Adhyaya 48
Kṛṣṇa Visits Trivakrā; Akrūra’s Praise and the Hastināpura Mission
उद्धवाचा वृत्तांत ऐकून आणि कंसवधानंतर मथुरेची व्यवस्था दृढ करून श्रीकृष्ण वैयक्तिक व राजकीय कर्तव्यांकडे वळतात। पूर्वी चंदनलेप अर्पण करणारी दासी त्रिवक्रा हिच्या घरी ते जातात; तिचे घर भोगवैभवाने समृद्ध वर्णिले आहे, आणि भगवान मानवी आचाराचे अनुकरण करून तिला अंतरंग सान्निध्य देतात। तरीही ग्रंथाचा मुख्य बोध असा—कृष्णसंस्पर्श पावन आहे; त्यांच्या चरणकमलांच्या सुगंधाने त्रिवक्रेची कामना शांत होते व तिचा क्लेश निवतो। भविष्यात पूर्णता देण्याचे आश्वासन देऊन कृष्ण निघून जातात आणि विष्णुभजनानंतर केवळ इंद्रियभोग मागणे हा तुच्छ वर आहे, अशी सूचना होते। पुढे अक्रूराच्या घरी पादप्रक्षालनासह विधिवत पूजा होते आणि तो कृष्ण-बलरामांची दीर्घ स्तुती करतो—ते अद्वय कारण, गुणांचे नियंते आणि अवतारांद्वारे वैदिक धर्म पुनर्स्थापित करणारे आहेत। प्रसन्न होऊन कृष्ण साधुभक्तांना श्रेष्ठ पावन मानून अक्रूराला धृतराष्ट्राच्या अधीन हस्तिनापुरात पांडवांची स्थिती जाणून घेण्यासाठी पाठवतात, पुढील कूटनीती व संरक्षणकथेची नांदी घालतात।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ विज्ञाय भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शन: । सैरन्ध्रया: कामतप्ताया: प्रियमिच्छन् गृहं ययौ ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: पुढे उद्धवाचा वृत्तांत जाणून, सर्वात्मा व सर्वदर्शी भगवान श्रीकृष्ण कामाने व्याकुळ झालेल्या सेविका त्रिवक्रेला प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने तिच्या घरी गेले.
Verse 2
महार्होपस्करैराढ्यं कामोपायोपबृंहितम् । मुक्तादामपताकाभिर्वितानशयनासनै: । धूपै: सुरभिभिर्दीपै: स्रग्गन्धैरपि मण्डितम् ॥ २ ॥
त्रिवक्रेचे घर मौल्यवान साज-सामानाने समृद्ध होते आणि कामोत्तेजक साधनांनी परिपूर्ण होते. मोत्यांच्या माळा, पताका, वितान, उत्तम शय्या-आसन, सुगंधी धूप, दीप, फुलांच्या माळा व चंदनगंधाने ते सजले होते.
Verse 3
गृहं तमायान्तमवेक्ष्य सासनात् सद्य: समुत्थाय हि जातसम्भ्रमा । यथोपसङ्गम्य सखीभिरच्युतं सभाजयामास सदासनादिभि: ॥ ३ ॥
त्यांना घराकडे येताना पाहताच त्रिवक्रा ताबडतोब आसनावरून घाईघाईने उठली. सख्यांसह पुढे जाऊन तिने अच्युत प्रभूचे आदराने स्वागत केले आणि उत्तम आसन व इतर पूजासामग्री अर्पण केली.
Verse 4
तथोद्धव: साधु तयाभिपूजितो न्यषीददुर्व्यामभिमृश्य चासनम् । कृष्णोऽपि तूर्णं शयनं महाधनं विवेश लोकाचरितान्यनुव्रत: ॥ ४ ॥
तशीच तिने साधू उद्धवाचाही सन्मान करून आसन दिले; पण उद्धवाने आसनाला फक्त स्पर्श करून जमिनीवर बसले. मग लोकाचाराचे अनुकरण करत श्रीकृष्ण त्वरित त्या अतिशय समृद्ध शय्येवर विसावले.
