Adhyaya 47
Uddhava Meets the Gopīs: Bhramara-gītā and Kṛṣṇa’s Message of Separation
कृष्ण व्रज सोडून मथुरेला गेल्यावर व्रजवासी विरहात बुडालेले राहतात. या अध्यायात कृष्णाचा अंतरंग दूत उद्धव व्रजात येतो; तो कृष्णाची भूषणे परिधान करतो, त्यामुळे गोपींच्या भावना त्वरित जागृत होतात. गोपी त्याचा सत्कार करतात, पण लौकिक नात्यांची क्षणभंगुरता व स्वार्थ यावर तीक्ष्ण शब्दांत बोलून गोविंदावरील आपली एकनिष्ठ भक्ती प्रकट करतात. एक गोपी मधमाशी पाहून ‘भ्रमर-गीता’ म्हणते—आरोप आणि शरणागती यांतील हेलकावे विरहातील प्रेमाचे सूक्ष्म मानसचित्र उलगडतात. मग उद्धव कृष्णाचा संदेश सांगतो: भगवान अंतर्यामी आत्मा आहेत, ते कधीच खरे दूर नसतात; देहदूरी ध्यान व प्रेम वाढवण्यासाठी आहे. धीर मिळूनही गोपी मथुरेतील कृष्णजीवनाबद्दल विचारतात. उद्धव त्यांच्या अनुपम प्रेमाने भारावून स्तुती करतो आणि वृंदावनात तृण-लता होऊन त्यांच्या चरणरजाची इच्छा व्यक्त करतो. शेवटी तो मथुरेला परत जाऊन कृष्ण व यादवांना व्रजभक्तीची अपरिमित महिमा सांगतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तं वीक्ष्य कृष्णानुचरं व्रजस्त्रिय: प्रलम्बबाहुं नवकञ्जलोचनम् । पीताम्बरं पुष्करमालिनं लस- न्मुखारविन्दं परिमृष्टकुण्डलम् ॥ १ ॥ सुविस्मिता: कोऽयमपीव्यदर्शन: कुतश्च कस्याच्युतवेषभूषण: । इति स्म सर्वा: परिवव्रुरुत्सुका- स्तमुत्तम:श्लोकपदाम्बुजाश्रयम् ॥ २ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—कृष्णाच्या सेवकाला पाहून व्रजातील तरुणी विस्मित झाल्या. त्याचे बाहू लांब, डोळे नवकळलेल्या कमळासारखे; तो पीतांबर परिधान करून कमळमाळ घालून होता, आणि त्याचे मुखकमळ झळाळत होते, चकचकीत कुंडलांनी अधिकच शोभत होते. त्या म्हणाल्या—“हा देखणा पुरुष कोण? कुठून आला, कोणाचा सेवक? अच्युताचेच वस्त्र-आभूषण घातले आहे!” असे म्हणत, उत्तमःश्लोक श्रीकृष्णाच्या चरणकमळांचा आश्रय घेतलेल्या उद्धवाभोवती त्या उत्सुकतेने जमल्या।
Verse 2
श्रीशुक उवाच तं वीक्ष्य कृष्णानुचरं व्रजस्त्रिय: प्रलम्बबाहुं नवकञ्जलोचनम् । पीताम्बरं पुष्करमालिनं लस- न्मुखारविन्दं परिमृष्टकुण्डलम् ॥ १ ॥ सुविस्मिता: कोऽयमपीव्यदर्शन: कुतश्च कस्याच्युतवेषभूषण: । इति स्म सर्वा: परिवव्रुरुत्सुका- स्तमुत्तम:श्लोकपदाम्बुजाश्रयम् ॥ २ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—कृष्णाच्या सेवकाला पाहून व्रजातील तरुणी विस्मित झाल्या. त्याचे बाहू लांब, डोळे नवकळलेल्या कमळासारखे; तो पीतांबर परिधान करून कमळमाळ घालून होता, आणि त्याचे मुखकमळ झळाळत होते, चकचकीत कुंडलांनी अधिकच शोभत होते. त्या म्हणाल्या—“हा देखणा पुरुष कोण? कुठून आला, कोणाचा सेवक? अच्युताचेच वस्त्र-आभूषण घातले आहे!” असे म्हणत, उत्तमःश्लोक श्रीकृष्णाच्या चरणकमळांचा आश्रय घेतलेल्या उद्धवाभोवती त्या उत्सुकतेने जमल्या।
Verse 3
तं प्रश्रयेणावनता: सुसत्कृतं सव्रीडहासेक्षणसूनृतादिभि: । रहस्यपृच्छन्नुपविष्टमासने विज्ञाय सन्देशहरं रमापते: ॥ ३ ॥
गोपिका विनयाने मस्तक झुकवून, लाजऱ्या हास्य-दृष्टीने व मधुर वचनांनी उद्धवाचा यथोचित सत्कार करू लागल्या। मग त्याला एकांतस्थळी नेऊन आसनावर बसवले आणि तो रमापती श्रीकृष्णाचा संदेशवाहक आहे हे ओळखून, गुप्तपणे प्रश्न विचारू लागल्या।
Verse 4
जानीमस्त्वां यदुपते: पार्षदं समुपागतम् । भर्त्रेह प्रेषित: पित्रोर्भवान् प्रियचिकीर्षया ॥ ४ ॥
गोपिका म्हणाल्या—आम्हाला माहीत आहे की तू यदुपती श्रीकृष्णाचा पार्षद आहेस; प्रिय स्वामीच्या आज्ञेने तू येथे आला आहेस, तो आपल्या माता-पित्यांना आनंद देऊ इच्छितो।
Verse 5
अन्यथा गोव्रजे तस्य स्मरणीयं न चक्ष्महे । स्नेहानुबन्धो बन्धूनां मुनेरपि सुदुस्त्यज: ॥ ५ ॥
गोव्रजात त्याला आठवावे असे दुसरे काही आम्हाला दिसत नाही. खरेच, नातलगांवरील स्नेहबंधन मुनिलाही सोडणे फार कठीण असते।
Verse 6
अन्येष्वर्थकृता मैत्री यावदर्थविडम्बनम् । पुम्भि: स्त्रीषु कृता यद्वत् सुमन:स्विव षट्पदै: ॥ ६ ॥
परक्यांशी दाखवली जाणारी मैत्री स्वार्थासाठी असते; हेतू साधेपर्यंतच तो दिखावा टिकतो. ती जशी पुरुषांची स्त्रियांकडे, किंवा भुंग्यांची फुलांकडे आसक्ती असते तशीच.
