोश व भूमी यांत आसक्त राहून मी अंतहीन चिंतेने त्रस्त झालो.
Verse 48
कलेवरेऽस्मिन् घटकुड्यसन्निभे निरूढमानो नरदेव इत्यहम् । वृतो रथेभाश्वपदात्यनीकपै- र्गां पर्यटंस्त्वागणयन् सुदुर्मद: ॥ ४८ ॥
घडा वा भिंतीसारख्या जड देहातच अहंकार रोवून मी स्वतःला ‘नरदेव’ समजलो. रथी, हत्ती, घोडदळ, पायदळ व सेनापती यांनी वेढलेला पृथ्वीवर फिरत राहिलो आणि मोहजन्य उन्मादात तुला दुर्लक्ष केले.
Verse 49
प्रमत्तमुच्चैरितिकृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्त: सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तक: ॥ ४९ ॥
‘हे करायचे’ अशा उन्मत्त विचारांत गुंतलेला, वाढत्या लोभाने भरलेला व विषयभोगात आसक्त मनुष्य—त्याच्यासमोर तू, सदैव जागृत, अचानक येतोस. जसा भुकेला साप उंदरासाठी फुत्कारत मृत्युरूपाने येतो.
Verse 50
पुरा रथैर्हेमपरिष्कृतैश्चरन् मतंगजैर्वा नरदेवसंज्ञित: । स एव कालेन दुरत्ययेन ते कलेवरो विट्कृमिभस्मसंज्ञित: ॥ ५० ॥
जो देह पूर्वी सुवर्ण-सज्जित रथांवर किंवा मदमत्त हत्तींवर आरूढ होऊन ‘राजा’ म्हणून ओळखला जातो, तोच देह तुझ्या दुर्जेय काळशक्तीने पुढे ‘मल’, ‘किडे’ किंवा ‘राख’ असा संबोधला जातो.
Verse 51
निर्जित्य दिक्चक्रमभूतविग्रहो वरासनस्थ: समराजवन्दित: । गृहेषु मैथुन्यसुखेषु योषितां क्रीडामृग: पूरुष ईश नीयते ॥ ५१ ॥
दिशांचे चक्र जिंकून व संघर्षमुक्त होऊन मनुष्य श्रेष्ठ सिंहासनावर बसतो; पूर्वी समकक्ष असलेले राजे त्याची स्तुती करतात. पण स्त्रियांच्या अंतःपुरात, जिथे मैथुनसुख आहे, तो पाळीव प्राण्यासारखा फिरवला जातो, हे प्रभो।
Verse 52
करोति कर्माणि तप:सुनिष्ठितो निवृत्तभोगस्तदपेक्षयाददत् । पुनश्च भूयासमहं स्वराडिति प्रवृद्धतर्षो न सुखाय कल्पते ॥ ५२ ॥
अधिक ऐश्वर्याची इच्छा धरून राजा तपात दृढ राहून कर्तव्यकर्म करतो, भोगांपासून निवृत्त होऊन दानही देतो. पण ‘मी स्वतंत्र व सर्वोच्च’ असे मानून ज्याची तृष्णा वाढत जाते, तो सुखास पात्र ठरत नाही।
Verse 53
भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवे- ज्जनस्य तर्ह्यच्युत सत्समागम: । सत्सङ्गमो यर्हि तदैव सद्गतौ परावरेशे त्वयि जायते मति: ॥ ५३ ॥
हे अच्युत! भटकणाऱ्या जीवाचा संसारबंध जेव्हा निवळतो, तेव्हा त्याला तुमच्या भक्तांचा सत्संग मिळतो. आणि सत्संग झाल्यावर, कारण-कार्यांचे अधीश्वर व साधूंचे ध्येय असलेल्या तुमच्यात त्याची भक्तीबुद्धी जागृत होते।
Verse 54
मन्ये ममानुग्रह ईश ते कृतो राज्यानुबन्धापगमो यदृच्छया । य: प्रार्थ्यते साधुभिरेकचर्यया वनं विविक्षद्भिरखण्डभूमिपै: ॥ ५४ ॥
हे ईश्वरा! मला वाटते तुम्ही माझ्यावर कृपा केली आहे, कारण माझा राज्याशी असलेला आसक्तीबंध सहजच तुटला आहे. अशी मुक्तता तर विशाल साम्राज्यांचे साधुस्वभावी राजे एकांतव्रतासाठी वनात जाण्याची इच्छा धरून मागतात।
Verse 55
न कामयेऽन्यं तव पादसेवना- दकिञ्चनप्रार्थ्यतमाद्वरं विभो । आराध्य कस्त्वां ह्यपवर्गदं हरे वृणीत आर्यो वरमात्मबन्धनम् ॥ ५५ ॥
हे विभो! तुमच्या चरणसेवेपलीकडे मला दुसरा वर नको—तोच वर जो निष्काम जनांना सर्वाधिक प्रिय आहे। हे हरि! मोक्ष देणाऱ्या तुमची आराधना करून कोण विवेकी पुरुष स्वतःच्या बंधनाचा वर निवडेल?