Verse 5
सा मज्जनालेपदुकूलभूषण- स्रग्गन्धताम्बूलसुधासवादिभि: । प्रसाधितात्मोपससार माधवं सव्रीडलीलोत्स्मितविभ्रमेक्षितै: ॥ ५ ॥
त्रिवक्रेने स्नान करून, अंगाला लेप लावून, उत्तम वस्त्रे, भूषणे, माळा व सुगंध धारण केला; तांबूल चघळून, सुगंधित मद्य इत्यादी घेऊन ती लज्जायुक्त क्रीडामय हास्य व नखऱ्याच्या कटाक्षांनी श्री माधवाजवळ आली।
Verse 6
आहूय कान्तां नवसङ्गमह्रिया विशङ्कितां कङ्कणभूषिते करे । प्रगृह्य शय्यामधिवेश्य रामया रेमेऽनुलेपार्पणपुण्यलेशया ॥ ६ ॥
नव्या संगतीच्या लज्जेने संकोचलेली व साशंक प्रिया बोलावून, कंकणांनी शोभलेल्या तिच्या हाताला धरून प्रभूंनी तिला शय्येवर बसवले; आणि त्या सुंदरीसह रमले—जिचे अल्प पुण्य इतकेच की तिने प्रभूंना अंगलेप अर्पिला होता।
Verse 7
सानङ्गतप्तकुचयोरुरसस्तथाक्ष्णो- र्जिघ्रन्त्यनन्तचरणेन रुजो मृजन्ती । दोर्भ्यां स्तनान्तरगतं परिरभ्य कान्त- मानन्दमूर्तिमजहादतिदीर्घतापम् ॥ ७ ॥
कृष्णांच्या कमळचरणांचा सुगंध केवळ श्वासात घेताच त्रिवक्रेच्या स्तन, उर व नेत्रांत कामाने पेटवलेली जळजळ निवळली। मग दोन्ही बाहूंनी स्तनांमध्ये धरून आनंदमूर्ती प्रिय श्रीकृष्णाला आलिंगन देत तिने दीर्घकाळचा ताप सोडून दिला।
Verse 8
सैवं कैवल्यनाथं तं प्राप्य दुष्प्राप्यमीश्वरम् । अङ्गरागार्पणेनाहो दुर्भगेदमयाचत ॥ ८ ॥
अशा रीतीने केवळ अंगराग अर्पण करून दुर्मिळप्राप्त ईश्वर, कैवल्यनाथ प्रभूंना मिळवूनही, दुर्दैवी त्रिवक्रेने—अहो!—त्यांच्याकडे ही मागणी केली।
Verse 9
सहोष्यतामिह प्रेष्ठ दिनानि कतिचिन्मया । रमस्व नोत्सहे त्यक्तुं सङ्गं तेऽम्बुरुहेक्षण ॥ ९ ॥
[त्रिवक्रा म्हणाली:] हे प्रियतमा! माझ्याबरोबर इथे आणखी काही दिवस राहा आणि रम. हे कमळनेत्रा! तुझा संग सोडण्याचे धैर्य मला होत नाही।
Verse 10
तस्यै कामवरं दत्त्वा मानयित्वा च मानद: । सहोद्धवेन सर्वेश: स्वधामागमद् ऋद्धिमत् ॥ १० ॥
तिच्या कामनेची पूर्तता होईल असा वर देऊन, मान देणारे सर्वेश्वर श्रीकृष्णांनी त्रिवक्रेचा सन्मान केला आणि उद्धवासह आपल्या परम ऐश्वर्ययुक्त धामात परतले।
Verse 11
दुराराध्यं समाराध्य विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । यो वृणीते मनोग्राह्यमसत्त्वात् कुमनीष्यसौ ॥ ११ ॥
सर्वेश्वरांचा ईश्वर भगवान विष्णू सामान्यतः दुराराध्य आहेत. जो त्यांची योग्य रीतीने उपासना करूनही मनाला भावणारे इंद्रियसुख मागतो, तो क्षुद्र फलात संतुष्ट असल्याने निश्चयच अल्पबुद्धी आहे।
Verse 12