Verse 7
नि:स्वं त्यजन्ति गणिका अकल्पं नृपतिं प्रजा: । अधीतविद्या आचार्यमृत्विजो दत्तदक्षिणम् ॥ ७ ॥
गणिका निर्धनाला सोडते, प्रजा अयोग्य राजाला, विद्यार्थी विद्या पूर्ण झाल्यावर आचार्याला, आणि ऋत्विज दक्षिणा मिळाल्यावर यजमानाला सोडून देतात।
Verse 8
खगा वीतफलं वृक्षं भुक्त्वा चातिथयो गृहम् । दग्धं मृगास्तथारण्यं जारा भुक्त्वा रतां स्त्रियम् ॥ ८ ॥
पक्षी फळ संपलेला वृक्ष सोडतात, अतिथी जेवून घर सोडतात, पशू जळलेले अरण्य सोडतात, आणि जार भोग करूनही रत स्त्रीला सोडून जातो—ती मात्र त्याच्यावर आसक्त राहते।
Verse 9
इति गोप्यो हि गोविन्दे गतवाक्कायमानसा: । कृष्णदूते समायाते उद्धवे त्यक्तलौकिका: ॥ ९ ॥ गायन्त्य: प्रियकर्माणि रुदन्त्यश्च गतह्रिय: । तस्य संस्मृत्य संस्मृत्य यानि कैशोरबाल्ययो: ॥ १० ॥
असे बोलून गोविंदात वाणी‑देह‑मन अर्पण केलेल्या गोपी, कृष्णाचा दूत श्री उद्धव आला म्हणून सर्व लौकिक कामे बाजूला ठेवून बसल्या। प्रिय कृष्णाच्या बाल्य‑किशोर लीलांचे वारंवार स्मरण करून त्या गात राहिल्या आणि लज्जा विसरून रडत राहिल्या।
Verse 10
इति गोप्यो हि गोविन्दे गतवाक्कायमानसा: । कृष्णदूते समायाते उद्धवे त्यक्तलौकिका: ॥ ९ ॥ गायन्त्य: प्रियकर्माणि रुदन्त्यश्च गतह्रिय: । तस्य संस्मृत्य संस्मृत्य यानि कैशोरबाल्ययो: ॥ १० ॥
असे बोलून गोविंदात वाणी‑देह‑मन अर्पण केलेल्या गोपी, कृष्णाचा दूत श्री उद्धव आला म्हणून सर्व लौकिक कामे बाजूला ठेवून बसल्या। प्रिय कृष्णाच्या बाल्य‑किशोर लीलांचे वारंवार स्मरण करून त्या गात राहिल्या आणि लज्जा विसरून रडत राहिल्या।
Verse 11
काचिन्मधुकरं दृष्ट्वा ध्यायन्ती कृष्णसङ्गमम् । प्रियप्रस्थापितं दूतं कल्पयित्वेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥
कृष्णसंगाचे ध्यान करत असताना एका गोपीने एक भुंगा पाहिला; तिला तो प्रियाने पाठवलेला दूत वाटला आणि ती असे बोलली।
Verse 12
गोप्युवाच मधुप कितवबन्धो मा स्पृशाङ्घ्रिं सपत्न्या: कुचविलुलितमालाकुङ्कुमश्मश्रुभिर्न: । वहतु मधुपतिस्तन्मानिनीनां प्रसादं यदुसदसि विडम्ब्यं यस्य दूतस्त्वमीदृक् ॥ १२ ॥
गोपी म्हणाली—हे मधुपा, हे कपटीचा मित्रा! माझ्या पायांना तुझ्या स्पर्शक‑रोमांनी स्पर्श करू नकोस; ते तर प्रतिस्पर्धिनीच्या स्तनांनी चुरडलेल्या कृष्णमाळेच्या कुंकुमाने माखलेले आहेत. मधुपती कृष्णाने मथुरेच्या मानिनींनाच प्रसन्न करावे; असा दूत पाठवणारा यदूंच्या सभेत नक्कीच हसवला जाईल।
Verse 13
सकृदधरसुधां स्वां मोहिनीं पाययित्वा सुमनस इव सद्यस्तत्यजेऽस्मान् भवादृक् । परिचरति कथं तत्पादपद्मं नु पद्मा ह्यपि बत हृतचेता ह्युत्तम:श्लोकजल्पै: ॥ १३ ॥
आपल्या मोहिनी अधरसुधेचा एकदाच आस्वाद देऊन तो (कृष्ण) आम्हाला लगेचच टाकून गेला—जसा तू फुले पटकन सोडून देतोस. मग पद्मा (लक्ष्मी) कशी काय त्याच्या चरणकमळांची सेवा करते? अरेरे! नक्कीच उत्तमश्लोकाच्या बोलण्याने तिचे चित्त हरपले आहे।
Verse 14
किमिह बहु षडङ्घ्रे गायसि त्वं यदूना- मधिपतिमगृहाणामग्रतो न: पुराणम् । विजयसखसखीनां गीयतां तत्प्रसङ्ग: क्षपितकुचरुजस्ते कल्पयन्तीष्टमिष्टा: ॥ १४ ॥
