Adhyaya 46
Uddhava Sent to Vraja: Consolation to Nanda-Yaśodā and the Gopīs’ Separation
मथुरा/द्वारकेतील कार्ये स्थिर झाल्यावर कथा पुन्हा व्रजाकडे वळते आणि कृष्णाच्या जणू निघून जाण्याची अंतःकिंमत—विरह—उघड करते. श्रीकृष्ण आपला अतिबुद्धिमान प्रिय सखा उद्धव याला नंदगोकुळात पाठवतात: माता-पित्यांचे समाधान करावे आणि गोपींना असा संदेश द्यावा की कृष्णाच्या परत येण्याच्या प्रतिज्ञेवरच त्यांचे प्राण टिकले आहेत. उद्धव संध्याकाळी येतो; गोकुळातील पवित्र अनुभूती—गायी, वेणुनाद, पूजा, वन-सरितासरोवरे—भक्तीची जिवंत वेदी म्हणून वर्णिली जाते. नंद त्याचा सत्कार करून व्याकुळ प्रश्न विचारतो: कृष्णाला आम्ही, वृंदावन-गोवर्धन व गायी आठवतात का; तो परत येईल का; संकटांतून कसा वाचवला; त्याच्या लीलांनी मन कसे गुंतते. यशोदेचे मातृस्नेह देहातूनही ओसंडतो. उद्धव सिद्धांत सांगतो—कृष्ण-बलराम आद्य परमेश्वर, गुण-जन्मातीत; तरी लीला व रक्षणासाठी प्रकट; समदर्शी असूनही सर्वांचा आत्मा, आणि लवकरच परत येतील. पहाटे स्त्रिया लोणी घुसळताना गाणी गातात; गावकरी उद्धवाचा रथ पाहून अक्रूर परत आला की काय असा संशय घेतात, आणि गोपींच्या दूत-संवादाची पार्श्वभूमी तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वृष्णीनां प्रवरो मन्त्री कृष्णस्य दयित: सखा । शिष्यो बृहस्पते: साक्षादुद्धवो बुद्धिसत्तम: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—अत्यंत बुद्धिमान उद्धव वृष्णींचा श्रेष्ठ मंत्री होता, श्रीकृष्णाचा प्रिय सखा होता आणि साक्षात् बृहस्पतीचा शिष्य होता.
Verse 2
तमाह भगवान्प्रेष्ठं भक्तमेकान्तिनं क्वचित् । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रपन्नार्तिहरो हरि: ॥ २ ॥
एकदा शरणागतांचे दुःख हरिणारा भगवान् हरि यांनी एकनिष्ठ व अत्यंत प्रिय भक्त उद्धवाचा हात आपल्या हातात घेऊन त्याला असे म्हणाले.
Verse 3
गच्छोद्धव व्रजं सौम्य पित्रोर्नौ प्रीतिमावह । गोपीनां मद्वियोगाधिं मत्सन्देशैर्विमोचय ॥ ३ ॥
हे सौम्य उद्धवा, तू व्रजाला जा आणि आमच्या माता-पित्यांना आनंद दे. तसेच माझ्या विरहाने व्याकुळ झालेल्या गोपींना माझा संदेश देऊन त्यांच्या दुःखातून मुक्त कर.
Verse 4
ता मन्मनस्का मत्प्राणा मतर्थे त्यक्तदैहिका: । मामेव दयितं प्रेष्ठमात्मानं मनसा गता: । ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान्बिभर्म्यहम् ॥ ४ ॥
त्या गोपींचे मन माझ्यातच स्थिर, प्राण माझ्यासाठीच अर्पित; माझ्यासाठी त्यांनी देहसंबंधी सर्व काही त्यागले आहे. मीच त्यांचा प्रियतम, परम प्रेष्ठ आणि आत्मा आहे. जे माझ्यासाठी लौकिक धर्मही सोडतात, अशा भक्तांना मी स्वतः धारण व पोसतो.
Verse 5
मयि ता: प्रेयसां प्रेष्ठे दूरस्थे गोकुलस्त्रिय: । स्मरन्त्योऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्यविह्वला: ॥ ५ ॥
हे प्रिय उद्धवा, गोकुळातील त्या स्त्रिया मला प्रेमातील सर्वात प्रिय मानतात. म्हणून दूर असलेल्या मला स्मरताच त्या विरहाच्या उत्कंठेने व्याकुळ होऊन गोंधळून जातात.