अक्रूरभवनं कृष्ण: सहरामोद्धव: प्रभु: । किञ्चिच्चिकीर्षयन् प्रागादक्रूरप्रीयकाम्यया ॥ १२ ॥
मग प्रभु श्रीकृष्ण बलराम व उद्धवासह, काही कार्य साध्य करण्यासाठी अक्रूराच्या घरी गेले; तसेच अक्रूराला प्रसन्न करावे अशीही त्यांची इच्छा होती।
Verse 13
स तान्नरवरश्रेष्ठानाराद् वीक्ष्य स्वबान्धवान् । प्रत्युत्थाय प्रमुदित: परिष्वज्याभिनन्द्य च ॥ १३ ॥ ननाम कृष्णं रामं च स तैरप्यभिवादित: । पूजयामास विधिवत् कृतासनपरिग्रहान् ॥ १४ ॥
दूरून येताना आपल्या बंधू व नरश्रेष्ठ महापुरुषांना पाहून अक्रूर आनंदाने उभा राहिला. त्यांना आलिंगन देऊन अभिवादन करून त्याने श्रीकृष्ण व बलरामांना नमस्कार केला; त्यांनीही त्याला प्रत्यभिवादन केले. नंतर पाहुण्यांनी आसन घेतल्यावर अक्रूराने शास्त्रोक्त विधीने त्यांची पूजा केली।
Verse 14
स तान्नरवरश्रेष्ठानाराद् वीक्ष्य स्वबान्धवान् । प्रत्युत्थाय प्रमुदित: परिष्वज्याभिनन्द्य च ॥ १३ ॥ ननाम कृष्णं रामं च स तैरप्यभिवादित: । पूजयामास विधिवत् कृतासनपरिग्रहान् ॥ १४ ॥
दूरून येताना आपल्या बंधू व नरश्रेष्ठ महापुरुषांना पाहून अक्रूर आनंदाने उभा राहिला. त्यांना आलिंगन देऊन अभिवादन करून त्याने श्रीकृष्ण व बलरामांना नमस्कार केला; त्यांनीही त्याला प्रत्यभिवादन केले. नंतर पाहुण्यांनी आसन घेतल्यावर अक्रूराने शास्त्रोक्त विधीने त्यांची पूजा केली।
Verse 15
पादावनेजनीरापो धारयन् शिरसा नृप । अर्हणेनाम्बरैर्दिव्यैर्गन्धस्रग्भूषणोत्तमै: ॥ १५ ॥ अर्चित्वा शिरसानम्य पादावङ्कगतौ मृजन् । प्रश्रयावनतोऽक्रूर: कृष्णरामावभाषत ॥ १६ ॥
हे राजन्, अक्रूराने श्रीकृष्ण व बलरामांचे चरण धुऊन ते चरणामृत शिरावर धारण केले. मग दिव्य वस्त्रे, चंदन, पुष्पहार व उत्तम भूषणे अर्पून दोन्ही प्रभूंची पूजा केली.
Verse 16
पादावनेजनीरापो धारयन् शिरसा नृप । अर्हणेनाम्बरैर्दिव्यैर्गन्धस्रग्भूषणोत्तमै: ॥ १५ ॥ अर्चित्वा शिरसानम्य पादावङ्कगतौ मृजन् । प्रश्रयावनतोऽक्रूर: कृष्णरामावभाषत ॥ १६ ॥
अशी पूजा करून अक्रूराने भूमीवर मस्तक ठेवून प्रणाम केला. मग श्रीकृष्णांचे चरण मांडीवर ठेवून मृदूपणे चोळू लागला आणि नम्रतेने कृष्ण-बलरामांना संबोधले.
Verse 17
दिष्ट्या पापो हत: कंस: सानुगो वामिदं कुलम् । भवद्भयामुद्धृतं कृच्छ्राद् दुरन्ताच्च समेधितम् ॥ १७ ॥
[अक्रूर म्हणाला:] हे आमचे भाग्य की तुम्ही दोन्ही प्रभूंनी पापी कंसाला त्याच्या अनुयायांसह ठार केले. तुम्ही आमच्या कुलाला अंतहीन संकटातून उचलून समृद्ध केले.
