Adhyaya 43

Verse 1

श्रीशुक उवाच अथ कृष्णश्च रामश्च कृतशौचौ परन्तप । मल्लदुन्दुभिनिर्घोषं श्रुत्वा द्रष्टुमुपेयतु: ॥ १ ॥

श्रीशुक म्हणाले—हे परंतपा! शौचविधी करून कृष्ण व बलराम यांनी मल्लरंगातील दुंदुभीचा निनाद ऐकला आणि पाहण्यासाठी तेथे गेले।

Verse 2

रङ्गद्वारं समासाद्य तस्मिन् नागमवस्थितम् । अपश्यत्कुवलयापीडं कृष्णोऽम्बष्ठप्रचोदितम् ॥ २ ॥

रंगद्वाराशी येताच कृष्णांनी पाहिले की अंबष्ठ (महावत) च्या चिथावणीने कुवलयापीड हत्ती मार्ग अडवून उभा आहे।

Verse 3

बद्ध्वा परिकरं शौरि: समुह्य कुटिलालकान् । उवाच हस्तिपं वाचा मेघनादगभीरया ॥ ३ ॥

शौरिने वस्त्र घट्ट बांधून व कुरळे केस आवरून, मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने महावताला संबोधले।

Verse 4

अम्बष्ठाम्बष्ठ मार्गं नौ देह्यपक्रम मा चिरम् । नो चेत् सकुञ्जरं त्वाद्य नयामि यमसादनम् ॥ ४ ॥

श्रीकृष्ण म्हणाले— हे अंबष्ठ! अंबष्ठ! ताबडतोब वाट दे, आम्हाला जाऊ दे; उशीर करू नकोस. नाहीतर आजच तुला आणि तुझ्या हत्तीला यमराजाच्या धामात पाठवीन.

Verse 5

एवं निर्भर्त्सितोऽम्बष्ठ: कुपित: कोपितं गजम् । चोदयामास कृष्णाय कालान्तकयमोपमम् ॥ ५ ॥

अशा रीतीने धारेवर धरल्याने अंबष्ठ संतापला. त्याने काळ, मृत्यू व यमराजासारखा भयानक उन्मत्त हत्ती श्रीकृष्णावर झडप घालण्यासाठी हुसकावला.

Verse 6

करीन्द्रस्तमभिद्रुत्य करेण तरसाग्रहीत् । कराद्विगलित: सोऽमुं निहत्याङ्‍‍‍‍‍घ्रिष्वलीयत ॥ ६ ॥

हत्तींचा अधिपती धावून येऊन सोंडेने वेगाने श्रीकृष्णांना पकडू लागला. पण श्रीकृष्ण त्याच्या पकडीतून निसटले, त्याला प्रहार केला आणि त्याच्या पायांमधून नजरेआड झाले.

Verse 7

सङ्‌क्रुद्धस्तमचक्षाणो घ्राणद‍ृष्टि: स केशवम् । परामृशत् पुष्करेण स प्रसह्य विनिर्गत: ॥ ७ ॥

केशव दिसत नसल्याने तो अधिकच संतापला आणि वास घेऊन त्यांना शोधू लागला. पुन्हा सोंडेच्या टोकाने प्रभूंना पकडले; पण प्रभू बलपूर्वक सुटून बाहेर आले.

Verse 8

पुच्छे प्रगृह्यातिबलं धनुष: पञ्चविंशतिम् । विचकर्ष यथा नागं सुपर्ण इव लीलया ॥ ८ ॥

मग श्रीकृष्णांनी अतिबलवान कुवलयापीडाला शेपटीने धरून पंचवीस धनुष्य-लांबीपर्यंत खेळत खेळत ओढले—जसे गरुड सापाला ओढून नेतो.