Verse 6
धारयन्त्यतिकृच्छ्रेण प्राय: प्राणान् कथञ्चन । प्रत्यागमनसन्देशैर्बल्लव्यो मे मदात्मिका: ॥ ६ ॥
माझ्यात एकरूप झालेल्या त्या वल्लवी, माझ्या परत येण्याच्या संदेशाच्या (आश्वासनाच्या) आधाराने, अत्यंत कष्टाने कसेबसे प्राण धारण करून राहतात.
Verse 7
श्रीशुक उवाच इत्युक्त उद्धवो राजन्सन्देशं भर्तुरादृत: । आदाय रथमारुह्य प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ ७ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: हे राजन्, असे ऐकून उद्धवाने आपल्या स्वामीचा संदेश आदराने स्वीकारला; रथावर आरूढ होऊन तो नंद-गोकुळाकडे निघाला.
Verse 8
प्राप्तो नन्दव्रजं श्रीमान् निम्लोचति विभावसौ । छन्नयान: प्रविशतां पशूनां खुररेणुभि: ॥ ८ ॥
श्रीमान उद्धव नंदमहाराजांच्या व्रजात सूर्य मावळताना पोहोचला. परतणाऱ्या गायी-पशूंच्या खुरांनी उडालेल्या धुळीत त्याचा रथ झाकला गेला आणि तो कुणाच्या लक्षात न येता आत गेला।
Verse 9
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥
गोकुळ सर्वत्र निनादत होते—वासनेने उन्मत्त झालेले वृषभ फलदायी गायींसाठी परस्पर झुंज देत होते; जड थनभाराने भारलेल्या गायी आपल्या वासरांमागे धावत रंभत होत्या; गोदोहाचा आवाज आणि इकडे-तिकडे उड्या मारणाऱ्या पांढऱ्या वासरांची चपळता; वेणूचा घुमणारा नाद; आणि सुंदर अलंकारांनी नटलेल्या गोप-गोपिका बलराम व श्रीकृष्णांच्या मंगल कर्मांचे गान करीत असल्याने गाव अधिकच उजळले होते। गोपांची घरे अग्नि, सूर्य, अतिथी, गौ, ब्राह्मण, पितृ व देवपूजेच्या धूप-दीप-माल्यांनी मनोहर दिसत होती; आणि सर्वत्र फुललेले वन पक्षी व मधमाशांच्या नादाने गूंजत, हंस-कारंडवांनी भरलेल्या सरोवरांनी व कमल-कुंजांनी शोभत होते।
Verse 10
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥
गोकुळ सर्वत्र निनादत होते—उन्मत्त वृषभांच्या परस्पर झुंजीच्या गर्जनेने, जड थनभाराने भारलेल्या गायी वासरांमागे धावत रंभत असल्याने, गोदोहाचा आवाज व इकडे-तिकडे उड्या मारणाऱ्या पांढऱ्या वासरांच्या चपळतेने, वेणूच्या घुमणाऱ्या नादाने, आणि अलंकारांनी नटलेल्या गोप-गोपिकांनी बलराम व श्रीकृष्णांच्या मंगल कर्मांचे गान केल्याने।
Verse 11
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥
सुंदर अलंकारांनी नटलेल्या गोपिका व गोप बलराम आणि श्रीकृष्णांच्या सर्व-मंगल कर्मांचे गान करीत होते; त्यांच्या गानाने गोकुळ अधिकच शोभून सर्वत्र निनादत होते।
Verse 12
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥
गोकुळातील गोपांची घरे अत्यंत मनोहर होती—अग्नि, सूर्य, अतिथी, गौ, ब्राह्मण, पितृ व देवपूजेच्या सामग्रीने युक्त आणि धूप-दीप व माल्यांनी सुसज्ज।
Verse 13
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥
गोकुळात सर्वत्र माजलेल्या बैलांच्या झुंजींचे आवाज, वासरांच्या मागे धावणाऱ्या गाईंचे हंबरणे, दूध काढण्याचे आवाज आणि बासरीचे सूर निनादत होते. सुंदर वस्त्रालंकारांनी नटलेले गोप आणि गोपी कृष्ण व बलराम यांच्या शुभ लीलांचे गायन करत होते. गोपांची घरे अग्नी, सूर्य, अतिथी, गाई, ब्राह्मण आणि देवतांच्या पूजेच्या साहित्याने सुशोभित होती. सर्वत्र फुललेली वने, पक्ष्यांचा किलबिलाट आणि कमळांनी भरलेली सरोवरे यामुळे गोकुळ अत्यंत रमणीय दिसत होते.