हे भुंगा, आम्हा घरदार हरपलेल्या लोकांसमोर तू यदूंच्या अधिपतीचे इतके का गातोस? हे प्रसंग आम्हाला जुनेच आहेत. अर्जुन-सखा कृष्णाच्या नव्या प्रेयसींसमोर जाऊन त्याचा प्रसंग गा—ज्यांच्या उरातील जळजळ त्याने शमवली; त्या तुला मागितलेली भिक्षा नक्की देतील।
Verse 15
दिवि भुवि च रसायां का: स्त्रियस्तद्दुरापा: कपटरुचिरहासभ्रूविजृम्भस्य या: स्यु: । चरणरज उपास्ते यस्य भूतिर्वयं का अपि च कृपणपक्षे ह्युत्तम:श्लोकशब्द: ॥ १५ ॥
स्वर्गात, पृथ्वीवर किंवा पाताळात—कोणती स्त्री त्याला अप्राप्य आहे? कपटी पण मोहक हास्य आणि भुवया उचलण्यानेच तो सर्वांना वश करतो. ज्याच्या चरणरजाची उपासना स्वतः लक्ष्मी करते, त्याच्यापुढे आमची काय पात्रता? तरीही दीनांच्या बाजूने एवढे आहे की ते ‘उत्तमश्लोक’ हे नाम जपू शकतात।
Verse 16
विसृज शिरसि पादं वेद्म्यहं चाटुकारै- रनुनयविदुषस्तेऽभ्येत्य दौत्यैर्मुकुन्दात् । स्वकृत इह विसृष्टापत्यपत्यन्यलोका व्यसृजदकृतचेता: किं नु सन्धेयमस्मिन् ॥ १६ ॥
माझ्या पायांवर डोके ठेवू नकोस; मी तुला ओळखते. मुकुंदाकडून चाटुकारिता आणि मनधरणीची नीती शिकून तू त्याचा दूत बनून आला आहेस. पण ज्यांनी फक्त त्याच्यासाठी मुले, पती आणि सारे नाते सोडले, त्यांनाही त्याने टाकून दिले. तो कृतघ्न आहे; मग आता त्याच्याशी जुळवून का घ्यावे?
Verse 17
मृगयुरिव कपीन्द्रं विव्यधे लुब्धधर्मा स्त्रियमकृत विरूपां स्त्रीजित: कामयानाम् । बलिमपि बलिमत्त्वावेष्टयद् ध्वाङ्क्षवद्- यस्तदलमसितसख्यैर्दुस्त्यजस्तत्कथार्थ: ॥ १७ ॥
लोभी वृत्तीने त्याने शिकाऱ्यासारखे वानरराजाला बाणांनी भेदले. स्त्रीच्या वश होऊन, कामनेने आलेल्या एका स्त्रीचे रूप त्याने विद्रूप केले. आणि बलि महाराजाचे दान घेऊनही त्याला कावळ्यासारखे दोऱ्यांनी बांधले. म्हणून त्या श्याम-सख्याशी मैत्री सोडूया—जरी त्याची कथा सोडणे कठीण आहे।
Verse 18
यदनुचरितलीलाकर्णपीयूषविप्रुट्- सकृददनविधूतद्वन्द्वधर्मा विनष्टा: । सपदि गृहकुटुम्बं दीनमुत्सृज्य दीना बहव इह विहङ्गा भिक्षुचर्यां चरन्ति ॥ १८ ॥
कृष्णाच्या नित्य लीलांचे श्रवण कानांसाठी अमृतकण आहे. जो एकदाही त्या अमृताचा एक थेंब चाखतो, त्याची द्वंद्वधर्मातील आसक्ती नष्ट होते. असे अनेक जण ताबडतोब आपले दीन घरकुटुंब सोडून, स्वतःही दीन होऊन, येथे वृंदावनात पक्ष्यांसारखे भिक्षावृत्तीने फिरतात।
Verse 19
वयमृतमिव जिह्मव्याहृतं श्रद्दधाना: कुलिकरुतमिवाज्ञा: कृष्णवध्वो हरिण्य: । ददृशुरसकृदेतत्तन्नखस्पर्शतीव्र- स्मररुज उपमन्त्रिन् भण्यतामन्यवार्ता ॥ १९ ॥
आम्ही त्याच्या कपटी वचनांनाही सत्य मानले, जसे काळ्या हरिणीच्या भोळ्या बायका क्रूर शिकाऱ्याच्या गाण्यावर विश्वास ठेवतात. त्याच्या नखस्पर्शाने उठलेली कामवेदना आम्ही पुन्हा पुन्हा भोगली. हे दूत, कृपा करून कृष्णाव्यतिरिक्त दुसरी वार्ता सांग.
Verse 20
प्रियसख पुनरागा: प्रेयसा प्रेषित: किं वरय किमनुरुन्धे माननीयोऽसि मेऽङ्ग । नयसि कथमिहास्मान् दुस्त्यजद्वन्द्वपार्श्वं सततमुरसि सौम्य श्रीर्वधू: साकमास्ते ॥ २० ॥
हे माझ्या प्रियाच्या सखा, तू पुन्हा आलास का? प्रेयसीने तुला पाठवले आहे का? मित्रा, तू माझ्यासाठी माननीय आहेस—हवे ते वर माग. पण ज्याचा दाम्पत्यस्नेह सोडणे कठीण आहे, त्याच्याकडे आम्हाला नेण्यासाठी तू का परत आलास? हे सौम्य भ्रमरा, त्याच्या उराशी सदैव श्रीदेवी ही वधू वास करते.
