Adhyaya 5
Nanda Mahārāja Celebrates Kṛṣṇa’s Birth; Vasudeva Warns of Danger
कृष्णाच्या प्राकट्यानंतर व गोकुळात नेल्यानंतरचा हा अध्याय त्या गुप्त दिव्य घटनेचे समाज व वैदिक विधींनी सार्वजनिक रूपाने स्थैर्य दाखवतो. नंद महाराज मंत्रविद् ब्राह्मणांकडून जातकर्मादी मंगलसंस्कार करवून घेतात, गायी, धान्य, अलंकार इत्यादींचे भरघोस दान देतात आणि व्रजपुरात मोठा उत्सव होतो. गोप-गोपिका भेटवस्तू व आशीर्वाद घेऊन येतात, गीत-वाद्यांचा निनाद होतो आणि अज, जगदीश्वर असलेल्या त्या शिशूवर अपार वात्सल्य ओसंडते. पुढे नंद कर भरण्यासाठी मथुरेला जाऊन वसुदेवांना भेटतात; दोघांत स्नेहपूर्ण पण नियती-विरहावर गंभीर संवाद होतो. वसुदेव गोकुळात उपद्रव येण्याची सूचना देऊन सावध करतात, ज्यातून कंसाच्या वैरामुळे येणाऱ्या राक्षसी संकटांची पुढील कथा वेग घेते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नन्दस्त्वात्मज उत्पन्ने जाताह्लादो महामना: । आहूय विप्रान् वेदज्ञान्स्नात: शुचिरलङ्कृत: ॥ १ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं जातकर्मात्मजस्य वै । कारयामास विधिवत् पितृदेवार्चनं तथा ॥ २ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—महामना नंद महाराजांच्या घरी श्रीकृष्ण पुत्ररूपाने प्रकट होताच ते आनंदाने भरून गेले. स्नान करून शुद्ध व अलंकृत होऊन त्यांनी वेदमंत्र जाणणाऱ्या ब्राह्मणांना बोलावले; त्यांच्याकडून मंगल स्वस्त्ययन पठण करून नवजात बालकाचे जातकर्म विधिपूर्वक करविले आणि देवता व पितरांची पूजाही केली।
Verse 2
श्रीशुक उवाच नन्दस्त्वात्मज उत्पन्ने जाताह्लादो महामना: । आहूय विप्रान् वेदज्ञान्स्नात: शुचिरलङ्कृत: ॥ १ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं जातकर्मात्मजस्य वै । कारयामास विधिवत् पितृदेवार्चनं तथा ॥ २ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—महामना नंद महाराजांच्या घरी श्रीकृष्ण पुत्ररूपाने प्रकट होताच ते आनंदाने भरून गेले. स्नान करून शुद्ध व अलंकृत होऊन त्यांनी वेदमंत्र जाणणाऱ्या ब्राह्मणांना बोलावले; त्यांच्याकडून मंगल स्वस्त्ययन पठण करून नवजात बालकाचे जातकर्म विधिपूर्वक करविले आणि देवता व पितरांची पूजाही केली।
Verse 3
धेनूनां नियुते प्रादाद् विप्रेभ्य: समलङ्कृते । तिलाद्रीन्सप्त रत्नौघशातकौम्भाम्बरावृतान् ॥ ३ ॥
नंद महाराजांनी ब्राह्मणांना वस्त्र-रत्नांनी अलंकृत अशा वीस लाख गायी दान दिल्या. तसेच रत्नांनी व सुवर्णकढाईच्या वस्त्रांनी आच्छादित धान्याचे सात पर्वतासारखे ढीगही अर्पण केले.
Verse 4
कालेन स्नानशौचाभ्यां संस्कारैस्तपसेज्यया । शुध्यन्ति दानै: सन्तुष्टया द्रव्याण्यात्मात्मविद्यया ॥ ४ ॥
हे राजन्, काळाच्या प्रवाहाने भूमी इत्यादी द्रव्ये शुद्ध होतात; स्नानाने देह शुद्ध होतो; शौचाने अशुद्ध वस्तू शुद्ध होतात. संस्कारांनी जन्म शुद्ध होतो; तपाने इंद्रिये शुद्ध होतात; आणि ब्राह्मणांची पूजा व दानाने संपत्ती शुद्ध होते. संतोषाने मन शुद्ध होते आणि आत्मविद्या—म्हणजे कृष्णचेतना—याने आत्मा शुद्ध होतो.
