Adhyaya 44
The Killing of Cāṇūra, Muṣṭika, and Kaṁsa; Liberation and Restoration of Dharma in Mathurā
कंसाने रचलेल्या रंगभूमीत श्रीकृष्ण चाणूराशी आणि बलराम मुष्टिकाशी मल्लयुद्ध स्वीकारतात. दावपेच व घणाघाती प्रहारांनी लढत तीव्र होताच सभेतील स्त्रिया राजसभेच्या अधर्माची निंदा करतात—जणू सामान्य तरुणांचा प्रचंड व्यावसायिक मल्लांशी अन्याय्य सामना—आणि त्याच वेळी कृष्णाचे दिव्य सौंदर्य व व्रजजनांचे अद्वितीय भाग्य प्रकट करतात. भक्तिरसयुक्त त्या वाणीने प्रेरित होऊन कृष्ण चाणूराचा वध करतो, बलराम मुष्टिकाचा; इतर मल्ल मारले जातात किंवा पळून जातात. क्रुद्ध कंस वसुदेव, नंद व उग्रसेनावर सूडाची आज्ञा देतो; तेव्हा कृष्ण मंचावर उडी घेऊन कंसाला पकडून सभेतच ठार करतो. कृष्णभयात आयुष्य घालवलेल्या कंसाला दुर्मिळ मुक्तिसदृश गती मिळते. त्याचे भाऊ हल्ला करून मारले जातात; देव आनंदित होतात. कृष्ण विधवांना सांत्वन देतो, अंत्येष्टी करतो, वसुदेव-देवकीला मुक्त करून नमस्कार करतो—मथुरेत धर्मव्यवस्थेच्या पुनर्स्थापनेची पायाभरणी होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं चर्चितसङ्कल्पो भगवान् मधुसूदन: । आससादाथ चाणूरं मुष्टिकं रोहिणीसुत: ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—अशा प्रकारे आव्हान मिळताच भगवान मधुसूदनांनी निश्चय केला. ते चाणूराशी भिडले आणि रोहिणीसुत बलराम मुष्टिकाशी भिडला.
Verse 2
हस्ताभ्यां हस्तयोर्बद्ध्वा पद्भ्यामेव च पादयो: । विचकर्षतुरन्योन्यं प्रसह्य विजिगीषया ॥ २ ॥
दोघांनी हातांनी हात घट्ट धरले आणि पायांनी पाय अडकवून विजयाच्या इच्छेने एकमेकांना जोराने ओढू लागले.
Verse 3
अरत्नी द्वे अरत्निभ्यां जानुभ्यां चैव जानुनी । शिर: शीर्ष्णोरसोरस्तावन्योन्यमभिजघ्नतु: ॥ ३ ॥
ते मुठीने मुठी, गुडघ्याने गुडघा, डोक्याने डोके आणि छातीने छाती अशी टक्कर देत एकमेकांवर प्रहार करू लागले.