Verse 21
अपि बत मधुपुर्यामार्यपुत्रोऽधुनास्ते स्मरति स पितृगेहान् सौम्य बन्धूंश्च गोपान् । क्वचिदपि स कथा न: किङ्करीणां गृणीते भुजमगुरुसुगन्धं मूर्ध्न्यधास्यत् कदा नु ॥ २१ ॥
अहो, आर्यपुत्र कृष्ण आता मधुपुरी मथुरेत राहतो! हे सौम्य उद्धवा, तो पित्याच्या घरची व गोप सख्यांची आठवण काढतो का? तो कधी आम्हा दासींचीही कथा बोलतो का? त्याचा अगुरु-सुगंधित हात आमच्या मस्तकी तो कधी ठेवेल?
Verse 22
श्रीशुक उवाच अथोद्धवो निशम्यैवं कृष्णदर्शनलालसा: । सान्त्वयन् प्रियसन्देशैर्गोपीरिदमभाषत ॥ २२ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे ऐकून, कृष्णदर्शनाची आस लागलेल्या गोपींना उद्धवाने प्रिय संदेशांनी धीर दिला आणि त्यांना हे वचन सांगितले.
Verse 23
श्रीउद्धव उवाच अहो यूयं स्म पूर्णार्था भवत्यो लोकपूजिता: । वासुदेवे भगवति यासामित्यर्पितं मन: ॥ २३ ॥
श्रीउद्धव म्हणाले—अहो! तुम्ही गोपी पूर्णकृतार्थ आहात आणि लोकांनी पूजिलेल्या आहात, कारण तुम्ही अशा प्रकारे आपले मन भगवान वासुदेवाला अर्पण केले आहे.
Verse 24
दानव्रततपोहोम जपस्वाध्यायसंयमै: । श्रेयोभिर्विविधैश्चान्यै: कृष्णे भक्तिर्हि साध्यते ॥ २४ ॥
दान, व्रत, तप, होम, जप, स्वाध्याय व संयम तसेच इतर अनेक शुभ साधनांनी श्रीकृष्णभक्ती सिद्ध होते।
Verse 25
भगवत्युत्तम:श्लोके भवतीभिरनुत्तमा । भक्ति: प्रवर्तिता दिष्ट्या मुनीनामपि दुर्लभा ॥ २५ ॥
उत्तमश्लोक भगवंतामध्ये तुम्ही अनुपम शुद्धभक्तीची परंपरा प्रस्थापित केली; अशी भक्ती मुनांनाही दुर्लभ आहे।
Verse 26
दिष्ट्या पुत्रान्पतीन्देहान् स्वजनान्भवनानि च । हित्वावृणीत यूयं यत् कृष्णाख्यं पुरुषं परम् ॥ २६ ॥
तुमच्या महान सौभाग्याने तुम्ही पुत्र, पती, देहसुख, स्वजन व घरे सोडून ‘कृष्ण’ नावाच्या परम पुरुषाला वरण केले।
Verse 27
सर्वात्मभावोऽधिकृतो भवतीनामधोक्षजे । विरहेण महाभागा महान्मेऽनुग्रह: कृत: ॥ २७ ॥
हे महाभाग गोपींनो! अधोक्षज भगवंतावर सर्वात्मभावाचा अधिकार तुम्हालाच आहे; आणि विरहात कृष्णप्रेम दाखवून तुम्ही माझ्यावर महान उपकार केला आहे।
Verse 28
श्रूयतां प्रियसन्देशो भवतीनां सुखावह: । यमादायागतो भद्रा अहं भर्तू रहस्कर: ॥ २८ ॥
हे भद्र स्त्रियांनो! आता तुमच्या प्रियाचा सुखद संदेश ऐका; मी माझ्या स्वामीचा विश्वासू गुप्त सेवक तो घेऊन येथे आलो आहे।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच भवतीनां वियोगो मे न हि सर्वात्मना क्वचित् । यथा भूतानि भूतेषु खं वाय्वग्निर्जलं मही । तथाहं च मन:प्राणभूतेन्द्रियगुणाश्रय: ॥ २९ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—तुमचा माझ्याशी वियोग कधीही पूर्णपणे होत नाही, कारण मी सर्व सृष्टीचा आत्मा आहे. जसे आकाश, वायू, अग्नी, जल व पृथ्वी सर्व प्राण्यांत व्याप्त आहेत, तसेच मी मन, प्राण, इंद्रिये, भूततत्त्वे व गुणांमध्ये अंतर्यामी म्हणून स्थित आहे.
Verse 30
आत्मन्येवात्मनात्मानं सृजे हन्म्यनुपालये । आत्ममायानुभावेन भूतेन्द्रियगुणात्मना ॥ ३० ॥
मीच माझ्या आत माझ्यालाच निर्माण करतो, पालन करतो आणि संहार करतो. माझ्या आत्ममायेच्या प्रभावाने—जी भूततत्त्वे, इंद्रिये आणि प्रकृतीचे गुण यांरूपाने प्रकट होते—हे जग चालते.
Verse 31
आत्मा ज्ञानमय: शुद्धो व्यतिरिक्तोऽगुणान्वय: । सुषुप्तिस्वप्नजाग्रद्भिर्मायावृत्तिभिरीयते ॥ ३१ ॥
आत्मा शुद्ध ज्ञानस्वरूप आहे; तो जड पदार्थांपासून वेगळा असून गुणांच्या बंधनात गुंतत नाही. तरीही जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती—या मायावृत्तींतून त्याचे भान येते.