Verse 5
सौमङ्गल्यगिरो विप्रा: सूतमागधवन्दिन: । गायकाश्च जगुर्नेदुर्भेर्यो दुन्दुभयो मुहु: ॥ ५ ॥
ब्राह्मणांनी मंगलमय वैदिक मंत्रोच्चार केला. सूत, मागध व वंदीजन—पुराणे व राजवंश-इतिहासाचे पाठक—घोष करू लागले; गायकांनी गायन केले आणि भेरी-दुंदुभी इत्यादी वाद्ये वारंवार निनादली.
Verse 6
व्रज: सम्मृष्टसंसिक्तद्वाराजिरगृहान्तर: । चित्रध्वजपताकास्रक्चैलपल्लवतोरणै: ॥ ६ ॥
नंद महाराजांचे व्रजपुर पूर्णपणे सजवले होते. रंगीबेरंगी ध्वज-पताका, तोरणे, फुलमाळा, वस्त्रे व आंब्याच्या पानांनी द्वारे अलंकृत होती; अंगणे, रस्त्यालगतची दारे आणि घरातील अंतर्भाग—सर्व काही नीट झाडून पाण्याने धुऊन काढले होते.
Verse 7
गावो वृषा वत्सतरा हरिद्रातैलरूषिता: । विचित्रधातुबर्हस्रग्वस्त्रकाञ्चनमालिन: ॥ ७ ॥
गायी, बैल आणि वासरे हळद व तेलाच्या लेपाने पूर्णपणे माखवली होती; त्यात विविध खनिजेही मिसळली होती. त्यांच्या मस्तकावर मोरपिसे शोभत होती; ते फुलमाळा, वस्त्रे आणि सुवर्णाभूषणांनी अलंकृत होते.
Verse 8
महार्हवस्त्राभरणकञ्चुकोष्णीषभूषिता: । गोपा: समाययू राजन् नानोपायनपाणय: ॥ ८ ॥
हे राजन् परीक्षित! मौल्यवान वस्त्रे, अलंकार, कंचुक व उष्णीष धारण करून गोपजन हातात नानाविध भेटवस्तू घेऊन नंद महाराजांच्या घरी आले।
Verse 9
गोप्यश्चाकर्ण्य मुदिता यशोदाया: सुतोद्भवम् । आत्मानं भूषयांचक्रुर्वस्त्राकल्पाञ्जनादिभि: ॥ ९ ॥
यशोदा मातेच्या पुत्रजन्माची वार्ता ऐकून गोपी अत्यंत आनंदित झाल्या आणि उत्तम वस्त्रे, अलंकार व अंजन इत्यादींनी स्वतःला नीट सजवू लागल्या।
Verse 10
नवकुङ्कुमकिञ्जल्कमुखपङ्कजभूतय: । बलिभिस्त्वरितं जग्मु: पृथुश्रोण्यश्चलत्कुचा: ॥ १० ॥
नव्या केशर-कुंकुमाच्या परागाने शोभलेली कमळमुखी, भरदार नितंब व हालणारे स्तन असलेल्या गोपी हातात भेटवस्तू घेऊन त्वरेने यशोदा मातेच्या घरी गेल्या।
Verse 11
गोप्य: सुमृष्टमणिकुण्डलनिष्ककण्ठ्य- श्चित्राम्बरा: पथि शिखाच्युतमाल्यवर्षा: । नन्दालयं सवलया व्रजतीर्विरेजु- र्व्यालोलकुण्डलपयोधरहारशोभा: ॥ ११ ॥
चमचमीत मणिकुंडले व गळ्यात निष्क धारण केलेल्या, रंगीबेरंगी वस्त्रे परिधान केलेल्या, हातात बांगड्या घातलेल्या आणि केसांतून फुलांची वर्षा होत असलेल्या गोपी नंदालयाकडे जाताना अत्यंत शोभून दिसत होत्या; चालताना कुंडले, हार व स्तन डोलत होते।
Verse 12
ता आशिष: प्रयुञ्जानाश्चिरं पाहीति बालके । हरिद्राचूर्णतैलाद्भि: सिञ्चन्त्योऽजनमुज्जगु: ॥ १२ ॥