Verse 4
परिभ्रामणविक्षेपपरिरम्भावपातनै: । उत्सर्पणापसर्पणैश्चान्योन्यं प्रत्यरुन्धताम् ॥ ४ ॥
ते दोघे मल्ल एकमेकांना वर्तुळात फिरवीत ओढत, ढकलून दाबत, पाडत आणि पुढे‑मागे धावत परस्परांना अडवीत होते।
Verse 5
उत्थापनैरुन्नयनैश्चालनै: स्थापनैरपि । परस्परं जिगीषन्तावपचक्रतुरात्मन: ॥ ५ ॥
एकमेकांना जोराने उचलणे, वर नेणे, हलवणे, दूर ढकलणे व खाली दाबून ठेवणे—विजयाच्या उत्कट इच्छेने ते स्वतःच्या देहालाही इजा करीत होते।
Verse 6
तद् बलाबलवद्युद्धं समेता: सर्वयोषित: । ऊचु: परस्परं राजन् सानुकम्पा वरूथश: ॥ ६ ॥
हे राजन्, उपस्थित सर्व स्त्रिया हे युद्ध बलवान‑दुर्बल यांतील अन्याय्य झुंज मानून करुणेने व्याकुळ झाल्या; त्या आखाड्याभोवती गटागटाने जमून परस्परांशी बोलू लागल्या।
Verse 7
महानयं बताधर्म एषां राजसभासदाम् । ये बलाबलवद्युद्धं राज्ञोऽन्विच्छन्ति पश्यत: ॥ ७ ॥
[स्त्रिया म्हणाल्या:] अरेरे! राजसभेतील हे सदस्य किती मोठा अधर्म करीत आहेत—राजा पाहत असताना बलवान‑दुर्बल यांचे हे युद्ध पाहण्याचीही त्यांना इच्छा आहे।
Verse 8
क्व वज्रसारसर्वाङ्गौ मल्लौ शैलेन्द्रसन्निभौ । क्व चातिसुकुमाराङ्गौ किशोरौ नाप्तयौवनौ ॥ ८ ॥
ते दोन मल्ल—वज्रासार कठोर अवयवांचे, पर्वतराजासारखे—आणि हे दोन किशोर—अतिशय कोमल अवयवांचे, अजून पूर्ण यौवनास न पोहोचलेले—यांची तुलना कुठे?
Verse 9
धर्मव्यतिक्रमो ह्यस्य समाजस्य ध्रुवं भवेत् । यत्राधर्म: समुत्तिष्ठेन्न स्थेयं तत्र कर्हिचित् ॥ ९ ॥
या सभेत निश्चयच धर्माचा अतिक्रम झाला आहे. जिथे अधर्म उभा राहतो, तिथे क्षणभरही थांबू नये.
Verse 10
न सभां प्रविशेत् प्राज्ञ: सभ्यदोषाननुस्मरन् । अब्रुवन् विब्रुवन्नज्ञो नर: किल्बिषमश्नुते ॥ १० ॥
जो प्राज्ञ आहे त्याने सभासदांचे दोष जाणून अशा सभेत प्रवेश करू नये. आणि प्रवेश करूनही सत्य न बोलता, असत्य बोलून किंवा अज्ञानाचे नाटक करून तो निश्चयच पापाचा भागी होतो.
Verse 11
वल्गत: शत्रुमभित: कृष्णस्य वदनाम्बुजम् । वीक्ष्यतां श्रमवार्युप्तं पद्मकोशमिवाम्बुभि: ॥ ११ ॥
पहा, शत्रूभोवती चपळपणे फिरणाऱ्या श्रीकृष्णाचे कमलमुख! परिश्रमाने आलेल्या घामाच्या थेंबांनी ते मुख ओलसर होऊन जणू दवबिंदूंनी न्हालेल्या कमळकळीसारखे दिसते.
Verse 12
किं न पश्यत रामस्य मुखमाताम्रलोचनम् । मुष्टिकं प्रति सामर्षं हाससंरम्भशोभितम् ॥ १२ ॥
तुम्हाला रामाचे (बलरामाचे) मुख दिसत नाही का? मुष्टिकाविषयीच्या क्रोधाने त्याचे डोळे तांबूस लाल झाले आहेत, आणि हास्य व युद्धतन्मयतेने त्याची शोभा अधिकच वाढली आहे.
Verse 13
पुण्या बत व्रजभुवो यदयं नृलिङ्ग-गूढ: पुराणपुरुषो वनचित्रमाल्य: । गा: पालयन् सहबल: क्वणयंश्च वेणुंविक्रीडयाञ्चति गिरित्ररमार्चिताङ्घ्रि: ॥ १३ ॥
अहो, व्रजभूमी किती पुण्यवान आहे! कारण तेथे हा पुराणपुरुष मनुष्यरूपाने गूढ होऊन संचार करतो व लीलाविहार करतो. वनातील रंगीबेरंगी पुष्पमाळांनी विभूषित, शिव व रमा (लक्ष्मी) ज्यांच्या चरणांची पूजा करतात, तो बलरामासह गायी चारत बासरी वाजवीत क्रीडा करीत फिरतो.