Verse 14
तमागतं समागम्य कृष्णस्यानुचरं प्रियम् । नन्द: प्रीत: परिष्वज्य वासुदेवधियार्चयत् ॥ १४ ॥
उद्धव नंद महाराजांच्या घरी पोहोचताच, नंद त्यांना भेटण्यासाठी पुढे आले. गोपराजाने अत्यंत आनंदाने त्यांना मिठी मारली आणि ते साक्षात वासुदेव आहेत असे मानून त्यांची पूजा केली.
Verse 15
भोजितं परमान्नेन संविष्टं कशिपौ सुखम् । गतश्रमं पर्यपृच्छत् पादसंवाहनादिभि: ॥ १५ ॥
उद्धवांना उत्तम भोजन दिल्यावर आणि बिछान्यावर सुखाने बसवल्यावर, पाय चेपून व इतर उपचारांनी त्यांचा थकवा दूर झाल्यावर, नंद महाराजांनी त्यांना विचारले.
Verse 16
कच्चिदङ्ग महाभाग सखा न: शूरनन्दन: । आस्ते कुशल्यपत्याद्यैर्युक्तो मुक्त: सुहृद्व्रत: ॥ १६ ॥
[नंद महाराज म्हणाले:] हे महाभाग, आमचे मित्र शूरसेन यांचे पुत्र (वसुदेव) आता सुखरूप आहेत ना? ते मुक्त होऊन आपली मुले आणि नातेवाईकांना भेटले आहेत ना?
Verse 17
दिष्ट्या कंसो हत: पाप: सानुग: स्वेन पाप्मना । साधूनां धर्मशीलानां यदूनां द्वेष्टि य: सदा ॥ १७ ॥
सुदैवाने, पापी कंस आपल्या स्वतःच्या पापांमुळेच आपल्या सर्व भावांसह मारला गेला. तो नेहमीच सज्जन आणि धर्मपरायण यदुवंशाचा द्वेष करत असे.
Verse 18
अपि स्मरति न: कृष्णो मातरं सुहृद: सखीन् । गोपान् व्रजं चात्मनाथं गावो वृन्दावनं गिरिम् ॥ १८ ॥
कृष्ण आम्हाला स्मरतो काय? तो आपल्या मातेला, मित्रांना व हितचिंतकांना आठवतो काय? तो आत्मनाथ असलेल्या व्रजाला, गोपांना, गायींना, वृंदावनाला व गोवर्धन गिरिला स्मरतो काय?
Verse 19
अप्यायास्यति गोविन्द: स्वजनान्सकृदीक्षितुम् । तर्हि द्रक्ष्याम तद्वक्त्रं सुनसं सुस्मितेक्षणम् ॥ १९ ॥
गोविंद आपल्या स्वजनांना एकदा तरी पाहायला परत येईल काय? तो आला तर त्याचे सुंदर मुख—सुंदर नाक, नेत्रे आणि मधुर हास्ययुक्त—आम्ही पाहू.
Verse 20
दावाग्नेर्वातवर्षाच्च वृषसर्पाच्च रक्षिता: । दुरत्ययेभ्यो मृत्युभ्य: कृष्णेन सुमहात्मना ॥ २० ॥
दावाग्नी, वारा-वृष्टी आणि वृष व सर्प दैत्य—अशा दुस्तर प्राणघातक संकटांतून—त्या सुमहात्मा कृष्णानेच आम्हाला वाचविले।
Verse 21
स्मरतां कृष्णवीर्याणि लीलापाङ्गनिरीक्षितम् । हसितं भाषितं चाङ्ग सर्वा न: शिथिला: क्रिया: ॥ २१ ॥
हे उद्धवा! कृष्णाची पराक्रमकर्मे, त्याची क्रीडामय कटाक्षदृष्टी, हास्य व वाणी स्मरताच आमच्या सर्व क्रिया शिथिल होतात।
Verse 22
सरिच्छैलवनोद्देशान् मुकुन्दपदभूषितान् । आक्रीडानीक्ष्यमाणानां मनो याति तदात्मताम् ॥ २२ ॥
मुकुंदाच्या चरणांनी भूषित नद्या, पर्वत व वनप्रदेशातील त्याच्या क्रीडास्थळांकडे पाहिले की आमचे मन पूर्णपणे त्याच्यात तन्मय होते।
Verse 23
मन्ये कृष्णं च रामं च प्राप्ताविह सुरोत्तमौ । सुराणां महदर्थाय गर्गस्य वचनं यथा ॥ २३ ॥
मला वाटते कृष्ण आणि राम हे इथे दोन श्रेष्ठ देव म्हणून आले आहेत, देवांच्या महान कार्यासाठी—गर्ग ऋषींच्या वचनाप्रमाणे.