Verse 18
युवां प्रधानपुरुषौ जगद्धेतू जगन्मयौ । भवद्भयां न विना किञ्चित्परमस्ति न चापरम् ॥ १८ ॥
तुम्ही दोघेही आद्य परमपुरुष—जगाचे कारण आणि जगाचेच स्वरूप आहात. तुमच्याविना ना सूक्ष्म कारण आहे, ना स्थूल कार्य; काहीच नाही.
Verse 19
आत्मसृष्टमिदं विश्वमन्वाविश्य स्वशक्तिभि: । ईयते बहुधा ब्रह्मन् श्रुतप्रत्यक्षगोचरम् ॥ १९ ॥
हे परब्रह्म, तुम्ही आपल्या शक्तींनी हे विश्व निर्माण करून त्यात प्रवेशही करता. म्हणून श्रुती-शास्त्रश्रवणाने आणि प्रत्यक्ष अनुभूतीनेही तुम्ही अनेक रूपांनी जाणवता.
Verse 20
यथा हि भूतेषु चराचरेषु मह्यादयो योनिषु भान्ति नाना । एवं भवान् केवल आत्मयोनि- ष्वात्मात्मतन्त्रो बहुधा विभाति ॥ २० ॥
जसे चराचर सर्व योनिंमध्ये पृथ्वी इत्यादी महाभूतें नानाविध रूपांनी प्रकट होतात, तसेच आपण—स्वतंत्र एकमेव परमात्मा—आपल्या सृष्टीतील वैचित्र्यपूर्ण वस्तूंमध्ये बहुरूपाने प्रकाशता।
Verse 21
सृजस्यथो लुम्पसि पासि विश्वं रजस्तम:सत्त्वगुणै: स्वशक्तिभि: । न बध्यसे तद्गुणकर्मभिर्वा ज्ञानात्मनस्ते क्व च बन्धहेतु: ॥ २१ ॥
आपण रज-तम-सत्त्व या स्वशक्तींनी विश्वाची सृष्टी, लय व पालन करता; तरीही त्या गुणांनी वा त्यांपासून उत्पन्न कर्मांनी आपण कधीच बांधले जात नाही. आपण ज्ञानस्वरूप आदिस्रोत आहात; मग मायेचा बंध आपल्याला कसा होईल?
Verse 22
देहाद्युपाधेरनिरूपितत्वाद् भवो न साक्षान्न भिदात्मन: स्यात् । अतो न बन्धस्तव नैव मोक्ष: स्यातां निकामस्त्वयि नोऽविवेक: ॥ २२ ॥
आपण देह इत्यादी भौतिक उपाधींनी आच्छादित आहात असे कधी सिद्ध झालेले नाही; म्हणून आपल्यासाठी प्रत्यक्ष जन्मही नाही, आत्म्यात द्वैतही नाही. त्यामुळे आपल्याला बंधन नाही, मोक्षही नाही; आणि तसे दिसलेच तर ते आपल्या लीलाइच्छेमुळे किंवा आमच्या अविवेकामुळेच।
Verse 23
त्वयोदितोऽयं जगतो हिताय यदा यदा वेदपथ: पुराण: । बाध्येत पाषण्डपथैरसद्भि- स्तदा भवान् सत्त्वगुणं बिभर्ति ॥ २३ ॥
साऱ्या जगाच्या हितासाठी आपणच हा प्राचीन वेदमर्ग सांगितला. जेव्हा जेव्हा तो मार्ग नास्तिक पाषंड्यांच्या दुष्ट पंथांनी अडविला जातो, तेव्हा तेव्हा आपण सत्त्वगुणमय अवतार धारण करता।
Verse 24
स त्वं प्रभोऽद्य वसुदेवगृहेऽवतीर्ण: स्वांशेन भारमपनेतुमिहासि भूमे: । अक्षौहिणीशतवधेन सुरेतरांश- राज्ञाममुष्य च कुलस्य यशो वितन्वन् ॥ २४ ॥
हे प्रभो! तेच आपण आज वसुदेवांच्या गृही आपल्या अंशासह अवतरलात, पृथ्वीचा भार दूर करण्यासाठी. देवशत्रूंच्या अंशरूप राजांच्या शेकडो अक्षौहिणी सैन्यांचा वध करून आणि आमच्या कुलाची कीर्ती पसरवत आपण येथे आला आहात।
Verse 25
अद्येश नो वसतय: खलु भूरिभागा य: सर्वदेवपितृभूतनृदेवमूर्ति: । यत्पादशौचसलिलं त्रिजगत् पुनाति स त्वं जगद्गुरुरधोक्षज या: प्रविष्ट: ॥ २५ ॥
आज, हे प्रभो, आपण आमच्या घरी प्रवेश केला म्हणून आमचे निवासस्थान परम भाग्यवान झाले. आपणच देव, पितर, भूत, मनुष्य आणि देवतांचे स्वरूप आहात; आपल्या चरण-प्रक्षालनाचे जल त्रैलोक्य पावन करते. हे अधोक्षज, आपणच जगद्गुरू आहात.