Verse 9

स पर्यावर्तमानेन सव्यदक्षिणतोऽच्युत: । बभ्राम भ्राम्यमाणेन गोवत्सेनेव बालक: ॥ ९ ॥

अच्युत प्रभूंनी हत्तीची शेपटी घट्ट धरली; तो डावीकडे-उजवीकडे वळत राहिला आणि प्रभूही उलट दिशेने फिरत राहिले—जसा एखादा बालक वासराची शेपटी ओढताना फिरतो।

Verse 10

ततोऽभिमुखमभ्येत्य पाणिनाहत्य वारणम् । प्राद्रवन् पातयामास स्पृश्यमान: पदे पदे ॥ १० ॥

मग कृष्ण समोर जाऊन हाताने हत्तीला थप्पड मारून धावले. कुँवलयापीड पावलोपावली त्यांना स्पर्श करत पाठलाग करू लागला; पण कृष्णाने त्याला चकवा देऊन ठेचकाळवून पाडले.

Verse 11

स धावन् क्रीडया भूमौ पतित्वा सहसोत्थित: । तं मत्वा पतितं क्रुद्धो दन्ताभ्यां सोऽहनत्क्षितिम् ॥ ११ ॥

कृष्ण धावताना खेळकरपणे जमिनीवर पडले आणि क्षणातच उठून उभे राहिले. रागावलेल्या हत्तीने त्यांना पडले असे समजून सुळ्यांनी भोसकायचा प्रयत्न केला; पण त्याने भूमीलाच घाव घातला.

Verse 12

स्वविक्रमे प्रतिहते कुञ्जरेन्द्रोऽत्यमर्षित: । चोद्यमानो महामात्रै: कृष्णमभ्यद्रवद् रुषा ॥ १२ ॥

आपला पराक्रम निष्फळ ठरल्याने तो राजहत्ती अत्यंत संतप्त झाला. महामात्रांनी (महावतांनी) चिथावल्यावर तो रोषाने पुन्हा कृष्णावर धावून आला।

Verse 13

तमापतन्तमासाद्य भगवान् मधुसूदन: । निगृह्य पाणिना हस्तं पातयामास भूतले ॥ १३ ॥

धावून येणाऱ्या हत्तीला सामोरे जाऊन भगवान मधुसूदनांनी एका हाताने त्याची सोंड पकडली आणि त्याला भूमीवर आपटून पाडले।

Verse 14

पतितस्य पदाक्रम्य मृगेन्द्र इव लीलया । दन्तमुत्पाट्य तेनेभं हस्तिपांश्चाहनद्धरि: ॥ १४ ॥

मग भगवान हरि सिंहासारख्या सहजतेने त्या हत्तीवर चढले, त्याचा एक दात उपटला आणि त्याच दाताने त्या हत्तीला व त्याच्या माहुतांनाही ठार केले।

Verse 15

मृतकं द्विपमुत्सृज्य दन्तपाणि: समाविशत् । अंसन्यस्तविषाणोऽसृङ्‌मदबिन्दुभिरङ्कित: । विरूढस्वेदकणिकावदनाम्बुरुहो बभौ ॥ १५ ॥

मृत हत्ती बाजूला टाकून, दात हातात घेऊन श्रीकृष्ण मल्लरंगात प्रवेशले। दात खांद्यावर ठेवलेला; हत्तीच्या रक्त-मद-घामाचे थेंब अंगावर उडाले होते, आणि स्वतःच्या सूक्ष्म घामकणांनी त्यांचे कमळमुख अधिकच तेजस्वी दिसत होते।

Verse 16

वृतौ गोपै: कतिपयैर्बलदेवजनार्दनौ । रङ्गं विविशतू राजन् गजदन्तवरायुधौ ॥ १६ ॥

हे राजन्, काही गोपबालांनी वेढलेले, गजदंत हेच श्रेष्ठ आयुध मानून भगवान बलदेव आणि भगवान जनार्दन मल्लरंगात प्रवेशले।

Verse 17

मल्लानामशनिर्नृणां नरवर: स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान्गोपानां स्वजनोऽसतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रो: शिशु: । मृत्युर्भोजपतेर्विराडविदुषां तत्त्वं परं योगिनांवृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्गं गत: साग्रज: ॥ १७ ॥