Verse 14
गोप्यस्तप: किमचरन् यदमुष्य रूपंलावण्यसारमसमोर्ध्वमनन्यसिद्धम् । दृग्भि: पिबन्त्यनुसवाभिनवं दुराप-मेकान्तधाम यशस: श्रिय ऐश्वरस्य ॥ १४ ॥
गोपिकांनी कोणते तप केले असेल, की त्या नेत्रांनी सतत श्रीकृष्णाच्या त्या रूपामृताचे पान करतात—जे लावण्याचा सार आहे, ज्यास सम किंवा श्रेष्ठ काही नाही. ते रूप यश, श्री आणि ऐश्वर्य यांचे एकमेव धाम—स्वयंसिद्ध, नित्य-नवीन व अत्यंत दुर्लभ आहे.
Verse 15
या दोहनेऽवहनने मथनोपलेप-प्रेङ्खेङ्खनार्भरुदितोक्षणमार्जनादौ । गायन्ति चैनमनुरक्तधियोऽश्रुकण्ठ्योधन्या व्रजस्त्रिय उरुक्रमचित्तयाना: ॥ १५ ॥
व्रजातील स्त्रिया धन्य आहेत; उरुक्रम श्रीकृष्णावर त्यांचे चित्त पूर्ण अनुरक्त आहे आणि अश्रूंनी कंठ गहिवरून रुद्ध होतो. गाई दोहणे, धान्य फटकणे, लोणी घुसळणे, शेणाच्या उपळ्या थापणे, झोका घेणे, रडणाऱ्या बाळाला सांभाळणे, जमिनीवर पाणी शिंपडणे, घर झाडणे इत्यादी सर्व कामांत त्या सतत त्याचे कीर्तन करतात; अशा कृष्णचेतनेने सर्व इष्ट आपोआप प्राप्त होते.
Verse 16
प्रातर्व्रजाद् व्रजत आविशतश्च सायंगोभि: समं क्वणयतोऽस्य निशम्य वेणुम् । निर्गम्य तूर्णमबला: पथि भूरिपुण्या:पश्यन्ति सस्मितमुखं सदयावलोकम् ॥ १६ ॥
सकाळी श्रीकृष्ण गायींसह व्रजातून निघताना आणि संध्याकाळी परतताना वेणू वाजवतात; तो नाद ऐकून तरुणी त्वरित घराबाहेर येतात. मार्गावर त्या त्यांच्या हसऱ्या मुखाचे व करुण दृष्टीचे दर्शन घेतात—हे लाभण्यासाठी त्यांनी नक्कीच पुष्कळ पुण्य केले असावे.
Verse 17
एवं प्रभाषमाणासु स्त्रीषु योगेश्वरो हरि: । शत्रुं हन्तुं मनश्चक्रे भगवान् भरतर्षभ ॥ १७ ॥
स्त्रिया असे बोलत असताना, हे भरतश्रेष्ठ, योगेश्वर भगवान् हरि श्रीकृष्णांनी आपल्या प्रतिस्पर्ध्याचा वध करण्याचा निर्धार केला।
Verse 18
सभया: स्त्रीगिर: श्रुत्वा पुत्रस्नेहशुचातुरौ । पितरावन्वतप्येतां पुत्रयोरबुधौ बलम् ॥ १८ ॥
स्त्रियांचे भययुक्त बोल ऐकून, पुत्रस्नेहाने व्याकुळ वसुदेव व देवकी शोकमग्न झाले. आपल्या पुत्रांच्या सामर्थ्याची जाणीव नसल्याने ते अत्यंत व्यथित झाले.