Verse 26
क: पण्डितस्त्वदपरं शरणं समीयाद् भक्तप्रियादृतगिर: सुहृद: कृतज्ञात् । सर्वान् ददाति सुहृदो भजतोऽभिकामा- नात्मानमप्युपचयापचयौ न यस्य ॥ २६ ॥
आपल्यावाचून कोणता पंडित दुसऱ्याचे शरण घेईल? आपण भक्तप्रिय, सत्यवचन, सुहृद आणि कृतज्ञ आहात. जो सख्यभावाने आपली भक्ती करतो, त्याला आपण सर्व अभिकामना देता, अगदी स्वतःलाही; तरीही आपल्यात वाढ-घट होत नाही.
Verse 27
दिष्ट्या जनार्दन भवानिह न: प्रतीतो योगेश्वरैरपि दुरापगति: सुरेशै: । छिन्ध्याशु न: सुतकलत्रधनाप्तगेह- देहादिमोहरशनां भवदीयमायाम् ॥ २७ ॥
हे जनार्दन, आमच्या महान भाग्याने आपण येथे आम्हाला प्रत्यक्ष दिसता आहात; योगेश्वर आणि श्रेष्ठ देवतांनाही हे दर्शन कठीणतेने मिळते. कृपा करून पुत्र, पत्नी, धन, आप्तमित्र, घर आणि देह इत्यादींबद्दलची आमची मोहाची दोरी लवकर छेदून टाका—हे सर्व आपल्या मायेमुळेच आहे.
Verse 28
इत्यर्चित: संस्तुतश्च भक्तेन भगवान् हरि: । अक्रूरं सस्मितं प्राह गीर्भि: सम्मोहयन्निव ॥ २८ ॥
अशा प्रकारे भक्ताने पूजिला व पूर्ण स्तुती केला असता भगवान् हरि स्मितहास्याने अक्रूराला म्हणाले, जणू आपल्या वचनांनी त्याला मोहितच करीत होते।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच त्वं नो गुरु: पितृव्यश्च श्लाघ्यो बन्धुश्च नित्यदा । वयं तु रक्ष्या: पोष्याश्च अनुकम्प्या: प्रजा हि व: ॥ २९ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: तू आमचा गुरु, पितृव्य (काका) आणि सदैव स्तुत्य बंधू आहेस. आम्ही तर तुझी प्रजा/संतानच—नेहमी तुझ्या रक्षण, पालन आणि करुणेस पात्र आहोत.