त्या बालकाला आशीर्वाद देत म्हणाल्या, “हे बाळा, दीर्घकाळ रक्षण कर; व्रजाचा राजा होऊन सर्वांचे पालन कर।” मग त्यांनी हळदीचे चूर्ण, तेल व पाण्याचे मिश्रण अजन्मा हरिवर शिंपडून स्तुती-प्रार्थना केली।
Verse 13
अवाद्यन्त विचित्राणि वादित्राणि महोत्सवे । कृष्णे विश्वेश्वरेऽनन्ते नन्दस्य व्रजमागते ॥ १३ ॥
नंद महाराजांच्या व्रजगृहात विश्वेश्वर, सर्वव्यापी, अनंत श्रीकृष्ण येताच महोत्सवात नानाविध वाद्ये विचित्र नादाने घुमू लागली।
Verse 14
गोपा: परस्परं हृष्टा दधिक्षीरघृताम्बुभि: । आसिञ्चन्तो विलिम्पन्तो नवनीतैश्च चिक्षिपु: ॥ १४ ॥
गोप परस्पर आनंदित होऊन दही, खीर, तूप व पाणी यांचे मिश्रण एकमेकांवर उधळत, अंगाला चोळत आणि लोणीही एकमेकांवर फेकत होते।
Verse 15
नन्दो महामनास्तेभ्यो वासोऽलङ्कारगोधनम् । सूतमागधवन्दिभ्यो येऽन्ये विद्योपजीविन: ॥ १५ ॥ तैस्तै: कामैरदीनात्मा यथोचितमपूजयत् । विष्णोराराधनार्थाय स्वपुत्रस्योदयाय च ॥ १६ ॥
महामना नंदाने गोपांना वस्त्रे, अलंकार व गोधन दान केले. सूत, मागध, वंदी आणि इतर विद्योपजीवींना त्यांच्या योग्यतेप्रमाणे इच्छित दान देऊन तृप्त केले—हे सर्व विष्णूच्या आराधनेसाठी व आपल्या पुत्राच्या उन्नतीसाठी होते।
Verse 16
नन्दो महामनास्तेभ्यो वासोऽलङ्कारगोधनम् । सूतमागधवन्दिभ्यो येऽन्ये विद्योपजीविन: ॥ १५ ॥ तैस्तै: कामैरदीनात्मा यथोचितमपूजयत् । विष्णोराराधनार्थाय स्वपुत्रस्योदयाय च ॥ १६ ॥
महामना नंदाने गोपांना वस्त्रे, अलंकार व गोधन दान केले. सूत, मागध, वंदी आणि इतर विद्योपजीवींना त्यांच्या योग्यतेप्रमाणे इच्छित दान देऊन तृप्त केले—हे सर्व विष्णूच्या आराधनेसाठी व आपल्या पुत्राच्या उन्नतीसाठी होते।
Verse 17
रोहिणी च महाभागा नन्दगोपाभिनन्दिता । व्यचरद् दिव्यवासस्रक्कण्ठाभरणभूषिता ॥ १७ ॥
महाभाग्यवती रोहिणीला नंद महाराज व यशोदेने सन्मान दिला; ती दिव्य वस्त्रे परिधान करून, हार व कंठाभरणादी अलंकारांनी सजून, उत्सवातील अतिथी स्त्रियांना स्वागत करण्यासाठी इकडे-तिकडे फिरत होती।
Verse 18
तत आरभ्य नन्दस्य व्रज: सर्वसमृद्धिमान् । हरेर्निवासात्मगुणै रमाक्रीडमभून्नृप ॥ १८ ॥
तेव्हापासून नंद महाराजांचा व्रज सर्वसमृद्धीने परिपूर्ण झाला. हरि तेथे निवास करीत असल्याने व दिव्य गुणांनी तो लक्ष्मीदेवीच्या क्रीडास्थानासारखा झाला, हे नृप।
Verse 19
गोपान् गोकुलरक्षायां निरूप्य मथुरां गत: । नन्द: कंसस्य वार्षिक्यं करं दातुं कुरूद्वह ॥ १९ ॥