मोठ्या भावासह रंगात प्रवेश करताना, मल्लांना कृष्ण वज्रासारखा, नगरातील पुरुषांना श्रेष्ठ पुरुष, स्त्रियांना साक्षात कामदेव, गोपांना आपला स्वजन, अधर्मी राजांना दंडकर्ता, आई-वडिलांना आपले बाळ, भोजपती कंसाला मृत्यु, अज्ञांना विराटरूप, योगींना परम तत्त्व आणि वृष्णींना परम आराध्य देवता असे दिसले।

Verse 18

हतं कुवलयापीडं द‍ृष्ट्वा तावपि दुर्जयौ । कंसो मनस्यपि तदा भृशमुद्विविजे नृप ॥ १८ ॥

हे नृप, कुवलयापीड मारला गेला आणि ते दोघे भाऊ अजेय आहेत हे पाहून कंस त्या वेळी मनातल्या मनात फारच घाबरला व अस्वस्थ झाला।

Verse 19

तौ रेजतू रङ्गगतौ महाभुजौविचित्रवेषाभरणस्रगम्बरौ । यथा नटावुत्तमवेषधारिणौमन: क्षिपन्तौ प्रभया निरीक्षताम् ॥ १९ ॥

रंगभूमीत प्रवेशलेले ते दोन्ही महाबाहु प्रभू विचित्र अलंकार, हार व वस्त्रे धारण करून उत्तम वेशातील नटांप्रमाणे तेजस्वी दिसत होते. त्यांच्या प्रभेने पाहणाऱ्यांची मने हरपली।

Verse 20

निरीक्ष्य तावुत्तमपूरुषौ जनामञ्चस्थिता नागरराष्ट्रका नृप । प्रहर्षवेगोत्कलितेक्षणानना:पपुर्न तृप्ता नयनैस्तदाननम् ॥ २० ॥

हे राजन्, प्रेक्षागृहात बसलेले नगरवासी व दूरदेशी लोक त्या दोन्ही उत्तम पुरुषांना पाहताच आनंदाच्या वेगाने त्यांचे डोळे विस्फारले, चेहरे फुलले. त्यांनी प्रभूंचे मुख नेत्रांनी पित राहिले, तरी तृप्त झाले नाहीत।

Verse 21

पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया । जिघ्रन्त इव नासाभ्यां श्लिष्यन्त इव बाहुभि: ॥ २१ ॥ ऊचु: परस्परं ते वै यथाद‍ृष्टं यथाश्रुतम् । तद्रूपगुणमाधुर्यप्रागल्भ्यस्मारिता इव ॥ २२ ॥

लोक असे भासत होते की ते कृष्ण-बलरामांना डोळ्यांनी पित आहेत, जिभेने चाखत आहेत, नाकाने सुगंध घेत आहेत आणि बाहूंनी आलिंगन देत आहेत. प्रभूंच्या रूप, गुण, माधुर्य व पराक्रमाची आठवण जागी होताच त्यांनी जे पाहिले-सांगितले ऐकले तसे परस्परांना वर्णन करू लागले।

Verse 22

पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया । जिघ्रन्त इव नासाभ्यां श्लिष्यन्त इव बाहुभि: ॥ २१ ॥ ऊचु: परस्परं ते वै यथाद‍ृष्टं यथाश्रुतम् । तद्रूपगुणमाधुर्यप्रागल्भ्यस्मारिता इव ॥ २२ ॥

लोक असे भासत होते की ते कृष्ण-बलरामांना डोळ्यांनी पित आहेत, जिभेने चाखत आहेत, नाकाने सुगंध घेत आहेत आणि बाहूंनी आलिंगन देत आहेत. प्रभूंच्या रूप, गुण, माधुर्य व पराक्रमाची आठवण जागी होताच त्यांनी जे पाहिले-सांगितले ऐकले तसे परस्परांना वर्णन करू लागले।

Verse 23

एतौ भगवत: साक्षाद्धरेर्नारायणस्य हि । अवतीर्णाविहांशेन वसुदेवस्य वेश्मनि ॥ २३ ॥

[लोक म्हणाले:] हे दोन्ही बालक निश्चयच साक्षात् भगवान हरि-नारायणांचे अंशावतार आहेत, जे वसुदेवाच्या गृहात या जगात अवतरले आहेत।

