Adhyaya 45
Kṛṣṇa Comforts His Parents, Restores Ugrasena, Studies with Sāndīpani, and Returns the Guru’s Son
कंसाचा अंत झाल्यावर मथुरेतील राजकीय व्यवस्था स्थिर होते. देवकी-वसुदेव श्रीकृष्णाचे दिव्य ऐश्वर्य ओळखू लागले आहे हे जाणून, पालकांशी असलेला वात्सल्यभाव टिकावा म्हणून श्रीकृष्ण योगमाया विस्तारून पश्चात्तापी पुत्रासारखे बोलतात; माता-पित्याचे ऋण अटळ आहे आणि आश्रितांची उपेक्षा महादोष आहे असे उपदेशतात. वात्सल्याने व्याकुळ झालेले माता-पिता त्यांना आलिंगन देतात. नंतर श्रीकृष्ण यदुवंशाचा राजा म्हणून उग्रसेनाची स्थापना करतात; ययातीच्या शापासारख्या कुलमर्यादा मानून स्वतःला सेवक-प्रजेसारखे ठेवून राज्याला वैधता देतात आणि विस्थापित कुळांना घरी परत पाठवतात. पुढे वसुदेव उपनयन करतात; श्रीकृष्ण व बलराम ब्रह्मचर्य स्वीकारून सान्दीपनी मुनींच्या आश्रमात आदर्श गुरुसेवा करीत वेद, कला व राजधर्म अलौकिक सहजतेने आत्मसात करतात. गुरुदक्षिणेसाठी ते पञ्चजनाचा वध करून यमराजाकडे जाऊन गुरूंचा हरवलेला पुत्र परत आणतात आणि मथुरेत परतल्यावर जनतेकडून उत्सवात स्वागत होते. हा अध्याय गृहधर्म-राजधर्म यांचा सेतू घालून प्रभूंच्या पुढील लोकहितकार्याची नांदी करतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच पितरावुपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तम: । मा भूदिति निजां मायां ततान जनमोहिनीम् ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—पुरुषोत्तमाने पाहिले की माता-पिता त्यांचे दिव्य ऐश्वर्य जाणू लागले आहेत; ‘असे होऊ नये’ म्हणून त्यांनी भक्तांना मोहित करणारी आपली योगमाया विस्तारली।
Verse 2
उवाच पितरावेत्य साग्रज: सात्वतर्षभ: । प्रश्रयावनत: प्रीणन्नम्ब तातेति सादरम् ॥ २ ॥
सात्वतांतील श्रेष्ठ भगवान कृष्ण मोठ्या भावासह आई-वडिलांकडे गेले. विनयाने मस्तक झुकवून ‘अंब’ व ‘तात’ असे आदराने म्हणत त्यांना प्रसन्न करून ते बोलले।
Verse 3
नास्मत्तो युवयोस्तात नित्योत्कण्ठितयोरपि । बाल्यपौगण्डकैशोरा: पुत्राभ्यामभवन्क्वचित् ॥ ३ ॥
श्रीकृष्ण म्हणाले—तात, आम्ही दोघे पुत्र असल्यामुळे तुम्ही आणि माता देवकी सदैव उत्कंठित राहिलात; आमचे बाल्य, पौगंड व कैशोर्याचे सुख तुम्हाला कधीच मिळाले नाही।
Verse 4
न लब्धो दैवहतयोर्वासो नौ भवदन्तिके । यां बाला: पितृगेहस्था विन्दन्ते लालिता मुदम् ॥ ४ ॥
दैवाच्या आघाताने आम्हाला तुमच्या सान्निध्यात राहता आले नाही; पितृगृहात लाडाने वाढविल्यावर जे सुख मुलांना मिळते, तो आनंद आम्हाला लाभला नाही।
Verse 5
सर्वार्थसम्भवो देहो जनित: पोषितो यत: । न तयोर्याति निर्वेशं पित्रोर्मर्त्य: शतायुषा ॥ ५ ॥