Verse 32
येनेन्द्रियार्थान् ध्यायेत मृषा स्वप्नवदुत्थित: । तन्निरुन्ध्यादिन्द्रियाणि विनिद्र: प्रत्यपद्यत ॥ ३२ ॥
जसा झोपेतून उठूनही मनुष्य खोट्या स्वप्नाचा विचार करीत राहतो, तसा मन विषयांचे ध्यान करते आणि इंद्रिये ते मिळवू पाहतात. म्हणून पूर्ण जागृत होऊन मनावर संयम ठेवून इंद्रियांना आवर घालावा.
Verse 33
एतदन्त: समाम्नायो योग: साङ्ख्यं मनीषिणाम् । त्यागस्तपो दम: सत्यं समुद्रान्ता इवापगा: ॥ ३३ ॥
मनीषी आचार्यांच्या मते हाच सर्व वेदांचा अंतिम निष्कर्ष आहे; हाच योग, सांख्य, त्याग, तप, दम आणि सत्य यांचा सार आहे. जशा सर्व नद्या शेवटी समुद्रात मिळतात, तसा सर्व साधनांचा अंतिम हेतु हाच आहे.
Verse 34
यत्त्वहं भवतीनां वै दूरे वर्ते प्रियो दृशाम् । मनस: सन्निकर्षार्थं मदनुध्यानकाम्यया ॥ ३४ ॥
हे व्रजसुंदरींनो, तुमच्या दृष्टीचा प्रिय असूनही मी दूर राहिलो, कारण माझ्या ध्यानाने तुमचे मन अधिकाधिक माझ्याजवळ यावे अशी माझी इच्छा होती।
Verse 35
यथा दूरचरे प्रेष्ठे मन आविश्य वर्तते । स्त्रीणां च न तथा चेत: सन्निकृष्टेऽक्षिगोचरे ॥ ३५ ॥
जसा प्रियतम दूर असला की स्त्रीचे मन त्याच्यात अधिक गुंतते; पण तो डोळ्यांसमोर जवळ असताना तितक्या तीव्रतेने चित्त लागत नाही।
Verse 36
मय्यावेश्य मन: कृत्स्नं विमुक्ताशेषवृत्ति यत् । अनुस्मरन्त्यो मां नित्यमचिरान्मामुपैष्यथ ॥ ३६ ॥
तुमचे मन पूर्णपणे माझ्यात लीन होऊन इतर सर्व वृत्तींपासून मुक्त झाले आहे; तुम्ही नित्य माझे स्मरण करता, म्हणून लवकरच तुम्हाला मी पुन्हा सान्निध्यात मिळेन।
Verse 37
या मया क्रीडता रात्र्यां वनेऽस्मिन्व्रज आस्थिता: । अलब्धरासा: कल्याण्यो मापुर्मद्वीर्यचिन्तया ॥ ३७ ॥
ज्या कल्याणमयी गोपी रात्रौ या वनात माझ्याबरोबर क्रीडा करताना व्रजातच राहिल्या आणि रासास मिळू शकल्या नाहीत, त्यांनीही माझ्या पराक्रमी लीलांचे चिंतन करून मला प्राप्त केले।
Verse 38
श्रीशुक उवाच एवं प्रियतमादिष्टमाकर्ण्य व्रजयोषित: । ता ऊचुरुद्धवं प्रीतास्तत्सन्देशागतस्मृती: ॥ ३८ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—अत्यंत प्रिय कृष्णाचा हा संदेश ऐकून व्रजातील स्त्रिया आनंदित झाल्या. त्या संदेशाने त्यांची स्मृती जागी झाली आणि त्या उद्धवाला असे म्हणाल्या.
Verse 39
गोप्य ऊचु: दिष्ट्याहितो हत: कंसो यदूनां सानुगोऽघकृत् । दिष्ट्याप्तैर्लब्धसर्वार्थै: कुशल्यास्तेऽच्युतोऽधुना ॥ ३९ ॥
गोपिका म्हणाल्या—यदूंचा शत्रू व छळकर्ता कंस आपल्या अनुयायांसह मारला गेला, हे मोठे सौभाग्य. आणि अच्युत आता सर्व इच्छा पूर्ण झालेल्या हितैषी मित्र-स्वजनांच्या संगतीत कुशलतेने सुखाने राहतो, हेही मंगल आहे।
Verse 40
कच्चिद् गदाग्रज: सौम्य करोति पुरयोषिताम् । प्रीतिं न: स्निग्धसव्रीडहासोदारेक्षणार्चित: ॥ ४० ॥
हे सौम्य उद्धवा! गदेच्या अग्रजाने (श्रीकृष्णाने) आता नगरातील स्त्रियांना तो आनंद देत आहे काय, जो खरेतर आमचा आहे? त्या स्त्रिया स्नेहयुक्त, लज्जाशील हास्य आणि उदार कटाक्षांनी त्याची आराधना करीत असतील।
Verse 41
कथं रतिविशेषज्ञ: प्रियश्च पुरयोषिताम् । नानुबध्येत तद्वाक्यैर्विभ्रमैश्चानुभाजित: ॥ ४१ ॥
जो रतीच्या विविध रहस्यांचा जाणकार आणि नगरस्त्रियांचा लाडका आहे, तो त्यांच्या मोहक वचनांनी व नटलेल्या हावभावांनी सतत पूजिला जात असताना कसा गुंतून पडणार नाही?
Verse 42
अपि स्मरति न: साधो गोविन्द: प्रस्तुते क्वचित् । गोष्ठिमध्ये पुरस्त्रीणां ग्राम्या: स्वैरकथान्तरे ॥ ४२ ॥
हे साधो! नगरातील स्त्रियांशी बोलताना गोविंद कधी आमची आठवण काढतो का? त्यांच्या संगतीतील स्वैर संभाषणात तो कधी आम्हा गावकुसातील मुलींचा उल्लेख करतो का?