Verse 19
तैस्तैर्नियुद्धविधिभिर्विविधैरच्युतेतरौ । युयुधाते यथान्योन्यं तथैव बलमुष्टिकौ ॥ १९ ॥
अच्युतांचे भ्राता बलराम आणि मुष्टिक विविध कुस्ती-तंत्रे दाखवीत, जसे श्रीकृष्ण आपल्या प्रतिस्पर्ध्याशी लढत होते तसेच परस्परांशी झुंज देऊ लागले।
Verse 20
भगवद्गात्रनिष्पातैर्वज्रनीष्पेषनिष्ठुरै: । चाणूरो भज्यमानाङ्गो मुहुर्ग्लानिमवाप ह ॥ २० ॥
भगवानांच्या अंगांपासून पडणाऱ्या वज्रासारख्या कठोर प्रहारांनी चाणूराचे अवयव मोडू लागले आणि तो वारंवार वेदना व थकव्याने व्याकुळ झाला।
Verse 21
स श्येनवेग उत्पत्य मुष्टीकृत्य करावुभौ । भगवन्तं वासुदेवं क्रुद्धो वक्षस्यबाधत ॥ २१ ॥
क्रोधाने पेटून चाणूर गरुडासारख्या वेगाने उडी मारून, दोन्ही हात मुठीत बांधून भगवान वासुदेवांच्या वक्षस्थळी घाव घातला।
Verse 22
नाचलत्तत्प्रहारेण मालाहत इव द्विप: । बाह्वोर्निगृह्य चाणूरं बहुशो भ्रामयन् हरि: ॥ २२ ॥ भूपृष्ठे पोथयामास तरसा क्षीणजीवितम् । विस्रस्ताकल्पकेशस्रगिन्द्रध्वज इवापतत् ॥ २३ ॥
राक्षसाच्या प्रचंड प्रहारानेही भगवान कृष्ण पुष्पमाळेने मारलेल्या हत्तीप्रमाणे ढळले नाहीत। मग हरिने चाणूराच्या बाहू पकडून त्याला अनेकदा फिरवले आणि मोठ्या वेगाने भूमीवर आपटले। वस्त्रे, केस व माळ विखुरत तो मल्ल प्राणहीन होऊन असा कोसळला, जसा उत्सवातील विशाल इंद्रध्वज स्तंभ ढासळावा।
Verse 23
नाचलत्तत्प्रहारेण मालाहत इव द्विप: । बाह्वोर्निगृह्य चाणूरं बहुशो भ्रामयन् हरि: ॥ २२ ॥ भूपृष्ठे पोथयामास तरसा क्षीणजीवितम् । विस्रस्ताकल्पकेशस्रगिन्द्रध्वज इवापतत् ॥ २३ ॥
राक्षसाच्या प्रचंड प्रहारानेही भगवान कृष्ण पुष्पमाळेने मारलेल्या हत्तीप्रमाणे ढळले नाहीत। मग हरिने चाणूराच्या बाहू पकडून त्याला अनेकदा फिरवले आणि मोठ्या वेगाने भूमीवर आपटले। वस्त्रे, केस व माळ विखुरत तो मल्ल प्राणहीन होऊन असा कोसळला, जसा उत्सवातील विशाल इंद्रध्वज स्तंभ ढासळावा।
Verse 24
तथैव मुष्टिक: पूर्वं स्वमुष्ट्याभिहतेन वै । बलभद्रेण बलिना तलेनाभिहतो भृशम् ॥ २४ ॥ प्रवेपित: स रुधिरमुद्वमन् मुखतोऽर्दित: । व्यसु: पपातोर्व्युपस्थे वाताहत इवाङ्घ्रिप: ॥ २५ ॥
त्याचप्रमाणे मुष्टिकाने आधी बलभद्रावर मुष्टीप्रहार केला; पण बलवान् भगवान् बलरामांच्या तळहाताच्या प्रचंड आघाताने तो थरथरला, तोंडातून रक्त ओकून वेदनेने व्याकुळ होऊन प्राणहीन पडला, जणू वाऱ्याने उन्मळलेले झाड।