देहामुळेच जीवनाचे सर्व पुरुषार्थ साध्य होतात, आणि हा देह माता-पित्यांपासून जन्मून त्यांच्याच पोषणाने वाढतो; म्हणून शंभर वर्षे सेवा केली तरीही कोणताही मर्त्य माता-पित्यांचे ऋण फेडू शकत नाही।
Verse 6
यस्तयोरात्मज: कल्प आत्मना च धनेन च । वृत्तिं न दद्यात्तं प्रेत्य स्वमांसं खादयन्ति हि ॥ ६ ॥
जो पुत्र समर्थ असूनही आपल्या श्रमाने व धनाने माता-पित्यांची वृत्ती देत नाही, तो मृत्यूनंतर स्वतःचेच मांस खाण्यास बाध्य होतो।
Verse 7
मातरं पितरं वृद्धं भार्यां साध्वीं सुतं शिशुम् । गुरुं विप्रं प्रपन्नं च कल्पोऽबिभ्रच्छ्वसन् मृत: ॥ ७ ॥
जो समर्थ असूनही वृद्ध माता-पिता, पतिव्रता पत्नी, लहान मूल, गुरु, ब्राह्मण किंवा शरण आलेल्याचे पालन करत नाही, तो श्वास घेत असला तरी मृत समजला जातो।
Verse 8
तन्नावकल्पयो: कंसान्नित्यमुद्विग्नचेतसो: । मोघमेते व्यतिक्रान्ता दिवसा वामनर्चतो: ॥ ८ ॥
कंसाच्या भयाने आमचे मन नेहमीच व्याकुळ होते; म्हणून आम्ही तुमचा यथोचित सत्कार करू शकलो नाही. असे हे दिवस व्यर्थ गेले.
Verse 9
तत् क्षन्तुमर्हथस्तात मातर्नौ परतन्त्रयो: । अकुर्वतोर्वां शुश्रूषां क्लिष्टयोर्दुर्हृदा भृशम् ॥ ९ ॥
हे वडील, हे आई, कृपा करून आम्हाला क्षमा करा. आम्ही परतंत्र होतो म्हणून तुमची सेवा करू शकलो नाही; क्रूर कंसाने आम्हाला फार छळले.
Verse 10
श्रीशुक उवाच इति मायामनुष्यस्य हरेर्विश्वात्मनो गिरा । मोहितावङ्कमारोप्य परिष्वज्यापतुर्मुदम् ॥ १० ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—अंतर्मायेने मनुष्याप्रमाणे प्रकट झालेल्या विश्वात्मा हरिच्या वचनांनी मोहित होऊन त्यांच्या माता-पित्यांनी त्यांना मांडीवर उचलून आनंदाने आलिंगन दिले.
Verse 11
सिञ्चन्तावश्रुधाराभि: स्नेहपाशेन चावृतौ । न किञ्चिदूचतू राजन्बाष्पकण्ठौ विमोहितौ ॥ ११ ॥
स्नेहाच्या पाशाने बांधलेले ते अश्रुधारांनी प्रभूला भिजवत होते. हे राजन्, ते अत्यंत विह्वळ झाले; अश्रूंनी कंठ दाटला आणि ते काहीच बोलू शकले नाहीत.
Verse 12
एवमाश्वास्य पितरौ भगवान्देवकीसुत: । मातामहं तूग्रसेनं यदूनामकरोन्नृपम् ॥ १२ ॥
अशा रीतीने आई-वडिलांना धीर देऊन, देवकीपुत्र भगवानांनी आपल्या नाना उग्रसेनाला यादवांचा राजा केले.
Verse 13
आह चास्मान् महाराज प्रजाश्चाज्ञप्तुमर्हसि । ययातिशापाद् यदुभिर्नासितव्यं नृपासने ॥ १३ ॥
भगवान म्हणाले—हे महाराज, आम्ही तुमची प्रजा आहोत; आम्हांस आज्ञा द्या. ययातीच्या शापामुळे कोणताही यदु राजसिंहासनावर बसू शकत नाही.
Verse 14
मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादय: । बलिं हरन्त्यवनता: किमुतान्ये नराधिपा: ॥ १४ ॥
मी तुमच्या सेवक रूपाने जवळ उपस्थित असताना, देवतादि सर्वजण मस्तक झुकवून तुम्हाला कर अर्पण करतील; मग इतर मानव-राजे तर कायच!