Verse 43
ता: किं निशा: स्मरति यासु तदा प्रियाभि- र्वृन्दावने कुमुदकुन्दशशाङ्करम्ये । रेमे क्वणच्चरणनूपुररासगोष्ठ्या- मस्माभिरीडितमनोज्ञकथ: कदाचित् ॥ ४३ ॥
तो त्या रात्री आठवतो का—ज्या वेळी कुमुद, कुंद आणि चंद्रप्रकाशाने रम्य अशा वृंदावनात तो आपल्या प्रिय सखींनीसह रासमंडळात रमला होता; चरणनूपुरांची झंकार घुमत होती आणि आम्ही त्याच्या मनोहर लीलाकथा गाऊन स्तुती करीत होतो?
Verse 44
अप्येष्यतीह दाशार्हस्तप्ता: स्वकृतया शुचा । सञ्जीवयन् नु नो गात्रैर्यथेन्द्रो वनमम्बुदै: ॥ ४४ ॥
दाशार्हवंशज श्रीकृष्ण येथे परत येतील काय, आणि स्वतःच्या कारणाने झालेल्या शोकाने जळत असलेल्या आम्हाला आपल्या अंगस्पर्शाने पुन्हा जिवंत करतील काय? जसे इंद्र मेघजलांनी वनाला सजीव करतो।
Verse 45
कस्मात् कृष्ण इहायाति प्राप्तराज्यो हताहित: । नरेन्द्रकन्या उद्वाह्य प्रीत: सर्वसुहृद् वृत: ॥ ४५ ॥
कृष्ण इथे का येतील? त्यांनी राज्य मिळवले, शत्रूंचा संहार केला, राजकन्यांशी विवाह केला; तेथे ते सर्व मित्र-हितचिंतकांनी वेढलेले आणि संतुष्ट आहेत।
Verse 46
किमस्माभिर्वनौकोभिरन्याभिर्वा महात्मन: । श्रीपतेराप्तकामस्य क्रियेतार्थ: कृतात्मन: ॥ ४६ ॥
आम्ही वनात राहणाऱ्या किंवा इतर स्त्रिया त्या महात्मा कृष्णाचे कोणते प्रयोजन साधू शकू? ते श्रीपती, आप्तकाम; जे इच्छितात ते आपोआप प्राप्त करतात आणि स्वतःमध्येच पूर्ण आहेत।
Verse 47
परं सौख्यं हि नैराश्यं स्वैरिण्यप्याहपिङ्गला । तज्जानतीनां न: कृष्णे तथाप्याशा दुरत्यया ॥ ४७ ॥
परम सुख म्हणजे नैराश्य—इच्छांचा त्याग—असे स्वैरिणी पिंगलानेही सांगितले आहे. तरीही हे जाणूनसुद्धा, कृष्णाला मिळवण्याची आमची आशा सोडणे कठीण आहे।
Verse 48
क उत्सहेत सन्त्यक्तुमुत्तम:श्लोकसंविदम् । अनिच्छतोऽपि यस्य श्रीरङ्गान्न च्यवते क्वचित् ॥ ४८ ॥
उत्तमश्लोक भगवानांशी झालेला अंतरंग संवाद सोडण्याचे धैर्य कोण करील? ते इच्छा न दाखवले तरी श्रीलक्ष्मी त्यांच्या वक्षःस्थळावरून कधीच दूर जात नाही।
Verse 49
सरिच्छैलवनोद्देशा गावो वेणुरवा इमे । सङ्कर्षणसहायेन कृष्णेनाचरिता: प्रभो ॥ ४९ ॥
हे उद्धव प्रभो, श्रीकृष्ण संकर्षणाच्या संगतीने येथे असताना या नद्या, पर्वत, वनप्रदेश, गायी आणि वेणूचा नाद यांचा आनंद घेत होते।
Verse 50
पुन: पुन: स्मारयन्ति नन्दगोपसुतं बत । श्रीनिकेतैस्तत्पदकैर्विस्मर्तुं नैव शक्नुम: ॥ ५० ॥
हे सर्व आम्हाला पुन्हा पुन्हा नंदगोपपुत्र श्रीकृष्णाची आठवण करून देतात। दिव्य लक्षणांनी अंकित त्यांची पाऊलखुण पाहून आम्ही त्यांना कधी विसरू शकत नाही।
Verse 51
गत्या ललितयोदारहासलीलावलोकनै: । माध्व्या गिरा हृतधिय: कथं तं विस्मरामहे ॥ ५१ ॥
हे उद्धव, त्याची ललित चाल, उदार हास्य, क्रीडामय कटाक्ष आणि मधुर वाणी यांनी आमचे चित्त हरपले आहे; मग आम्ही त्याला कसे विसरू?
Verse 52
हे नाथ हे रमानाथ व्रजनाथार्तिनाशन । मग्नमुद्धर गोविन्द गोकुलं वृजिनार्णवात् ॥ ५२ ॥
हे नाथ, हे रमानाथ, हे व्रजनाथ, हे दुःखनाशक गोविंद! संकटाच्या सागरात बुडत असलेल्या गोकुळाला उध्दर।
Verse 53
श्रीशुक उवाच ततस्ता: कृष्णसन्देशैर्व्यपेतविरहज्वरा: । उद्धवं पूजयां चक्रुर्ज्ञात्वात्मानमधोक्षजम् ॥ ५३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: श्रीकृष्णाच्या संदेशांनी गोपींचा विरहज्वर निवळला. उद्धवांना त्यांनी अधोक्षज प्रभूपासून अभिन्न मानून पूजन केले।
Verse 54
उवास कतिचिन्मासान्गोपीनां विनुदन् शुच: । कृष्णलीलाकथां गायन् रमयामास गोकुलम् ॥ ५४ ॥
उद्धव काही महिने गोकुळात राहिले. श्रीकृष्णांच्या लीलाकथा गात त्यांनी गोपींचा शोक दूर केला आणि सर्व गोकुळाला आनंद दिला.