Verse 25
तथैव मुष्टिक: पूर्वं स्वमुष्ट्याभिहतेन वै । बलभद्रेण बलिना तलेनाभिहतो भृशम् ॥ २४ ॥ प्रवेपित: स रुधिरमुद्वमन् मुखतोऽर्दित: । व्यसु: पपातोर्व्युपस्थे वाताहत इवाङ्घ्रिप: ॥ २५ ॥
बलरामांच्या तळहाताच्या आघाताने तो दैत्य तीव्र वेदनेने थरथरला; तोंडातून रक्त ओकून तो प्राणहीन होऊन जमिनीवर कोसळला, जणू वाऱ्याने पडलेले झाड।
Verse 26
तत: कूटमनुप्राप्तं राम: प्रहरतां वर: । अवधील्लीलया राजन्सावज्ञं वाममुष्टिना ॥ २६ ॥
मग कूट नावाचा मल्ल पुढे आला. हे राजन्, प्रहार करणाऱ्यांत श्रेष्ठ राम (बलराम) यांनी खेळकरपणे व उपेक्षेने डाव्या मुष्टीने त्याचा वध केला।
Verse 27
तर्ह्येव हि शल: कृष्णप्रपदाहतशीर्षक: । द्विधा विदीर्णस्तोशलक उभावपि निपेततु: ॥ २७ ॥
तेव्हाच कृष्णाने शलाच्या मस्तकावर पायाने प्रहार केला आणि तोशलकाला दोन भागांत फाडले; दोन्ही मल्ल मृत होऊन खाली पडले।
Verse 28
चाणूरे मुष्टिके कूटे शले तोशलके हते । शेषा: प्रदुद्रुवुर्मल्ला: सर्वे प्राणपरीप्सव: ॥ २८ ॥
चाणूर, मुष्टिक, कूट, शल आणि तोशलक मारले गेल्यावर उरलेले सर्व मल्ल प्राण वाचवण्यासाठी पळून गेले।
Verse 29
गोपान्वयस्यानाकृष्य तै: संसृज्य विजह्रतु: । वाद्यमानेषु तूर्येषु वल्गन्तौ रुतनूपुरौ ॥ २९ ॥
कृष्ण आणि बलरामांनी आपल्या गोपाळ मित्रांना बोलावले आणि त्यांच्याशी मिसळून ते नाचू व खेळू लागले. त्यावेळी वाद्ये वाजत होती आणि त्यांच्या पायांतील नूपुर रुणझुणत होते.
Verse 30
जना: प्रजहृषु: सर्वे कर्मणा रामकृष्णयो: । ऋते कंसं विप्रमुख्या: साधव: साधु साध्विति ॥ ३० ॥
कंस सोडून इतर सर्व लोक कृष्ण आणि बलरामांच्या या पराक्रमाने आनंदित झाले. श्रेष्ठ ब्राह्मण आणि साधू-संत 'साधू! साधू!' (छान! छान!) असे म्हणून त्यांची स्तुती करू लागले.
Verse 31
हतेषु मल्लवर्येषु विद्रुतेषु च भोजराट् । न्यवारयत् स्वतूर्याणि वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ३१ ॥
जेव्हा भोजराज कंसाने पाहिले की त्याचे सर्वोत्कृष्ट मल्ल मारले गेले आहेत आणि बाकीचे पळून गेले आहेत, तेव्हा त्याने वाद्ये थांबवली आणि तो असे म्हणाला.
Verse 32
नि:सारयत दुर्वृत्तौ वसुदेवात्मजौ पुरात् । धनं हरत गोपानां नन्दं बध्नीत दुर्मतिम् ॥ ३२ ॥
[कंस म्हणाला:] वसुदेवाच्या या दोन दुष्ट मुलांना नगराबाहेर हाकलून द्या! गवळ्यांचे धन जप्त करा आणि त्या दुर्बुद्धी नंदाला बांधून टाका!