Verse 15
सर्वान्स्वान्ज्ञतिसम्बन्धान्दिग्भ्य: कंसभयाकुलान् । यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाशार्हकुकुरादिकान् ॥ १५ ॥ सभाजितान् समाश्वास्य विदेशावासकर्शितान् । न्यवासयत् स्वगेहेषु वित्तै: सन्तर्प्य विश्वकृत् ॥ १६ ॥
मग कंसाच्या भयाने दिशादिशांना पळून गेलेले आपले सर्व नातेवाईक भगवानांनी परत आणले. यदु, वृष्णि, अंधक, मधु, दाशार्ह, कुकुर इत्यादी कुलांचा यथोचित सत्कार केला, परदेशवासाने थकलेल्यांना धीर दिला, आणि विश्वकर्ता श्रीकृष्णांनी त्यांना त्यांच्या घरांत पुन्हा वसवून धन-उपहारांनी तृप्त केले.
Verse 16
सर्वान्स्वान्ज्ञतिसम्बन्धान्दिग्भ्य: कंसभयाकुलान् । यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाशार्हकुकुरादिकान् ॥ १५ ॥ सभाजितान् समाश्वास्य विदेशावासकर्शितान् । न्यवासयत् स्वगेहेषु वित्तै: सन्तर्प्य विश्वकृत् ॥ १६ ॥
मग कंसाच्या भयाने दिशादिशांना पळून गेलेले आपले सर्व नातेवाईक भगवानांनी परत आणले. यदु, वृष्णि, अंधक, मधु, दाशार्ह, कुकुर इत्यादी कुलांचा यथोचित सत्कार केला, परदेशवासाने थकलेल्यांना धीर दिला, आणि विश्वकर्ता श्रीकृष्णांनी त्यांना त्यांच्या घरांत पुन्हा वसवून धन-उपहारांनी तृप्त केले.
Verse 17
कृष्णसङ्कर्षणभुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथा: । गृहेषु रेमिरे सिद्धा: कृष्णरामगतज्वरा: ॥ १७ ॥ वीक्षन्तोऽहरह: प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् । नित्यं प्रमुदितं श्रीमत्सदयस्मितवीक्षणम् ॥ १८ ॥
कृष्ण व संकर्षण यांच्या भुजबलाने संरक्षित होऊन त्यांची सर्व इच्छा पूर्ण झाली आणि ते घरांत सिद्ध-सुखाने रमले. कृष्ण-रामांच्या सान्निध्याने त्यांचा संसारज्वर निवळला. प्रेमी भक्त दररोज आनंदाने मुकुंदाचे सदैव प्रसन्न कमलमुख पाहत, जे श्रीमंत व करुण स्मितदृष्टीने शोभत असे.
Verse 18
कृष्णसङ्कर्षणभुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथा: । गृहेषु रेमिरे सिद्धा: कृष्णरामगतज्वरा: ॥ १७ ॥ वीक्षन्तोऽहरह: प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् । नित्यं प्रमुदितं श्रीमत्सदयस्मितवीक्षणम् ॥ १८ ॥
श्रीकृष्ण व श्रीसंकर्षण यांच्या बाहुबलाने संरक्षित ते कुलजन सर्व मनोरथ सिद्ध झाले असे मानून घरातच सिद्ध-सुखाने रमले. कृष्ण-बलरामांच्या सान्निध्याने त्यांचा संसारज्वर निवळला. ते दररोज प्रेमाने मुकुंदाचे सदैव प्रसन्न, करुण हास्यदृष्टीने शोभणारे कमलमुख पाहत.
Verse 19
तत्र प्रवयसोऽप्यासन् युवानोऽतिबलौजस: । पिबन्तोऽक्षैर्मुकुन्दस्य मुखाम्बुजसुधां मुहु: ॥ १९ ॥
तेथील अतिवृद्ध लोकही तरुणांसारखे बल-तेजाने परिपूर्ण दिसत, कारण ते नेत्रांनी वारंवार मुकुंदाच्या कमलमुखाची अमृतसुधा पित असत.