Verse 24

एष वै किल देवक्यां जातो नीतश्च गोकुलम् । कालमेतं वसन् गूढो ववृधे नन्दवेश्मनि ॥ २४ ॥

हा श्रीकृष्ण देवकीच्या उदरी जन्मला आणि गोकुळात आणला गेला; इतका काळ गुप्त राहून नंदाच्या घरीच वाढला।

Verse 25

पूतनानेन नीतान्तं चक्रवातश्च दानव: । अर्जुनौ गुह्यक: केशी धेनुकोऽन्ये च तद्विधा: ॥ २५ ॥

यांनी पूतना व चक्रवात दानवाला मृत्यूपर्यंत नेले, यमलार्जुन वृक्ष पाडले, आणि शंखचूड, केशी, धेनुक तसेच तत्सम दानवांचा वध केला।

Verse 26

गाव: सपाला एतेन दावाग्ने: परिमोचिता: । कालियो दमित: सर्प इन्द्रश्च विमद: कृत: ॥ २६ ॥ सप्ताहमेकहस्तेन धृतोऽद्रिप्रवरोऽमुना । वर्षवाताशनिभ्यश्च परित्रातं च गोकुलम् ॥ २७ ॥

यांनी गोपांसह गायींना दावाग्नीतून वाचवले, कालिय सर्पाला दमन केले आणि इंद्राचा मद दूर केला। एक हाताने श्रेष्ठ पर्वत सात दिवस धरून पाऊस, वारा व गारपीट यांपासून गोकुळाचे रक्षण केले।

Verse 27

गाव: सपाला एतेन दावाग्ने: परिमोचिता: । कालियो दमित: सर्प इन्द्रश्च विमद: कृत: ॥ २६ ॥ सप्ताहमेकहस्तेन धृतोऽद्रिप्रवरोऽमुना । वर्षवाताशनिभ्यश्च परित्रातं च गोकुलम् ॥ २७ ॥

यांनी गोपांसह गायींना दावाग्नीतून वाचवले, कालिय सर्पाला दमन केले आणि इंद्राचा मद दूर केला। एक हाताने श्रेष्ठ पर्वत सात दिवस धरून पाऊस, वारा व गारपीट यांपासून गोकुळाचे रक्षण केले।

Verse 28

गोप्योऽस्य नित्यमुदितहसितप्रेक्षणं मुखम् । पश्यन्त्यो विविधांस्तापांस्तरन्ति स्माश्रमं मुदा ॥ २८ ॥

गोपिका त्यांच्या सदैव प्रसन्न, हास्ययुक्त दृष्टी असलेल्या मुखाचे दर्शन करून नानाविध ताप ओलांडत आणि आनंदाने श्रम विसरत।

Verse 29

वदन्त्यनेन वंशोऽयं यदो: सुबहुविश्रुत: । श्रियं यशो महत्वं च लप्स्यते परिरक्षित: ॥ २९ ॥

यांच्या पूर्ण संरक्षणाखाली हा यदुवंश अत्यंत प्रसिद्ध होईल आणि श्री, यश व महत्त्व प्राप्त करील.

Verse 30

अयं चास्याग्रज: श्रीमान्‍राम: कमललोचन: । प्रलम्बो निहतो येन वत्सको ये बकादय: ॥ ३० ॥

यांचे कमललोचन अग्रज श्रीमान् भगवान बलराम सर्व दिव्य ऐश्वर्यांचे स्वामी आहेत; त्यांनी प्रलंब, वत्सक, बक इत्यादी दैत्यांचा वध केला आहे.

Verse 31

जनेष्वेवं ब्रुवाणेषु तूर्येषु निनदत्सु च । कृष्णरामौ समाभाष्य चाणूरो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३१ ॥

लोक असे बोलत असताना आणि वाद्यांचा निनाद होत असताना, मल्ल चाणूरने कृष्ण-रामांना संबोधून हे वचन उच्चारले.