Verse 24
कंसं नागायुतप्राणं मल्लौ गजपतिं यथा । अवधिष्टां लीलयैव पशूनिव मृगाधिप: ॥ २४ ॥
कृष्ण व बलरामांनी दहा हजार हत्तीएवढ्या बलवान कंसाला, तसेच चाणूर-मुष्टिक मल्लांना आणि कुवलयापीड हत्तीला लीलामात्रे मारले; जसा सिंह लहान पशूंना सहज नष्ट करतो.
Verse 25
तालत्रयं महासारं धनुर्यष्टिमिवेभराट् । बभञ्जैकेन हस्तेन सप्ताहमदधाद् गिरिम् ॥ २५ ॥
जसा राजहत्ती काठी मोडतो, तसा कृष्णाने तीन ताल लांबीचा महाबलवान धनुष्य एकाच हाताने मोडला; आणि एकाच हाताने सात दिवस पर्वत उचलून धरला.
Verse 26
प्रलम्बो धेनुकोऽरिष्टस्तृणावर्तो बकादय: । दैत्या: सुरासुरजितो हता येनेह लीलया ॥ २६ ॥
वृंदावनात कृष्ण-बलरामांनी प्रलंब, धेनुक, अरिष्ट, तृणावर्त, बक इत्यादी—देव व असुर दोघांनाही जिंकलेल्या—दैत्यांना लीलामात्रे ठार केले.
Verse 27
श्रीशुक उवाच इति संस्मृत्य संस्मृत्य नन्द: कृष्णानुरक्तधी: । अत्युत्कण्ठोऽभवत्तूष्णीं प्रेमप्रसरविह्वल: ॥ २७ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: असे वारंवार कृष्णाचे स्मरण करत, ज्यांची बुद्धी प्रभूमध्ये अनुरक्त होती, ते नंद महाराज अत्यंत व्याकुळ झाले आणि प्रेमाच्या वेगाने विह्वळ होऊन मौन झाले.
Verse 28
यशोदा वर्ण्यमानानि पुत्रस्य चरितानि च । शृण्वन्त्यश्रूण्यवास्राक्षीत् स्नेहस्नुतपयोधरा ॥ २८ ॥
पुत्राच्या लीलांचे वर्णन ऐकताच माता यशोदा स्नेहाने व्याकुळ झाली; डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले आणि प्रेमाने स्तनांतून दूध झरू लागले।
Verse 29
तयोरित्थं भगवति कृष्णे नन्दयशोदयो: । वीक्ष्यानुरागं परमं नन्दमाहोद्धवो मुदा ॥ २९ ॥
अशा रीतीने भगवान श्रीकृष्णाविषयी नंद-यशोदेचा परम अनुराग स्पष्ट पाहून उद्धव आनंदाने नंद महाराजांना म्हणाला।
Verse 30
श्रीउद्धव उवाच युवां श्लाघ्यतमौ नूनं देहिनामिह मानद । नारायणेऽखिलगुरौ यत्कृता मतिरीदृशी ॥ ३० ॥
श्री उद्धव म्हणाले—हे माननीय नंद! निश्चयच तुम्ही दोघेही सर्व देहधाऱ्यांमध्ये सर्वाधिक स्तुत्य आहात; कारण अखिल जीवांचे गुरु भगवान नारायण यांच्याविषयी तुमची अशी प्रेममय वृत्ती झाली आहे।
Verse 31
एतौ हि विश्वस्य च बीजयोनी रामो मुकुन्द: पुरुष: प्रधानम् । अन्वीय भूतेषु विलक्षणस्य ज्ञानस्य चेशात इमौ पुराणौ ॥ ३१ ॥
हे दोन प्रभू—मुकुंद आणि बलराम—विश्वाचे बीज व योनी, म्हणजेच पुरुष आणि प्रधानशक्ती आहेत. ते जीवांच्या अंतःकरणात प्रवेश करून त्यांच्या बंधित जाणिवेवर अधिपत्य ठेवतात. हेच आद्य परम आहेत।
Verse 32