Verse 20
अथ नन्दं समसाद्य भगवान् देवकीसुत: । सङ्कर्षणश्च राजेन्द्र परिष्वज्येदमूचतु: ॥ २० ॥
मग, हे राजेंद्र परीक्षित, देवकीनंदन भगवान श्रीकृष्ण आणि श्रीसंकर्षण (बलराम) नंद महाराजांकडे गेले. दोन्ही प्रभूंनी त्यांना आलिंगन देऊन पुढे असे म्हटले.
Verse 21
पितर्युवाभ्यां स्निग्धाभ्यां पोषितौ लालितौ भृशम् । पित्रोरभ्यधिका प्रीतिरात्मजेष्वात्मनोऽपि हि ॥ २१ ॥
[कृष्ण-बलराम म्हणाले:] हे पिताजी! आपण आणि माता यशोदा यांनी स्नेहाने आमचे पालनपोषण व फार लाड केले. खरेच, आई-वडिलांचे प्रेम आपल्या मुलांवर स्वतःच्या प्राणांपेक्षाही अधिक असते.
Verse 22
स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्वपुत्रवत् । शिशून् बन्धुभिरुत्सृष्टानकल्पै: पोषरक्षणे ॥ २२ ॥
जे आपल्या पुत्रांप्रमाणेच त्या बालकांचे पालनपोषण करतात, ज्यांना नातेवाईक पालन व रक्षणास असमर्थ होऊन टाकून देतात—तेच खरे पिता आणि तीच खरी माता होत.
Verse 23
यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेहदु:खितान् । ज्ञातीन् वो द्रष्टुमेष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् ॥ २३ ॥
तात, तुम्ही सर्व व्रजाला परत जा. आम्हीही आमच्या विरहाने दुःखी झालेल्या आप्तांना भेटायला, सुहृदांना सुख देऊन लवकरच येऊ.
Verse 24
एवं सान्त्वय्य भगवान् नन्दं सव्रजमच्युत: । वासोऽलङ्कारकुप्याद्यैरर्हयामास सादरम् ॥ २४ ॥
अशा रीतीने नंद महाराज व व्रजातील लोकांना सांत्वन देऊन, अच्युत भगवानांनी वस्त्रे, अलंकार, घरगुती सामान इत्यादी भेटवस्तूंनी त्यांचा सादर सन्मान केला.
Verse 25
इत्युक्तस्तौ परिष्वज्य नन्द: प्रणयविह्वल: । पूरयन्नश्रुभिर्नेत्रे सह गोपैर्व्रजं ययौ ॥ २५ ॥
कृष्णाचे हे शब्द ऐकून नंद महाराज प्रेमाने व्याकुळ झाले. त्यांनी त्या दोन्ही प्रभूंना आलिंगन दिले; डोळे अश्रूंनी भरले, आणि मग गोपांसह व्रजाला परत गेले.
Verse 26
अथ शूरसुतो राजन् पुत्रयो: समकारयत् । पुरोधसा ब्राह्मणैश्च यथावद् द्विजसंस्कृतिम् ॥ २६ ॥
हे राजन्, मग शूरसेनपुत्र वसुदेवाने पुरोहित व इतर ब्राह्मणांच्या द्वारा आपल्या दोन्ही पुत्रांचे यथाविधी उपनयन—द्विजसंस्कार—करवून घेतले.
Verse 27
तेभ्योऽदाद्दक्षिणा गावो रुक्ममाला: स्वलङ्कृता: । स्वलङ्कृतेभ्य: सम्पूज्य सवत्सा: क्षौममालिनी: ॥ २७ ॥
वसुदेवाने त्या ब्राह्मणांची यथाविधी पूजा करून दक्षिणा म्हणून बछड्यांसह उत्तम अलंकारांनी सजवलेल्या गायी दिल्या; त्यांच्या गळ्यात सुवर्णमाळा व क्षौमाच्या माळा होत्या.