Verse 33
वसुदेवस्तु दुर्मेधा हन्यतामाश्वसत्तम: । उग्रसेन: पिता चापि सानुग: परपक्षग: ॥ ३३ ॥
त्या दुर्बुद्धी आणि अत्यंत दुष्ट वसुदेवाला त्वरित ठार करा! आणि माझा पिता उग्रसेन, जो आपल्या अनुयायांसह शत्रूंना जाऊन मिळाला आहे, त्याचाही वध करा!
Verse 34
एवं विकत्थमाने वै कंसे प्रकुपितोऽव्यय: । लघिम्नोत्पत्य तरसा मञ्चमुत्तुङ्गमारुहत् ॥ ३४ ॥
कंस असा दर्पाने बडबडत असता, अव्यय प्रभु श्रीकृष्ण तीव्र क्रोधाने, क्षणार्धात उडी मारून उंच राजमंचावर चढले।
Verse 35
तमाविशन्तमालोक्य मृत्युमात्मन आसनात् । मनस्वी सहसोत्थाय जगृहे सोऽसिचर्मणी ॥ ३५ ॥
श्रीकृष्ण मृत्यूसारखे आपल्या आसनाकडे येताना पाहून, चपळबुद्धी कंस क्षणात उठला आणि तलवार व ढाल हातात घेतली।
Verse 36
तं खड्गपाणिं विचरन्तमाशुश्येनं यथा दक्षिणसव्यमम्बरे । समग्रहीद् दुर्विषहोग्रतेजायथोरगं तार्क्ष्यसुत: प्रसह्य ॥ ३६ ॥
तलवार हातात घेऊन कंस आकाशातील घारीसारखा उजवी-डावी झपाट्याने फिरत होता; पण दुर्विषह उग्रतेज श्रीकृष्णाने त्याला गरुडपुत्र जसा साप पकडतो तसा बलाने पकडले।
Verse 37
प्रगृह्य केशेषु चलत्किरीटंनिपात्य रङ्गोपरि तुङ्गमञ्चात् । तस्योपरिष्टात् स्वयमब्जनाभ:पपात विश्वाश्रय आत्मतन्त्र: ॥ ३७ ॥
कंसाचे केस पकडून त्याचा मुकुट उडवून, कमलनाभ प्रभूने त्याला उंच मंचावरून रंगभूमीवर आपटले; मग विश्वाधार, स्वाधीन भगवान स्वतः त्याच्यावर झेपावले।
Verse 38
तं सम्परेतं विचकर्ष भूमौहरिर्यथेभं जगतो विपश्यत: । हाहेति शब्द: सुमहांस्तदाभू-दुदीरित: सर्वजनैर्नरेन्द्र ॥ ३८ ॥
सर्वांच्या पाहता हरिने कंसाचे मृत शरीर जमिनीवर सिंह जसा मेलेला हत्ती ओढतो तसे ओढले. हे नरेन्द्र, तेव्हा रंगभूमीत सर्वांनी ‘हा! हा!’ असा प्रचंड गजर केला।
Verse 39
स नित्यदोद्विग्नधिया तमीश्वरंपिबन्नदन्वा विचरन् स्वपन् श्वसन् । ददर्श चक्रायुधमग्रतो यत-स्तदेव रूपं दुरवापमाप ॥ ३९ ॥
कंस नेहमीच परमेश्वर आपला वध करणार या विचाराने व्याकुळ होता. म्हणून पिताना, खाताना, चालताना, झोपताना किंवा श्वास घेतानाही त्याला समोर चक्रधारी प्रभूच दिसत असे; आणि त्याने प्रभूसदृश दुर्लभ रूप प्राप्त केले.