यस्मिन् जन: प्राणवियोगकाले क्षणं समावेश्य मनोऽविशुद्धम् । निर्हृत्य कर्माशयमाशु याति परां गतिं ब्रह्ममयोऽर्कवर्ण: ॥ ३२ ॥ तस्मिन् भवन्तावखिलात्महेतौ नारायणे कारणमर्त्यमूर्तौ । भावं विधत्तां नितरां महात्मन् किं वावशिष्टं युवयो: सुकृत्यम् ॥ ३३ ॥
प्राणवियोगाच्या वेळी जो मनुष्य, जरी अशुद्ध अवस्थेत असला तरी, क्षणभर त्यांच्यात मन एकाग्र करतो, तो कर्मवासनांचे सर्व संस्कार जाळून त्वरित सूर्यसम तेजस्वी, शुद्ध आध्यात्मिक देहाने परम गतीला पोहोचतो. तुम्ही दोघांनी अखिलात्मा व सर्व कारणांचे कारण, मनुष्यरूप धारण करणाऱ्या महात्मा भगवान नारायणांची अपूर्व प्रेमसेवा केली आहे; मग तुमच्यासाठी कोणते पुण्यकर्म उरते?
Verse 33
यस्मिन् जन: प्राणवियोगकाले क्षणं समावेश्य मनोऽविशुद्धम् । निर्हृत्य कर्माशयमाशु याति परां गतिं ब्रह्ममयोऽर्कवर्ण: ॥ ३२ ॥ तस्मिन् भवन्तावखिलात्महेतौ नारायणे कारणमर्त्यमूर्तौ । भावं विधत्तां नितरां महात्मन् किं वावशिष्टं युवयो: सुकृत्यम् ॥ ३३ ॥
जो प्राणवियोगाच्या वेळी क्षणभरही त्या सूर्यप्रभ, ब्रह्ममय प्रभूमध्ये मन एकाग्र करतो, तो अशुद्ध अवस्थेतही कर्मवासनांचे संस्कार जाळून त्वरित परम गतीला पोहोचतो. सर्वात्मकारण, मानवमूर्तीधारी नारायणाची तुम्ही दोघांनी अपूर्व सेवा केली आहे; आता तुमच्यासाठी कोणते पुण्य उरले आहे?
Verse 34
आगमिष्यत्यदीर्घेण कालेन व्रजमच्युत: । प्रियं विधास्यते पित्रोर्भगवान् सात्वतां पति: ॥ ३४ ॥
अच्युत भगवान, भक्तांचे स्वामी, लवकरच व्रजात परत येतील आणि माता-पित्यांना प्रिय संतोष देतील।
Verse 35
हत्वा कंसं रङ्गमध्ये प्रतीपं सर्वसात्वताम् । यदाह व: समागत्य कृष्ण: सत्यं करोति तत् ॥ ३५ ॥
कुस्तीच्या रंगमंचात सर्व यादवांचा शत्रू कंसाचा वध करून, कृष्ण आता परत येऊन तुमच्याशी केलेले वचन नक्कीच पूर्ण करतील।
Verse 36
मा खिद्यतं महाभागौ द्रक्ष्यथ: कृष्णमन्तिके । अन्तर्हृदि स भूतानामास्ते ज्योतिरिवैधसि ॥ ३६ ॥
हे महाभाग्यवानांनो, खिन्न होऊ नका; लवकरच तुम्ही कृष्णाला जवळ पाहाल। तो सर्व प्राण्यांच्या अंतःकरणात लाकडातील सुप्त अग्नीप्रमाणे वास करतो।
Verse 37
न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रियो वास्त्यमानिन: । नोत्तमो नाधमो वापि समानस्यासमोऽपि वा ॥ ३७ ॥
त्याच्यासाठी कोणी विशेष प्रिय नाही, कोणी अप्रियही नाही; कोणी श्रेष्ठ नाही, कोणी नीच नाही; त्याच्या समानही कोणी नाही. तरीही तो कोणाकडे उदासीन नाही—मानाची इच्छा नसतानाही तो सर्वांना मान देतो।
Verse 38
न माता न पिता तस्य न भार्या न सुतादय: । नात्मीयो न परश्चापि न देहो जन्म एव च ॥ ३८ ॥
त्याला ना माता, ना पिता, ना पत्नी, ना पुत्र इत्यादी. ना कोणी त्याचा आपला, ना परका; त्याचे भौतिक देह नाही, जन्मही नाही.