गोकुळाच्या रक्षणासाठी गोपांना नेमून नंद महाराज मथुरेला गेले, हे कुरुवंशश्रेष्ठ, कंसाला वार्षिक कर देण्यासाठी।
Verse 20
वसुदेव उपश्रुत्य भ्रातरं नन्दमागतम् । ज्ञात्वा दत्तकरं राज्ञे ययौ तदवमोचनम् ॥ २० ॥
वसुदेवांनी ऐकले की त्यांचे प्रिय मित्र व बंधू नंद मथुरेत आले असून राजाला (कंसाला) कर देऊन झाले आहे; तेव्हा ते नंदांच्या निवासस्थानी गेले।
Verse 21
तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय देह: प्राणमिवागतम् । प्रीत: प्रियतमं दोर्भ्यां सस्वजे प्रेमविह्वल: ॥ २१ ॥
त्यांना पाहताच नंद महाराज क्षणात उठले, जणू देहाला प्राण परत आला. प्रेमाने व्याकुळ होऊन त्यांनी परमप्रिय वसुदेवांना दोन्ही बाहूंनी मिठी मारली।
Verse 22
पूजित: सुखमासीन: पृष्ट्वानामयमादृत: । प्रसक्तधी: स्वात्मजयोरिदमाह विशाम्पते ॥ २२ ॥
हे महाराज परीक्षित, नंद महाराजांनी सन्मानपूर्वक पूजिल्यावर वसुदेव सुखाने बसले आणि प्रेमाने गुंतलेल्या मनाने आपल्या दोन्ही पुत्रांची कुशलवार्ता विचारू लागले।
Verse 23
दिष्टया भ्रात: प्रवयस इदानीमप्रजस्य ते । प्रजाशाया निवृत्तस्य प्रजा यत् समपद्यत ॥ २३ ॥
भाऊ नंद महाराज! वय वाढले होते आणि पुत्राची आशाही मावळली होती; म्हणून आता पुत्रप्राप्ती हे तुमच्या महान सौभाग्याचे लक्षण आहे।
Verse 24
दिष्टया संसारचक्रेऽस्मिन् वर्तमान: पुनर्भव: । उपलब्धो भवानद्य दुर्लभं प्रियदर्शनम् ॥ २४ ॥
या संसारचक्रात असूनही आज तुमचे दर्शन मला जणू पुनर्जन्मासारखे वाटते; प्रियजनांचे भेटणे अत्यंत दुर्लभ आहे।
Verse 25
नैकत्र प्रियसंवास: सुहृदां चित्रकर्मणाम् । ओघेन व्यूह्यमानानां प्लवानां स्रोतसो यथा ॥ २५ ॥
जसे नदीच्या प्रवाहात वाहणारे फळे-लाकूड एकत्र टिकत नाहीत, तसेच विविध कर्मे व काळाच्या लाटा यांमुळे मित्र-स्वजनही एकत्र राहू शकत नाहीत।
Verse 26
कच्चित् पशव्यं निरुजं भूर्यम्बुतृणवीरुधम् । बृहद्वनं तदधुना यत्रास्से त्वं सुहृद्वृत: ॥ २६ ॥
प्रिय मित्र नंद महाराज! जिथे तुम्ही मित्रांसह राहता ते वन पशु-गायींसाठी अनुकूल व निरोगी आहे ना? तिथे पाणी, गवत व वनस्पती भरपूर आहेत ना?
Verse 27
भ्रातर्मम सुत: कच्चिन्मात्रा सह भवद्व्रजे । तातं भवन्तं मन्वानो भवद्भ्यामुपलालित: ॥ २७ ॥
भाऊ! माझा पुत्र बलदेव काय त्याच्या माता रोहिणीसह तुमच्या व्रजात आहे का? तो तुम्हालाच पिता मानून तुम्हा दोघांकडून लाडाने वाढतो; तो तिथे सुखाने आहे ना?