Verse 56
तस्माद्विसृज्याशिष ईश सर्वतो रजस्तम:सत्त्वगुणानुबन्धना: । निरञ्जनं निर्गुणमद्वयं परं त्वां ज्ञाप्तिमात्रं पुरुषं व्रजाम्यहम् ॥ ५६ ॥
म्हणून, हे ईश्वरा, रज-तम-सत्त्व या गुणांशी बांधलेल्या सर्व भौतिक इच्छा व आशा सोडून मी तुझ्या शरण येतो. तू निरंजन, निर्गुण, अद्वैत परब्रह्म—शुद्ध ज्ञानस्वरूप परम पुरुष आहेस.
Verse 57
चिरमिह वृजिनार्तस्तप्यमानोऽनुतापै- रवितृषषडमित्रोऽलब्धशान्ति: कथञ्चित् । शरणद समुपेतस्त्वत्पदाब्जं परात्म- नभयमृतमशोकं पाहि मापन्नमीश ॥ ५७ ॥
हे शरणदाता, या जगात मी फार काळ संकटांनी पीडित होऊन पश्चात्तापाने जळत राहिलो. माझे सहा शत्रू कधी तृप्त होत नाहीत आणि मला कसलीही शांती मिळाली नाही. हे परात्मन्, हे ईश, संकटात सौभाग्याने मी तुझ्या सत्यस्वरूप, निर्भय व अशोक कमळचरणांशी आलो आहे—माझे रक्षण कर.
Verse 58
श्रीभगवानुवाच सार्वभौम महाराज मतिस्ते विमलोर्जिता । वरै: प्रलोभितस्यापि न कामैर्विहता यत: ॥ ५८ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे सार्वभौम महाराज, तुझी बुद्धी निर्मळ व सामर्थ्यवान आहे. मी तुला वरांनी प्रलोभित केले तरीही तुझे चित्त भौतिक कामनांनी विचलित झाले नाही.
Verse 59
प्रलोभितो वरैर्यत्त्वमप्रमादाय विद्धि तत् । न धीरेकान्तभक्तानामाशीर्भिर्भिद्यते क्वचित् ॥ ५९ ॥
समजून घे, मी तुला वरांनी प्रलोभित केले ते तुझा अप्रमाद—सावधपणा—दाखवण्यासाठीच. माझ्या एकान्त भक्तांची धीर बुद्धी कधीही भौतिक आशीर्वादांनी ढळत नाही.
Verse 60
युञ्जानानामभक्तानां प्राणायामादिभिर्मन: । अक्षीणवासनं राजन् दृश्यते पुनरुत्थितम् ॥ ६० ॥
हे राजन्, जे अभक्त प्राणायाम इत्यादी साधनांत गुंततात, त्यांच्या मनातील वासना पूर्णपणे क्षीण होत नाही. म्हणून त्यांच्या चित्तात भौतिक इच्छा पुन्हा उफाळून येताना दिसतात.