Verse 28
या: कृष्णरामजन्मर्क्षे मनोदत्ता महामति: । ताश्चाददादनुस्मृत्य कंसेनाधर्मतो हृता: ॥ २८ ॥
मग महामती वसुदेवांनी कृष्ण-बलरामांच्या जन्मनक्षत्री मनोदान केलेल्या गायी आठवल्या. कंसाने त्या अधर्माने हिरावल्या होत्या; वसुदेवांनी त्या परत मिळवून पुन्हा दान केल्या.
Verse 29
ततश्च लब्धसंस्कारौ द्विजत्वं प्राप्य सुव्रतौ । गर्गाद् यदुकुलाचार्याद्गायत्रं व्रतमास्थितौ ॥ २९ ॥
नंतर संस्कार प्राप्त करून ते दोघे सुव्रती प्रभू द्विजत्वास पोहोचले आणि यदुकुलाचार्य गर्ग मुनींकडून गायत्री तसेच ब्रह्मचर्य-व्रत स्वीकारले.
Verse 30
प्रभवौ सर्वविद्यानां सर्वज्ञौ जगदीश्वरौ । नान्यसिद्धामलं ज्ञानं गूहमानौ नरेहितै: ॥ ३० ॥ अथो गुरुकुले वासमिच्छन्तावुपजग्मतु: । काश्यं सान्दीपनिं नाम ह्यवन्तिपुरवासिनम् ॥ ३१ ॥
सर्व विद्यांचा उगम, सर्वज्ञ आणि जगदीश्वर असे ते दोघे प्रभू मानवीसदृश लीलांनी आपले स्वयंसिद्ध निर्मळ ज्ञान लपवून, गुरुकुलात वास करण्याची इच्छा धरून काशीचे, अवंतीपुरात राहणारे सान्दीपनी मुनी यांच्याकडे गेले.
Verse 31
प्रभवौ सर्वविद्यानां सर्वज्ञौ जगदीश्वरौ । नान्यसिद्धामलं ज्ञानं गूहमानौ नरेहितै: ॥ ३० ॥ अथो गुरुकुले वासमिच्छन्तावुपजग्मतु: । काश्यं सान्दीपनिं नाम ह्यवन्तिपुरवासिनम् ॥ ३१ ॥
सर्व विद्यांचा उगम, सर्वज्ञ आणि जगदीश्वर असे ते दोघे प्रभू मानवीसदृश लीलांनी आपले स्वयंसिद्ध निर्मळ ज्ञान लपवून, गुरुकुलात वास करण्याची इच्छा धरून काशीचे, अवंतीपुरात राहणारे सान्दीपनी मुनी यांच्याकडे गेले.
Verse 32
यथोपसाद्य तौ दान्तौ गुरौ वृत्तिमनिन्दिताम् । ग्राहयन्तावुपेतौ स्म भक्त्या देवमिवादृतौ ॥ ३२ ॥
सान्दीपनींनी त्या दोन्ही संयमी शिष्यांना फार मान दिला. त्यांनी भक्तीने, जणू देवाचीच सेवा करावी तसे, गुरूची सेवा करून गुरुपूजेचा निर्दोष आदर्श जगास दाखविला.