Verse 28
पुंसस्त्रिवर्गो विहित: सुहृदो ह्यनुभावित: । न तेषु क्लिश्यमानेषु त्रिवर्गोऽर्थाय कल्पते ॥ २८ ॥
मित्र व आप्तजन योग्य रीतीने सुखी असतील, तेव्हा वेदविहित धर्म-अर्थ-काम हा त्रिवर्ग फलदायी ठरतो. पण आप्तजन दुःखी असतील तर हा त्रिवर्गही सुख देत नाही.
Verse 29
श्रीनन्द उवाच अहो ते देवकीपुत्रा: कंसेन बहवो हता: । एकावशिष्टावरजा कन्या सापि दिवं गता ॥ २९ ॥
श्री नंद म्हणाले—अहो! देवकीचे कित्येक पुत्र कंसाने मारले. आणि जी एक कनिष्ठ कन्या उरली होती, तीही स्वर्गलोकास गेली.
Verse 30
नूनं ह्यदृष्टनिष्ठोऽयमदृष्टपरमो जन: । अदृष्टमात्मनस्तत्त्वं यो वेद न स मुह्यति ॥ ३० ॥
निश्चितच हा मनुष्य अदृष्टावर अवलंबून आहे; अदृष्टच त्याचा परम नियंता आहे. जो अदृष्टाला आत्मतत्त्व म्हणून जाणतो, तो कधीही मोहात पडत नाही.
Verse 31
श्रीवसुदेव उवाच करो वै वार्षिको दत्तो राज्ञे दृष्टा वयं च व: । नेह स्थेयं बहुतिथं सन्त्युत्पाताश्च गोकुले ॥ ३१ ॥
श्री वसुदेव म्हणाले—भाऊ, तू राजाला (कंसाला) वार्षिक कर दिलास आणि आम्हालाही भेटलास. आता येथे फार दिवस थांबू नकोस; गोकुळात उपद्रव होण्याची शक्यता आहे.
Verse 32
श्रीशुक उवाच इति नन्दादयो गोपा: प्रोक्तास्ते शौरिणा ययु: । अनोभिरनडुद्युक्तैस्तमनुज्ञाप्य गोकुलम् ॥ ३२ ॥
श्री शुकदेव म्हणाले—शौरी (वसुदेव) यांनी असे सांगितल्यावर नंद आदी गोपांनी त्यांची परवानगी घेतली, बैलांना गाड्यांना जुंपून गोकुळाकडे निघाले.
Frequently Asked Questions
It shows how the Supreme Lord allows Himself to be approached within dharma and human society, enabling the devotees’ vātsalya-bhāva to mature naturally. The saṁskāra is not for purifying Kṛṣṇa (who is eternally pure) but for sanctifying the environment and the community’s relationship with Him, establishing Vraja as the stage for bhakti-rasa and poṣaṇa (the Lord’s protection of devotees) in the chapters that follow.
The verse outlines a graded śuddhi: time purifies possessions, bathing purifies the body, saṁskāras purify birth, tapas purifies senses, and dāna/worship offered to brāhmaṇas purifies wealth; the mind is purified by satisfaction, and the self is purified by self-realization—explicitly identified as Kṛṣṇa consciousness. The hierarchy culminates in bhakti as the deepest purification because it addresses the root identity (ātman) rather than only external conditions.
Vasudeva understands Kaṁsa’s paranoia and the likelihood of disturbances aimed at the child connected to Devakī. Although Kṛṣṇa is concealed in Gokula, the atmosphere around Kaṁsa is charged with fear and violence. The warning functions as narrative foreshadowing: Vraja will soon face demonic attacks, and the devotees’ protection (poṣaṇa) will be displayed through Kṛṣṇa’s forthcoming līlās.
They are traditional professional reciters and bards: sūtas narrate histories and Purāṇic accounts, māgadhas praise royal lineages and compose eulogies, and vandīs offer formal glorification. Their inclusion in Nanda’s charity highlights the Vedic social ecosystem of remembrance and kīrtana-like celebration, where sacred history and praise support communal dharma and devotion.