Verse 32

हे नन्दसूनो हे राम भवन्तौ वीरसम्मतौ । नियुद्धकुशलौ श्रुत्वा राज्ञाहूतौ दिद‍ृक्षुणा ॥ ३२ ॥

हे नंदसूनो, हे राम! तुम्ही दोघेही वीरांना मान्य आणि मल्लयुद्धात कुशल आहात. तुमचे पराक्रम ऐकून राजा स्वतः पाहण्याच्या इच्छेने तुम्हाला येथे बोलावले आहे.

Verse 33

प्रियं राज्ञ: प्रकुर्वत्य: श्रेयो विन्दन्ति वै प्रजा: । मनसा कर्मणा वाचा विपरीतमतोऽन्यथा ॥ ३३ ॥

मन, कर्म आणि वाणीने राजाला प्रिय करण्याचा प्रयत्न करणारी प्रजा कल्याण पावते; अन्यथा तिला उलट फळ भोगावे लागते.

Verse 34

नित्यं प्रमुदिता गोपा वत्सपाला यथास्फुटम् । वनेषु मल्लयुद्धेन क्रीडन्तश्चारयन्ति गा: ॥ ३४ ॥

गोपबाल नेहमीच आनंदित असतात, वासरांची राखण करतात; आणि वनांत गायी चारताना खेळत-खेळत परस्पर कुस्ती करीत असतात।

Verse 35

तस्माद् राज्ञ: प्रियं यूयं वयं च करवाम हे । भूतानि न: प्रसीदन्ति सर्वभूतमयो नृप: ॥ ३५ ॥

म्हणून राजाला जे प्रिय आहे तेच आपण करू. मग सर्व प्राणी आपल्यावर प्रसन्न होतील, कारण राजा सर्व भूतांचा मूर्तिमंत स्वरूप आहे।

Verse 36

तन्निशम्याब्रवीत्कृष्णो देशकालोचितं वच: । नियुद्धमात्मनोऽभीष्टं मन्यमानोऽभिनन्द्य च ॥ ३६ ॥

हे ऐकून, कुस्ती प्रिय मानून आव्हानाचे स्वागत करणाऱ्या भगवान श्रीकृष्णांनी देश-कालास अनुरूप असे वचन उत्तरादाखल सांगितले।

Verse 37

प्रजा भोजपतेरस्य वयं चापि वनेचरा: । करवाम प्रियं नित्यं तन्न: परमनुग्रह: ॥ ३७ ॥

[श्रीकृष्ण म्हणाले:] आम्ही वनवासी असलो तरी या भोजराजाचेच प्रजाजन आहोत. त्याचे प्रिय कार्य नित्य करणेच योग्य; तेच आमच्यावर परम अनुग्रह ठरेल।

Verse 38

बाला वयं तुल्यबलै: क्रीडिष्यामो यथोचितम् । भवेन्नियुद्धं माधर्म: स्पृशेन्मल्ल सभासद: ॥ ३८ ॥

आम्ही तर बालक आहोत; समान बळ असणाऱ्यांशी यथोचित खेळू. कुस्ती धर्मानुसार व्हावी, जेणेकरून अधर्म सभासदांना स्पर्श करू नये।

Verse 39

चाणूर उवाच न बालो न किशोरस्त्वं बलश्च बलिनां वर: । लीलयेभो हतो येन सहस्रद्विपसत्त्वभृत् ॥ ३९ ॥

चाणूर म्हणाला—तू ना बालक आहेस ना किशोर; आणि बलरामही बलवानांत श्रेष्ठ आहे. ज्याने लीलया हजार हत्तींच्या बळाचा हत्ती मारला, तो तूच आहेस.

Verse 40

तस्माद्भ‍वद्‌भ्यां बलिभिर्योद्धव्यं नानयोऽत्र वै । मयि विक्रम वार्ष्णेय बलेन सह मुष्टिक: ॥ ४० ॥

म्हणून तुम्ही दोघांनीही बलवान मल्लांशीच लढले पाहिजे; यात काहीही अन्याय नाही. हे वार्ष्णेय, माझ्याशी आपला पराक्रम दाखव; आणि बलराम मुष्टिकाशी युद्ध करो।