Verse 40
तस्यानुजा भ्रातरोऽष्टौ कङ्कन्यग्रोधकादय: । अभ्यधावन्नतिक्रुद्धा भ्रातुर्निर्वेशकारिण: ॥ ४० ॥
मग कंक व न्यग्रोधक आदी कंसाचे आठ धाकटे भाऊ, भावाच्या मृत्यूचा सूड घेण्यासाठी अत्यंत क्रुद्ध होऊन त्या दोन्ही प्रभूंवर धावून गेले.
Verse 41
तथातिरभसांस्तांस्तु संयत्तान्रोहिणीसुत: । अहन् परिघमुद्यम्य पशूनिव मृगाधिप: ॥ ४१ ॥
ते दोन्ही प्रभूंवर वेगाने धावून येत प्रहारास सज्ज झाले; तेव्हा रोहिणीपुत्र (बलराम) यांनी परिघ उचलून त्यांना असे ठार केले, जसे मृगराज सिंह सहजपणे इतर पशूंना मारतो.
Verse 42
नेदुर्दुन्दुभयो व्योम्नि ब्रह्मेशाद्या विभूतय: । पुष्पै: किरन्तस्तं प्रीता: शशंसुर्ननृतु: स्त्रिय: ॥ ४२ ॥
आकाशात दुंदुभी निनादू लागल्या. ब्रह्मा, ईश (शिव) आदी देवगण—प्रभूच्या विभूती—आनंदित होऊन त्यांच्यावर पुष्पवृष्टी करू लागले; त्यांनी स्तुती केली आणि त्यांच्या पत्नी नृत्य करू लागल्या.
Verse 43
तेषां स्त्रियो महाराज सुहृन्मरणदु:खिता: । तत्राभीयुर्विनिघ्नन्त्य: शीर्षाण्यश्रुविलोचना: ॥ ४३ ॥
हे महाराज! कंस व त्याच्या भावांच्या पत्नी, हितचिंतक पतींच्या मृत्यूने दुःखी होऊन तेथे पुढे आल्या; अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी त्या डोकी आपटू लागल्या.
Verse 44
शयानान्वीरशयायां पतीनालिङ्ग्य शोचती: । विलेपु: सुस्वरं नार्यो विसृजन्त्यो मुहु: शुच: ॥ ४४ ॥
वीरशय्येवर पडलेल्या आपल्या पतींना आलिंगन देऊन, दुःखी स्त्रिया सतत अश्रू ढाळत मोठ्याने विलाप करू लागल्या.
Verse 45
हा नाथ प्रिय धर्मज्ञ करुणानाथवत्सल । त्वया हतेन निहता वयं ते सगृहप्रजा: ॥ ४५ ॥
हाय नाथ! हे प्रिय! हे धर्मज्ञ! हे अनाथांवर प्रेम करणाऱ्या! तू मारला गेल्यामुळे तुझ्या घरादारासह आणि प्रजेसह आम्हीही मारले गेलो आहोत.
Verse 46
त्वया विरहिता पत्या पुरीयं पुरुषर्षभ । न शोभते वयमिव निवृत्तोत्सवमङ्गला ॥ ४६ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, आपल्या स्वामीवाचून, तुझ्यावाचून ही नगरी आता शोभून दिसत नाही, जशा आम्ही शोभून दिसत नाही; येथील सर्व उत्सव आणि मंगल कार्ये थांबली आहेत.
Verse 47
अनागसां त्वं भूतानां कृतवान्द्रोहमुल्बणम् । तेनेमां भो दशां नीतो भूतध्रुक्को लभेत शम् ॥ ४७ ॥
हे प्रिय, तू निरपराध प्राण्यांवर घोर हिंसा केलीस, त्यामुळेच तुला ही दशा प्राप्त झाली आहे. प्राण्यांशी द्रोह करणाऱ्याला सुख कोठून मिळणार?
Verse 48
सर्वेषामिह भूतानामेष हि प्रभवाप्यय: । गोप्ता च तदवध्यायी न क्वचित्सुखमेधते ॥ ४८ ॥
या जगात सर्व प्राण्यांच्या उत्पत्तीला आणि लयाला हे भगवान श्रीकृष्णच कारणीभूत आहेत आणि तेच रक्षकही आहेत. त्यांचा अनादर करणारा कधीही सुखी होऊ शकत नाही.