Verse 61
विचरस्व महीं कामं मय्यावेशितमानस: । अस्त्वेवं नित्यदा तुभ्यं भक्तिर्मय्यनपायिनी ॥ ६१ ॥
इच्छेप्रमाणे पृथ्वीवर विचर; मन माझ्यात एकाग्र ठेव. तुझी माझ्यावरील अखंड, नित्य अनपायिनी भक्ती सदैव राहो.
Verse 62
क्षात्रधर्मस्थितो जन्तून् न्यवधीर्मृगयादिभि: । समाहितस्तत्तपसा जह्यघं मदुपाश्रित: ॥ ६२ ॥
क्षात्रधर्मात स्थित राहून तू मृगया इत्यादींनी प्राण्यांचा वध केलास. माझ्या आश्रयाने, एकाग्र तपाने त्या पापाचा क्षय कर.
Verse 63
जन्मन्यनन्तरे राजन् सर्वभूतसुहृत्तम: । भूत्वा द्विजवरस्त्वं वै मामुपैष्यसि केवलम् ॥ ६३ ॥
हे राजन्, पुढीलच जन्मी तू सर्वभूतांचा परम हितैषी असा श्रेष्ठ ब्राह्मण होशील आणि निश्चयाने केवळ मला प्राप्त करशील.
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s retreat is līlā and strategy: He remains the unconquerable Āśraya, beyond the grasp of even perfected yogīs, yet He arranges the downfall of the aggressor through a higher purpose. By leading Kālayavana to Mucukunda, Kṛṣṇa fulfills multiple dharmic aims at once—destroying the Yavana threat without conventional combat, honoring the boon surrounding Mucukunda’s sleep, and granting His devotee direct darśana and upliftment. The episode teaches that the Lord is not bound by kṣatriya expectations of immediate retaliation; He orchestrates outcomes through kāla and divine intelligence.
Mucukunda was a valorous king of the Ikṣvāku line (son of Māndhātā in Śukadeva’s narration), renowned for protecting the devas against demons for a prolonged era. As recompense, the devas granted him extraordinary sleep and a protective condition: whoever disturbed him would be destroyed. Thus, when Kālayavana violently awakened him, the sinful aggressor was consumed by the fiery power inherent in that boon and in the king’s awakened potency. The Bhāgavatam frames the destruction as the reaction of Kālayavana’s sins meeting a divinely sanctioned consequence.
Mucukunda interprets kingship as a theater of māyā: pride in armies, wealth, and conquest collapses under kāla, and even a celebrated “king” becomes ‘ashes’ or ‘worms.’ He exposes sense pleasure—especially the loss of autonomy within indulgence—as bondage, not happiness. From this diagnosis he concludes the cure: association with devotees awakens devotion, and the highest boon is service to Kṛṣṇa’s lotus feet, not material prosperity or even worldly security. His prayers model śaraṇāgati: renouncing desires tied to the guṇas and taking shelter of the Lord as the only fearlessness.
Kṛṣṇa states that He offered benedictions to demonstrate Mucukunda’s steadfastness: pure devotees are not diverted by material rewards. He contrasts this with nondevotees whose minds, though disciplined by practices like prāṇāyāma, may still generate latent desires because the heart is not fully purified. The teaching is that bhakti is not merely a technique but a relationship of surrender; when devotion is unalloyed, intelligence remains fixed on the Lord despite temptations.
Mucukunda asked for no material boon—only service to the Lord’s lotus feet. Kṛṣṇa blessed him to wander with unwavering devotion, instructed him to perform penance to counteract kṣatriya हिंसा (violence) incurred in duty, and promised that in his next life he would be born as an exemplary brāhmaṇa and attain the Lord alone. The boon thus culminates in purified life, bhakti, and final God-realization rather than temporary power.