Verse 30
भवद्विधा महाभागा निषेव्या अर्हसत्तमा: । श्रेयस्कामैर्नृभिर्नित्यं देवा: स्वार्था न साधव: ॥ ३० ॥
आपल्यासारखे महाभाग सेवनीय आणि श्रेय इच्छिणाऱ्यांसाठी अत्यंत पूज्य आहेत. देवता बहुधा स्वार्थाकडे पाहतात; परंतु साधुभक्त कधीही स्वार्थी नसतात।
Verse 31
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामया: । ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधव: ॥ ३१ ॥
तीर्थे जलमय आहेत आणि देवता माती-पाषाणमय विग्रहांत प्रकट होतात—हे नाकारता येत नाही. पण ते दीर्घकाळाने शुद्ध करतात; साधुजन मात्र केवळ दर्शनानेच पावन करतात।
Verse 32
स भवान् सुहृदां वै न: श्रेयान् श्रेयश्चिकीर्षया । जिज्ञासार्थं पाण्डवानां गच्छस्व त्वं गजाह्वयम् ॥ ३२ ॥
आपण आमच्या मित्रांमध्ये निश्चयच श्रेष्ठ आहात; म्हणून पांडवांचे हित साधण्याच्या हेतूने हस्तिनापूरला जा आणि त्यांची कुशलता जाणून ये।
Verse 33
पितर्युपरते बाला: सह मात्रा सुदु:खिता: । आनीता: स्वपुरं राज्ञा वसन्त इति शुश्रुम ॥ ३३ ॥
आम्ही ऐकले आहे की पित्याच्या निधनानंतर ते बाल पांडव अत्यंत दुःखी मातेसह राजाने राजधानीत आणले, आणि ते आता तिथेच राहतात।
Verse 34
तेषु राजाम्बिकापुत्रो भ्रातृपुत्रेषु दीनधी: । समो न वर्तते नूनं दुष्पुत्रवशगोऽन्धदृक् ॥ ३४ ॥
त्यांच्याबाबतीत अम्बिकापुत्र धृतराष्ट्र दुर्बुद्धी होऊन दुष्ट पुत्रांच्या वशात गेला आहे; म्हणून तो अंध राजा भावाच्या पुत्रांशी समतेने वागत नाही।
Verse 35
गच्छ जानीहि तद् वृत्तमधुना साध्वसाधु वा । विज्ञाय तद् विधास्यामो यथा शं सुहृदां भवेत् ॥ ३५ ॥
जा आणि धृतराष्ट्र सध्या योग्य रीतीने वागतो की अयोग्य, ते जाणून ये. ते कळल्यावर आपल्या प्रिय सुहृदांच्या कल्याणासाठी जसे उचित तसे आम्ही व्यवस्था करू.
Verse 36
इत्यक्रूरं समादिश्य भगवान् हरिरीश्वर: । सङ्कर्षणोद्धवाभ्यां वै तत: स्वभवनं ययौ ॥ ३६ ॥
अशा प्रकारे अक्रूराला आज्ञा देऊन भगवान् हरि, ईश्वर, नंतर श्रीसंकर्षण व उद्धव यांच्यासह आपल्या निवासस्थानी परत गेले.
Frequently Asked Questions
He goes to reciprocate with her prior service—her offering of ointment—and to settle an obligation created by her desire. The Bhāgavata presents this as divine reciprocation (bhakta-vātsalya) while emphasizing that proximity to Kṛṣṇa purifies: her lust-born distress is extinguished by contact with His lotus feet, illustrating that the Lord is the ultimate purifier even when He appears to act within social convention.
The chapter states that simply by smelling the fragrance of Kṛṣṇa’s lotus feet, the burning effects of Cupid in her body and senses are cleansed. The theological point is that viṣaya-driven kāma is not “validated” as a final goal; rather, when directed toward Kṛṣṇa, it is neutralized and elevated, relieving distress and implying movement toward śuddha-bhakti (purified devotion).
It frames a hierarchy of benedictions: Viṣṇu is difficult to approach, and worship that culminates in worldly enjoyment is called alpa-phala (insignificant result). In bhakti hermeneutics, this verse protects readers from misreading the Trivakrā episode as an endorsement of hedonism; it asserts that the highest fruit of worship is devotion and freedom, not temporary pleasure.
Akrūra is Kṛṣṇa’s relative and a prominent Yadu devotee. His reception—embrace, formal seating, foot-washing, gifts, and praise—models Vedic hospitality and arcana-like devotion, while his stuti functions as condensed Vedānta: Kṛṣṇa as the cause and substance of creation, controller of guṇas without entanglement, and the avatārī who restores the Vedic path.
To gather accurate intelligence about the Pāṇḍavas’ welfare after their father’s death and to assess whether Dhṛtarāṣṭra—said to be influenced by his sons—is treating them justly. This sets up the Bhāgavata’s movement from Mathurā’s stabilization to broader dharma-protection (poṣaṇa) through diplomacy and intervention on behalf of devotees.