Verse 33
तयोर्द्विजवरस्तुष्ट: शुद्धभावानुवृत्तिभि: । प्रोवाच वेदानखिलान्सङ्गोपनिषदो गुरु: ॥ ३३ ॥
त्या दोघांच्या विनयशील व शुद्ध भावाने संतुष्ट होऊन श्रेष्ठ ब्राह्मण गुरु सांदीपनींनी त्यांना उपनिषदांसह संपूर्ण वेद व त्यांची अंगे-उपांगे शिकविली।
Verse 34
सरहस्यं धनुर्वेदं धर्मान् न्यायपथांस्तथा । तथा चान्वीक्षिकीं विद्यां राजनीतिं च षड्विधाम् ॥ ३४ ॥
त्यांनी रहस्यांसह धनुर्वेद, धर्मशास्त्रे, न्याय-तर्काचे मार्ग, आन्वीक्षिकी विद्या आणि षड्विध राजनीतिशास्त्रही त्यांना शिकविले।
Verse 35
सर्वं नरवरश्रेष्ठौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ । सकृन्निगदमात्रेण तौ सञ्जगृहतुर्नृप ॥ ३५ ॥ अहोरात्रैश्चतु:षष्ट्या संयत्तौ तावती: कला: । गुरुदक्षिणयाचार्यं छन्दयामासतुर्नृप ॥ ३६ ॥
हे राजन्, सर्व विद्यांचे प्रवर्तक असे नरश्रेष्ठ श्रीकृष्ण व बलराम एकदाच ऐकून प्रत्येक विषय त्वरित आत्मसात करीत. अशा रीतीने चौंसष्ट दिवस-रात्रीत त्यांनी चौंसष्ट कला शिकून नंतर गुरुदक्षिणा देऊन आचार्यांना संतुष्ट केले।
Verse 36
सर्वं नरवरश्रेष्ठौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ । सकृन्निगदमात्रेण तौ सञ्जगृहतुर्नृप ॥ ३५ ॥ अहोरात्रैश्चतु:षष्ट्या संयत्तौ तावती: कला: । गुरुदक्षिणयाचार्यं छन्दयामासतुर्नृप ॥ ३६ ॥
हे राजन्, सर्व विद्यांचे प्रवर्तक असे नरश्रेष्ठ श्रीकृष्ण व बलराम एकदाच ऐकून प्रत्येक विषय त्वरित आत्मसात करीत. अशा रीतीने चौंसष्ट दिवस-रात्रीत त्यांनी चौंसष्ट कला शिकून नंतर गुरुदक्षिणा देऊन आचार्यांना संतुष्ट केले।
Verse 37
द्विजस्तयोस्तं महिमानमद्भुतं संलक्ष्य राजन्नतिमानुषीं मतिम् । सम्मन्त्र्य पत्न्या स महार्णवे मृतं बालं प्रभासे वरयां बभूव ह ॥ ३७ ॥
हे राजन्, द्विज सांदीपनींनी त्या दोन्ही प्रभूंची अद्भुत महिमा व अतिमानुष बुद्धी ओळखून पत्नीशी सल्लामसलत केली आणि गुरुदक्षिणा म्हणून प्रभासच्या महासागरात मृत झालेल्या आपल्या लहान पुत्राची परतफेड मागितली।
Verse 38
तथेत्यथारुह्य महारथौ रथं प्रभासमासाद्य दुरन्तविक्रमौ । वेलामुपव्रज्य निषीदतु: क्षणं सिन्धुर्विदित्वार्हणमाहरत्तयो: ॥ ३८ ॥
“तथास्तु” असे म्हणत ते दोघे अपरिमित पराक्रमी महारथी रथावर आरूढ होऊन प्रभासास गेले। तिथे पोहोचून समुद्रकिनारी जाऊन क्षणभर बसले. तेव्हा समुद्रदेवांनी त्यांना परमेश्वर ओळखून अर्घ्य-उपहार घेऊन तत्क्षणी सेवा केली।
Verse 39
तमाह भगवानाशु गुरुपुत्र: प्रदीयताम् । योऽसाविह त्वया ग्रस्तो बालको महतोर्मिणा ॥ ३९ ॥
भगवान् कृष्ण समुद्राधिपतीला म्हणाले—“माझ्या गुरूचा पुत्र त्वरित समोर आणा; ज्याला तू येथे आपल्या प्रचंड लाटांनी गिळलेस.”
Verse 40
श्रीसमुद्र उवाच न चाहार्षमहं देव दैत्य: पञ्चजनो महान् । अन्तर्जलचर: कृष्ण शङ्खरूपधरोऽसुर: ॥ ४० ॥
समुद्र म्हणाला—“हे देव कृष्ण, मी त्याचे अपहरण केले नाही. दितीवंशीय महान दैत्य पंचजन—जो पाण्यातच वावरतो आणि शंखरूप धारण करतो—त्या असुराने त्याला नेले.”