Verse 49
श्रीशुक उवाच राजयोषित आश्वास्य भगवाँल्लोकभावन: । यामाहुर्लौकिकीं संस्थां हतानां समकारयत् ॥ ४९ ॥
श्रीशुक म्हणाले—राजस्त्रियांना धीर देऊन, लोकांचे पालन करणाऱ्या भगवान श्रीकृष्णांनी मृतांसाठी विधिपूर्वक लौकिक अंत्येष्टी-संस्कार करविले।
Verse 50
मातरं पितरं चैव मोचयित्वाथ बन्धनात् । कृष्णरामौ ववन्दाते शिरसा स्पृश्य पादयो: ॥ ५० ॥
मग कृष्ण व बलरामांनी आई-वडिलांना बंधनातून सोडविले आणि मस्तकाने त्यांच्या चरणांना स्पर्श करून वंदन केले।
Verse 51
देवकी वसुदेवश्च विज्ञाय जगदीश्वरौ । कृतसंवन्दनौ पुत्रौ सस्वजाते न शङ्कितौ ॥ ५१ ॥ नायं श्रियोऽङ्ग उ नितान्तरते: प्रसाद: स्वर्योषितां नलिनगन्धरुचां कुतोऽन्या: । रासोत्सवेऽस्य भुजदण्डगृहीतकण्ठ- लब्धाशिषां य उदगाद्व्रजवल्लभीनाम् ॥
देवकी व वसुदेव यांनी कृष्ण-बलरामांना जगदीश्वर जाणल्यावर हात जोडून उभे राहिले; भीती-संकोचामुळे त्यांनी पुत्रांना मिठी मारली नाही।
Frequently Asked Questions
They interpret the event through sabhā-dharma (ethics of an assembly): rulers and elders should prevent adharma, especially violence that appears disproportionate. Seeing Kṛṣṇa and Balarāma as youthful and ‘tender-limbed’ compared to hardened professional wrestlers, they accuse the assembly of sanctioning injustice for entertainment. The Bhāgavata uses their critique to expose moral failure in Kaṁsa’s regime while also heightening bhakti—because their “compassionate anxiety” transforms into direct contemplation of the Lords’ beauty and supremacy.
Kṛṣṇa endures Cāṇūra’s attacks effortlessly, then grips him, whirls him repeatedly, and hurls him down so violently that the wrestler dies “like a festival column collapsing.” Theologically, the contrast—mighty demon versus the Lord who is “no more shaken than an elephant struck by a flower garland”—teaches Bhagavān’s aiśvarya (irresistible sovereignty) operating through humanlike līlā, affirming that dharma is restored not by human strength but by the Lord’s will.
Balarāma kills Muṣṭika (with a powerful palm blow) and then playfully kills Kūṭa with His left fist. Kṛṣṇa kills Śala (kicking in his head) and tears Tośala in half. The remaining wrestlers flee, marking the collapse of Kaṁsa’s coercive spectacle.
The text explains that Kaṁsa was perpetually absorbed in Kṛṣṇa out of fear—seeing Him while eating, drinking, sleeping, moving, and even breathing. In Bhāgavata theology, continuous absorption (even antagonistic) can produce a liberating result because the object of meditation is Bhagavān Himself. This does not glorify Kaṁsa’s cruelty; rather, it magnifies the Lord’s absolute purity and the transformative power of uninterrupted remembrance of Him.
Kṛṣṇa and Balarāma release Vasudeva and Devakī from imprisonment and offer obeisances by touching their parents’ feet with Their heads. Vasudeva and Devakī, now recognizing Their sons as the Lords of the universe, stand with folded hands in reverent awe and restraint, not yet embracing Them—highlighting the tension between parental affection (vātsalya) and overwhelming awareness of divinity (aiśvarya).