Verse 39
न चास्य कर्म वा लोके सदसन्मिश्रयोनिषु । क्रीडार्थं सोऽपि साधूनां परित्राणाय कल्पते ॥ ३९ ॥
या लोकी त्याचे असे कोणतेही कर्म नाही की ज्यामुळे त्याला शुद्ध, अशुद्ध किंवा मिश्र योनित जन्म घ्यावा लागेल. तरीही लीला करण्यासाठी व साधु-भक्तांचे रक्षण करण्यासाठी तो प्रकट होतो.
Verse 40
सत्त्वं रजस्तम इति भजते निर्गुणो गुणान् । क्रीडन्नतीतोऽपि गुणै: सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ ४० ॥
निर्गुण असूनही तो सत्त्व, रज, तम या गुणांचा संग लीलारूपाने स्वीकारतो. गुणांपलीकडचा अज परमेश्वर याच गुणांनी सृष्टी करतो, पालन करतो आणि संहार करतो.
Verse 41
यथा भ्रमरिकादृष्ट्या भ्राम्यतीव महीयते । चित्ते कर्तरि तत्रात्मा कर्तेवाहंधिया स्मृत: ॥ ४१ ॥
जसा फिरणाऱ्या माणसाला जमीन फिरते आहे असे वाटते, तसा अहंकाराने ग्रस्त जीव—खरे तर चित्तच क्रिया करत असताना—स्वतःला कर्ता मानतो.
Verse 42
युवयोरेव नैवायमात्मजो भगवान् हरि: । सर्वेषामात्मजो ह्यात्मा पिता माता स ईश्वर: ॥ ४२ ॥
भगवान हरि फक्त तुमचाच पुत्र नाही. तो ईश्वर आहे—सर्वांचा आत्मा, सर्वांचा पुत्र, आणि सर्वांचा पिता व माता देखील तोच आहे.
Verse 43
दृष्टं श्रुतं भूतभवद् भविष्यत् स्थास्नुश्चरिष्णुर्महदल्पकं च । विनाच्युताद् वस्तु तरां न वाच्यं स एव सर्वं परमात्मभूत: ॥ ४३ ॥
अच्युत भगवंतांशिवाय स्वतंत्र असे काहीही अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही—दिसलेले‑ऐकलेले, भूत‑वर्तमान‑भविष्य, चल‑अचल, मोठे‑लहान सर्व। तोच सर्वस्व आहे, कारण तोच परमात्मा आहे।
Verse 44
एवं निशा सा ब्रुवतोर्व्यतीता नन्दस्य कृष्णानुचरस्य राजन् । गोप्य: समुत्थाय निरूप्य दीपान् वास्तून् समभ्यर्च्य दधीन्यमन्थन् ॥ ४४ ॥
हे राजन्, नंद आणि कृष्णाच्या दूताचे बोलणे चालू असतानाच रात्र सरली। गोपी उठल्या, दिवे लावले, घरच्या देवतांची पूजा केली आणि मग दही मथू लागल्या।
Verse 45
ता दीपदीप्तैर्मणिभिर्विरेजू रज्जूर्विकर्षद्भुजकङ्कणस्रज: । चलन्नितम्बस्तनहारकुण्डल- त्विषत्कपोलारुणकुङ्कुमानना: ॥ ४५ ॥
मथणीची दोरी ओढताना कंकणांनी सजलेले त्यांचे बाहू झळाळत होते. दिव्यांच्या प्रकाशात रत्नांची चमक उठली; नितंब‑स्तन‑हार हलत होते आणि लाल कुंकुमाने रंगललेले चेहरे, गालांवर झळकणाऱ्या कुंडलांच्या तेजाने उजळले होते।
Verse 46
उद्गायतीनामरविन्दलोचनं व्रजाङ्गनानां दिवमस्पृशद् ध्वनि: । दध्नश्च निर्मन्थनशब्दमिश्रितो निरस्यते येन दिशाममङ्गलम् ॥ ४६ ॥
व्रजांगना कमलनयन श्रीकृष्णाची कीर्ती मोठ्याने गात होत्या. दही मथण्याच्या आवाजात मिसळलेले ते गीत आकाशाला भिडले आणि सर्व दिशांचे अमंगल दूर करत होते।
Verse 47
भगवत्युदिते सूर्ये नन्दद्वारि व्रजौकस: । दृष्ट्वा रथं शातकौम्भं कस्यायमिति चाब्रुवन् ॥ ४७ ॥
भगवान सूर्य उगवल्यावर व्रजवासीयांनी नंद महाराजांच्या दाराशी सोन्याचा रथ पाहिला आणि म्हणाले, “हा कोणाचा?”