Verse 41
आस्ते तेनाहृतो नूनं तच्छ्रुत्वा सत्वरं प्रभु: । जलमाविश्य तं हत्वा नापश्यदुदरेऽर्भकम् ॥ ४१ ॥
समुद्र म्हणाला, “निश्चितच त्यानेच त्याला नेले आहे.” हे ऐकताच प्रभू कृष्ण त्वरित पाण्यात उतरले, पंचजनाचा वध केला; पण त्याच्या पोटात बालक दिसला नाही।
Verse 42
तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् । तत: संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥ ४२ ॥ गत्वा जनार्दन: शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुध: । शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यम: ॥ ४३ ॥ तयो: सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् । उवाचावनत: कृष्णं सर्वभूताशयालयम् । लीलामनुष्ययोर्विष्णो युवयो: करवाम किम् ॥ ४४ ॥
त्या दैत्याच्या देहातून उत्पन्न झालेला शंख घेऊन प्रभू रथाकडे परत आले. मग जनार्दन बलरामासह यमराजाची प्रिय नगरी ‘संयमनी’ येथे गेले आणि तेथे शंख फुंकला. शंखनाद ऐकताच प्रजांना संयमात ठेवणारे यमराज त्वरित आले. त्यांनी महान भक्तीने दोन्ही प्रभूंची विधिवत् पूजा केली आणि सर्वांच्या हृदयात वास करणाऱ्या कृष्णाला नम्र होऊन म्हणाले—“हे विष्णो, तुम्ही मनुष्यलीला करता; मी तुमची कोणती सेवा करू?”
Verse 43
तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् । तत: संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥ ४२ ॥ गत्वा जनार्दन: शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुध: । शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यम: ॥ ४३ ॥ तयो: सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् । उवाचावनत: कृष्णं सर्वभूताशयालयम् । लीलामनुष्ययोर्विष्णो युवयो: करवाम किम् ॥ ४४ ॥
जनार्दनाने दैत्याच्या देहावरून उत्पन्न झालेला शंख घेऊन रथाकडे परतला आणि मग यमराजाची प्रिय राजधानी संयमनी येथे गेला. तेथे बलरामासह त्याने जोराने शंखनाद केला; तो नाद ऐकताच प्रजांना संयमात ठेवणारा यमराज तत्काळ आला. यमराजाने दोन्ही प्रभूंची भक्तिभावाने भव्य पूजा केली आणि सर्वहृदयवासी श्रीकृष्णाला नम्र होऊन म्हणाला— “हे परम विष्णू! मनुष्यलीला करणाऱ्या आपल्यासाठी व बलरामासाठी मी काय सेवा करू?”
Verse 44
तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् । तत: संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥ ४२ ॥ गत्वा जनार्दन: शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुध: । शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यम: ॥ ४३ ॥ तयो: सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् । उवाचावनत: कृष्णं सर्वभूताशयालयम् । लीलामनुष्ययोर्विष्णो युवयो: करवाम किम् ॥ ४४ ॥
यमराज नम्र होऊन म्हणाला— “हे कृष्ण, सर्वभूतांच्या हृदयात वास करणाऱ्या! हे परम विष्णू! तुम्ही दोघे मनुष्यलीला करीत आहात; मी कोणती सेवा करू?” असे म्हणत त्याने भक्तीने दोन्ही प्रभूंची महान पूजा केली।
Verse 45
श्रीभगवानुवाच गुरुपुत्रमिहानीतं निजकर्मनिबन्धनम् । आनयस्व महाराज मच्छासनपुरस्कृत: ॥ ४५ ॥
श्रीभगवान म्हणाले— “स्वकर्माच्या बंधनामुळे माझ्या गुरूचा पुत्र येथे आणला गेला आहे. हे महाराज, माझी आज्ञा मानून या बालकाला त्वरित माझ्याकडे आण.”
Verse 46
तथेति तेनोपानीतं गुरुपुत्रं यदूत्तमौ । दत्त्वा स्वगुरवे भूयो वृणीष्वेति तमूचतु: ॥ ४६ ॥
यमराज म्हणाला, “तथेति,” आणि गुरुपुत्राला आणून दिले. मग यदूंमध्ये श्रेष्ठ त्या दोघांनी बालकाला आपल्या गुरूला अर्पण करून पुन्हा म्हटले— “कृपया आणखी एक वर मागा.”