Verse 55
यावन्त्यहानि नन्दस्य व्रजेऽवात्सीत् स उद्धव: । व्रजौकसां क्षणप्रायाण्यासन् कृष्णस्य वार्तया ॥ ५५ ॥
नंदाच्या व्रजात उद्धव जितके दिवस राहिले, ते व्रजवासियांना क्षणासारखेच वाटले; कारण उद्धव सतत श्रीकृष्णाचीच वार्ता करीत असे.
Verse 56
सरिद्वनगिरिद्रोणीर्वीक्षन् कुसुमितान् द्रुमान् । कृष्णं संस्मारयन् रेमे हरिदासो व्रजौकसाम् ॥ ५६ ॥
व्रजातील नद्या, वने, पर्वत, दऱ्या आणि फुललेली झाडे पाहून, हरिदास उद्धव श्रीकृष्णाचे स्मरण करून देत व्रजवासियांबरोबर आनंद मानत राहिला.
Verse 57
दृष्ट्वैवमादि गोपीनां कृष्णावेशात्मविक्लवम् । उद्धव: परमप्रीतस्ता नमस्यन्निदं जगौ ॥ ५७ ॥
गोपिनींना श्रीकृष्णात पूर्णपणे तल्लीन होऊन व्याकुळ पाहून उद्धव अत्यंत प्रसन्न झाला. त्यांना नमस्कार करून मान देण्याच्या इच्छेने तो असे गाऊ लागला.
Verse 58
एता: परं तनुभृतो भुवि गोपवध्वो गोविन्द एव निखिलात्मनि रूढभावा: । वाञ्छन्ति यद् भवभियो मुनयो वयं च किं ब्रह्मजन्मभिरनन्तकथारसस्य ॥ ५८ ॥
[उद्धव गातो:] पृथ्वीवरील देहधाऱ्यांमध्ये या गोपवधूच परम सिद्ध आहेत; कारण निखिलात्मा गोविंदावर त्यांची अनन्य प्रीती दृढ झाली आहे. संसारभयाने व्याकुळ मुनि आणि आम्हीही ज्या प्रेमाची आकांक्षा करतो, अनंत प्रभूच्या कथारसाचा आस्वाद घेतलेल्या व्यक्तीसाठी उच्च ब्राह्मणजन्म किंवा स्वयं ब्रह्म्याचा जन्म तरी कशाला?
Verse 59
क्वेमा: स्त्रियो वनचरीर्व्यभिचारदुष्टा: कृष्णे क्व चैष परमात्मनि रूढभाव: । नन्वीश्वरोऽनुभजतोऽविदुषोऽपि साक्षा- च्छ्रेयस्तनोत्यगदराज इवोपयुक्त: ॥ ५९ ॥
अहो! वनात फिरणाऱ्या, जणू अनुचित आचरणाने कलुषित साध्या स्त्रियांनीही परमात्मा श्रीकृष्णावर निष्कलंक प्रेमाची सिद्धी मिळवली. खरे तर प्रभू अज्ञ भक्तालाही कल्याण देतात, जसे श्रेष्ठ औषध घटक न कळताही घेतल्यास परिणाम करते.
Verse 60
नायं श्रियोऽङ्ग उ नितान्तरते: प्रसाद: स्वर्योषितां नलिनगन्धरुचां कुतोऽन्या: । रासोत्सवेऽस्य भुजदण्डगृहीतकण्ठ- लब्धाशिषां य उदगाद् व्रजवल्लभीनाम् ॥ ६० ॥
हे प्रिय! हा परम अनुरागाचा प्रसाद लक्ष्मीदेवीला सुद्धा मिळाला नाही; मग कमळासारखा सुगंध व तेज असलेल्या स्वर्गीय रमणींना कुठून मिळणार? रासोत्सवात ज्यांच्या कंठाला प्रभूने आपल्या भुजांनी धरून आलिंगन केले, त्या व्रजवल्लभिकांचेच हे अद्भुत भाग्य प्रकट झाले।
Verse 61
आसामहो चरणरेणुजुषामहं स्यां वृन्दावने किमपि गुल्मलतौषधीनाम् । या दुस्त्यजं स्वजनमार्यपथं च हित्वा भेजुर्मुकुन्दपदवीं श्रुतिभिर्विमृग्याम् ॥ ६१ ॥
मी वृंदावनातील एखादा झुडूप, वेल किंवा औषधी वनस्पती व्हावे, जेणेकरून या गोपींच्या चरणधुळीचा स्पर्श मला लाभावा। ज्यांनी त्यागणे कठीण असे पती-पुत्रादी स्वजन आणि पतिव्रतेचा मार्गही सोडून, श्रुतींनी शोधावयाच्या मुकुंद श्रीकृष्णाच्या चरणपदवीचा आश्रय घेतला।
Verse 62
या वै श्रियार्चितमजादिभिराप्तकामै- र्योगेश्वरैरपि यदात्मनि रासगोष्ठ्याम् । कृष्णस्य तद् भगवत: चरणारविन्दं न्यस्तं स्तनेषु विजहु: परिरभ्य तापम् ॥ ६२ ॥
ज्यांच्या चरणकमलांचे पूजन लक्ष्मीदेवी, ब्रह्मा इत्यादी देव आणि योगसिद्धीचे स्वामी योगेश्वरही केवळ मनातच करू शकतात, त्या भगवान श्रीकृष्णाने रासगोष्ठीत आपल्या चरणकमलांना गोपींच्या स्तनांवर ठेवले. त्या चरणांना आलिंगन देऊन गोपींनी सर्व ताप-दुःख दूर केले।
Verse 63
वन्दे नन्दव्रजस्त्रीणां पादरेणुमभीक्ष्णश: । यासां हरिकथोद्गीतं पुनाति भुवनत्रयम् ॥ ६३ ॥
मी नंदमहाराजांच्या व्रजातील स्त्रियांच्या चरणधुळीला वारंवार वंदन करतो। ज्यांचे हरिकथागान तीनही लोकांना पवित्र करते।
Verse 64
श्रीशुक उवाच अथ गोपीरनुज्ञाप्य यशोदां नन्दमेव च । गोपानामन्त्र्य दाशार्हो यास्यन्नारुरुहे रथम् ॥ ६४ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—मग दाशार्हवंशज उद्धवाने गोपी, माता यशोदा व नंद महाराज यांची परवानगी घेऊन निरोप घेतला. सर्व गोपांना नमस्कार करून तो प्रस्थानासाठी रथावर आरूढ झाला.