Verse 48
अक्रूर आगत: किं वा य: कंसस्यार्थसाधक: । येन नीतो मधुपुरीं कृष्ण: कमललोचन: ॥ ४८ ॥
अक्रूर परत आला काय? ज्याने कंसाची इच्छा पूर्ण करून कमलनेत्र श्रीकृष्णाला मधुपुरी (मथुरा) येथे नेले होते।
Verse 49
किं साधयिष्यत्यस्माभिर्भर्तु: प्रीतस्य निष्कृतिम् । तत: स्त्रीणां वदन्तीनामुद्धवोऽगात् कृताह्निक: ॥ ४९ ॥
हा आपल्याकडून काय साधणार? आपल्या स्वामीची सेवा करून प्रसन्न झाल्याने, काय आमच्या मांसाने त्याचे श्राद्ध-पिंडोदक करणार? असे स्त्रिया बोलत असतानाच, प्रातःकर्म आटोपून उद्धव आला।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa sends Uddhava to nourish and stabilize Vraja-bhakti in separation: to honor Nanda-Yaśodā, and to sustain the gopīs whose lives depend on remembrance and His promise to return. The chapter shows that divine “absence” intensifies exclusive surrender, and that the Lord protects devotees not only by physical rescue but by preserving their inner life through message and remembrance (smaraṇa).
Kṛṣṇa states the gopīs have abandoned everything—bodily concerns, worldly happiness, and even duties aimed at future reward—because their minds and lives are absorbed in Him (vv.4–6). Theologically, this depicts ananyā-bhakti (exclusive devotion), where Kṛṣṇa becomes their very Self (ātman), illustrating the Bhagavata’s ideal of bhakti surpassing ritual merit as the direct path to the Supreme Shelter.
Uddhava is Kṛṣṇa’s beloved friend and the Vṛṣṇis’ foremost counselor, described as supremely intelligent and a direct disciple of Bṛhaspati (v.1). His qualification combines intimacy (sakhya) with scriptural discernment (jñāna), enabling him to convey both consolation and siddhānta—yet his encounter with Vraja will also reveal the limits of intellectual excellence before pure prema.
Nanda’s questions externalize Vraja’s theology of relationship: Kṛṣṇa is not approached primarily as cosmic ruler but as beloved child and protector. His remembrance becomes the measure of reality for the devotees. The repeated recollection of Kṛṣṇa’s rescues and playful glances shows smaraṇa transforming ordinary life into continuous worship and demonstrates poṣaṇa as emotional and existential protection.
Uddhava presents Kṛṣṇa as unborn, beyond the guṇas, without material kinship or obligation, yet voluntarily manifesting for līlā and to deliver devotees (vv.37–40). He states Kṛṣṇa is the Self of all and nothing exists independent of Him (vv.42–43). This preserves both truths: Kṛṣṇa is the Absolute (tattva) and the intimate beloved (rasa), with His humanlike form serving compassion and play rather than limitation.
The butter-churning scene (vv.44–46) depicts bhakti embedded in daily rhythms: domestic work becomes kīrtana, and sound (nāma/glorification) is portrayed as purifying the directions. Literarily, it transitions from Nanda’s private grief to the collective mood of Vraja’s women, preparing the next episode where the gopīs respond to the messenger and intensify the theology of separation.