Verse 47
श्रीगुरुरुवाच सम्यक् सम्पादितो वत्स भवद्भयां गुरुनिष्क्रय: । को नु युष्मद्विधगुरो: कामानामवशिष्यते ॥ ४७ ॥
गुरू म्हणाले— “वत्सा, तुम्ही दोघांनी शिष्याचे कर्तव्य—गुरुदक्षिणा—पूर्णपणे पार पाडले आहे. तुमच्यासारखे शिष्य असताना गुरूची आणखी कोणती इच्छा उरते?”
Verse 48
गच्छतं स्वगृहं वीरौ कीर्तिर्वामस्तु पावनी । छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च ॥ ४८ ॥
हे वीरांनो, आता स्वगृही परत जा. तुमची पावन कीर्ती जगताला शुद्ध करो, आणि वैदिक छंद इहलोकी व परलोकी तुमच्या मनात सदैव नवे राहोत.
Verse 49
गुरुणैवमनुज्ञातौ रथेनानिलरंहसा । आयातौ स्वपुरं तात पर्जन्यनिनदेन वै ॥ ४९ ॥
गुरूंची आज्ञा मिळाल्यावर, हे तात, ते दोघे प्रभू वाऱ्यासारख्या वेगाने धावणाऱ्या रथाने, मेघगर्जनेसारखा निनाद करीत, आपल्या नगरी परत आले.
Verse 50
समनन्दन् प्रजा: सर्वा दृष्ट्वा रामजनार्दनौ । अपश्यन्त्यो बह्वहानि नष्टलब्धधना इव ॥ ५० ॥
राम आणि जनार्दन यांना पाहून सर्व प्रजा आनंदित झाली. अनेक दिवस न पाहिल्याने लोकांना असे वाटले जणू हरवलेले धन पुन्हा मिळाले.
Frequently Asked Questions
Because parental love (vātsalya-rasa) thrives on intimacy, not awe. If Vasudeva and Devakī relate to Kṛṣṇa primarily as the Supreme Lord, the spontaneous dynamics of parenthood—nurturing, scolding, protecting—diminish. Yoga-māyā therefore preserves the sweetness (mādhurya) of līlā by softening direct awareness of aiśvarya, while still allowing the Bhāgavata to teach His supremacy through narrative context.
Kṛṣṇa states that since the body is the instrument for all puruṣārthas (dharma, artha, kāma, mokṣa), and parents give birth and sustenance to that body, the obligation to them is practically unrepayable. The chapter intensifies this ethic by warning that neglecting parents and other dependents—spouse, child, guru, brāhmaṇas, and those seeking shelter—is a form of living death, underscoring dharma as the social ground on which bhakti is practiced.
The narrative frames Kṛṣṇa as honoring righteous political order and dynastic law: due to Yayāti’s curse, no Yadu may sit on the throne. By restoring Ugrasena, Kṛṣṇa repairs the legitimacy broken by Kaṁsa’s usurpation, models the principle that divine power need not displace lawful governance, and positions Himself as protector and servant of dharma rather than a claimant to worldly sovereignty.
Sāndīpani Muni is presented as the Lords’ ācārya in Avantī. Although Kṛṣṇa and Balarāma are omniscient, They adopt humanlike discipline to establish maryādā—proper conduct—showing that spiritual and worldly knowledge should be received through guru-paramparā and service. Their rapid mastery of Veda, Vedāṅgas, Dhanur-veda, nīti-śāstra, and the sixty-four arts demonstrates that learning is sanctified by humility and guru-bhakti, not merely by talent.
They first go to Prabhāsa, where the ocean clarifies that the boy was taken by the water-demon Pañcajana. Kṛṣṇa kills the demon, takes the conch that forms around him, then proceeds to Yamarāja’s capital and commands the return of the boy. The episode reveals Kṛṣṇa’s sovereignty over cosmic administrators (like Yama) and over death itself, while framing that supreme power as being exercised in the service of guru-dakṣiṇā—devotional obligation rather than self-display.