Verse 65
तं निर्गतं समासाद्य नानोपायनपाणय: । नन्दादयोऽनुरागेण प्रावोचन्नश्रुलोचना: ॥ ६५ ॥
उद्धव निघताच नंद व इतर प्रेमाने विविध भेटवस्तू हातात घेऊन त्याच्याजवळ आले. अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी त्यांनी असे म्हटले.
Verse 66
मनसो वृत्तयो न: स्यु: कृष्णपादाम्बुजाश्रया: । वाचोऽभिधायिनीर्नाम्नां कायस्तत्प्रह्वणादिषु ॥ ६६ ॥
आमच्या मनाच्या वृत्ती सदैव श्रीकृष्णाच्या चरणकमलांचा आश्रय करो; आमची वाणी निरंतर त्याच्या नामांचे कीर्तन करो; आणि आमचे शरीर त्याला नमस्कार व सेवेत रत राहो.
Verse 67
कर्मभिर्भ्राम्यमाणानां यत्र क्वापीश्वरेच्छया । मङ्गलाचरितैर्दानै रतिर्न: कृष्ण ईश्वरे ॥ ६७ ॥
कर्मफळांमुळे व ईश्वराच्या इच्छेने आम्हाला जिथे कुठे भटकावे लागले तरी, आमच्या मंगल आचरणाने व दानधर्माने प्रभु श्रीकृष्णावरील आमची प्रीती सदैव वाढो.
Verse 68
एवं सभाजितो गोपै: कृष्णभक्त्या नराधिप । उद्धव: पुनरागच्छन्मथुरां कृष्णपालिताम् ॥ ६८ ॥
हे नराधिप! अशा रीतीने गोपांनी श्रीकृष्णभक्तीने उद्धवाचा सत्कार केला. मग उद्धव श्रीकृष्णाने रक्षित मथुरानगरीकडे पुन्हा परतला.
Verse 69
कृष्णाय प्रणिपत्याह भक्त्युद्रेकं व्रजौकसाम् । वसुदेवाय रामाय राज्ञे चोपायनान्यदात् ॥ ६९ ॥
उद्धवाने श्रीकृष्णाला साष्टांग प्रणाम करून व्रजवासीयांच्या अपार भक्तीचे वर्णन केले. नंतर वसुदेव, बलराम आणि राजा उग्रसेन यांनाही सांगून आणलेली भेटवस्तू अर्पण केली.
Frequently Asked Questions
Their critique is not ordinary resentment but the speech of prema under viraha, where love becomes so exclusive that anything resembling self-interest appears intolerable. By contrasting transactional bonds (family, friends, social duty) with their unconditional surrender, the gopīs establish the Bhāgavata’s siddhānta: pure bhakti is ahaitukī (without ulterior motive) and apratihatā (uninterrupted). Their ‘accusations’ function as a devotional intensification—keeping Kṛṣṇa continuously present in mind and speech, which is itself the perfection of remembrance.
A gopī (traditionally identified in Gauḍīya commentarial streams as Śrīmatī Rādhārāṇī’s mood, though the text presents ‘one gopī’) addresses a honeybee, imagining it as Kṛṣṇa’s messenger. The bee symbolizes both messengerhood and the mind’s restless movement between memories—sweetness (madhu) of līlā and the sting of separation. The gopī’s dialogue externalizes inner theological tension: Kṛṣṇa is the supreme beloved, yet His apparent neglect becomes the very instrument that deepens love.
Kṛṣṇa’s message distinguishes physical proximity from ontological presence. As Paramātmā, He pervades mind, prāṇa, senses, and the elements; thus separation is not absolute. Yet līlā allows relational distance so that bhakti matures: when the beloved is unseen, remembrance intensifies and the heart becomes single-pointed. The chapter therefore holds two truths together—Kṛṣṇa’s immanence (non-separation in essence) and the devotional reality of viraha (separation in experience), which the Bhāgavata elevates as spiritually most potent.
Uddhava recognizes that the gopīs embody anuttamā-bhakti—love untouched by desire for status, liberation, or even religious merit. Their lives revolve entirely around Kṛṣṇa, and even suffering becomes service because it fuels constant absorption. Hence Uddhava declares their attainment superior to high birth, scholarship, and even celestial positions, and he aspires for the dust of their feet—indicating that Vraja-prema is the Bhāgavata’s highest exemplar of the Āśraya (Kṛṣṇa) being loved for His own sake alone.