Adhyaya 41
Kṛṣṇa Enters Mathurā: City Splendor, Devotees’ Reception, and the Washerman’s Fate
अक्रूराला नदीत कृष्णाच्या दिव्यत्वाचे दर्शन झाल्यानंतर भगवान आपले विश्वरूप आवरून पुन्हा सामान्य प्रवासात येतात; परम सत्य इच्छेने स्वतःला प्रकट व लपवू शकतो हे ते दाखवतात. अक्रूर कृष्ण-बलरामांसह मथुरेत पोहोचतो; व्रजातील वृद्ध नगराबाहेर थांबतात. कृष्ण अक्रूराला पुढे पाठवतात; कर्तव्य आणि भक्ती यांत द्विधा झालेला अक्रूर कंसाला वार्ता देतो आणि येऊ घातलेल्या संघर्षाची राजकीय पार्श्वभूमी तयार होते. मग कृष्ण सखांसह मथुरेत प्रवेश करतात; नगरवैभवाचे वर्णन होते—राजसत्तेतही भक्तीचे रंगमंच. कृष्णकथा ऐकत आलेल्या मथुरेच्या स्त्रिया दर्शनाने भारावतात; श्रवण→दर्शन→भाव अशी भक्तीची प्रगती दिसते. वाटेत वस्त्रे मागितल्यावर गर्विष्ठ राजधोबी अपमान करतो व वध होतो; नम्र विणकर आणि माळी सुदामा कृपा व वर मिळवतात. अध्याय अपराध व सेवा यांचा विरोध दाखवून कंसवधाकडे कथा जोडतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच स्तुवतस्तस्य भगवान् दर्शयित्वा जले वपु: । भूय: समाहरत् कृष्णो नटो नाट्यमिवात्मन: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: अक्रूर स्तुती करीत असतानाच भगवान् कृष्णांनी जलात दाखवलेले आपले रूप पुन्हा आवरले; जसा नट आपले नाट्य आवरतो.
Verse 2
सोऽपि चान्तर्हितं वीक्ष्य जलादुन्मज्य सत्वर: । कृत्वा चावश्यकं सर्वं विस्मितो रथमागमत् ॥ २ ॥
दर्शन अंतर्धान झालेले पाहून तो त्वरेने पाण्यातून बाहेर आला; आवश्यक विधी पूर्ण करून विस्मित होऊन रथाकडे परतला.
Verse 3
तमपृच्छद्धृषीकेश: किं ते दृष्टमिवाद्भुतम् । भूमौ वियति तोये वा तथा त्वां लक्षयामहे ॥ ३ ॥
मग हृषीकेशाने त्याला विचारले: भूमीवर, आकाशात किंवा पाण्यात काही अद्भुत पाहिलेस काय? तुझ्या अवस्थेवरून तसेच दिसते.
Verse 4
श्रीअक्रूर उवाच अद्भुतानीह यावन्ति भूमौ वियति वा जले । त्वयि विश्वात्मके तानि किं मेऽदृष्टं विपश्यत: ॥ ४ ॥
श्री अक्रूर म्हणाले—पृथ्वी, आकाश किंवा जलात जितकी अद्भुत गोष्ट आहे, ती सर्व विश्वात्मा तुमच्यातच आहे. तुम्ही सर्वव्यापी आहात; म्हणून तुम्हाला पाहताना मी काय नाही पाहिले?
Verse 5
यत्राद्भुतानि सर्वाणि भूमौ वियति वा जले । तं त्वानुपश्यतो ब्रह्मन् किं मे दृष्टमिहाद्भुतम् ॥ ५ ॥
हे ब्रह्मन्, ज्यांच्यात पृथ्वी, आकाश व जलातील सर्व अद्भुत गोष्टी वास करतात, त्या तुम्हाला मी आता पाहत आहे; मग या जगात मी कोणते अद्भुत पाहू?
Verse 6
इत्युक्त्वा चोदयामास स्यन्दनं गान्दिनीसुत: । मथुरामनयद् रामं कृष्णं चैव दिनात्यये ॥ ६ ॥
असे बोलून गान्दिनीपुत्र अक्रूराने रथ पुढे हाकला. दिवस मावळता मावळता तो बलराम व श्रीकृष्णांसह मथुरेला पोहोचला.
Verse 7
मार्गे ग्रामजना राजंस्तत्र तत्रोपसङ्गता: । वसुदेवसुतौ वीक्ष्य प्रीता दृष्टिं न चाददु: ॥ ७ ॥
हे राजन्, मार्गात जिथे जिथे ते गेले तिथे तिथे ग्रामजन पुढे येऊन वसुदेवांचे दोन्ही पुत्र पाहून अत्यंत आनंदित झाले. खरंच, त्यांच्यावरून नजर हटेना.
Verse 8
तावद् व्रजौकसस्तत्र नन्दगोपादयोऽग्रत: । पुरोपवनमासाद्य प्रतीक्षन्तोऽवतस्थिरे ॥ ८ ॥
इकडे नंदगोप आदी व्रजवासी रथापूर्वीच मथुरेला पोहोचून नगराबाहेरील उपवनात येऊन कृष्ण व बलरामांची वाट पाहत थांबले.
Verse 9
तान् समेत्याह भगवानक्रूरं जगदीश्वर: । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रश्रितं प्रहसन्निव ॥ ९ ॥
नंदादींना भेटून जगदीश्वर भगवान श्रीकृष्णांनी नम्र अक्रूराचा हात आपल्या हातात घेतला आणि हसत हसत असे म्हणाले।
Verse 10
भवान् प्रविशतामग्रे सहयान: पुरीं गृहम् । वयं त्विहावमुच्याथ ततो द्रक्ष्यामहे पुरीम् ॥ १० ॥
तुम रथ घेऊन आमच्या पुढे नगरात प्रवेश करा आणि घरी जा. आम्ही येथे थोडा वेळ विसावून मग नगर पाहायला येऊ।
Verse 11
श्रीअक्रूर उवाच नाहं भवद्भ्यां रहित: प्रवेक्ष्ये मथुरां प्रभो । त्यक्तुं नार्हसि मां नाथ भक्तं ते भक्तवत्सल ॥ ११ ॥
श्री अक्रूर म्हणाला: प्रभो, तुमच्या दोघांशिवाय मी मथुरेत प्रवेश करणार नाही. नाथा, मी तुमचा भक्त आहे; भक्तवत्सल प्रभो, मला सोडणे तुम्हाला शोभत नाही।
Verse 12
आगच्छ याम गेहान्न: सनाथान्कुर्वधोक्षज । सहाग्रज: सगोपालै: सुहृद्भिश्च सुहृत्तम ॥ १२ ॥
या, अधोक्षजा! मोठ्या भावासह, गोपांसह आणि मित्रांसह माझ्या घरी चला. हे सुहृत्तमा, आपल्या आगमनाने माझे घर सनाथ करा।
Verse 13
पुनीहि पादरजसा गृहान् नो गृहमेधिनाम् । यच्छौचेनानुतृप्यन्ति पितर: साग्नय: सुरा: ॥ १३ ॥
आम्हा गृहमेधी गृहस्थांची घरे आपल्या चरणकमळांच्या रजाने पवित्र करा. त्या पावित्र्याने आमचे पितर, यज्ञाग्नी आणि देव सर्व तृप्त होतील।
Verse 14
अवनिज्याङ्घ्रियुगलमासीत्श्लोक्यो बलिर्महान् । ऐश्वर्यमतुलं लेभे गतिं चैकान्तिनां तु या ॥ १४ ॥
आपल्या चरणयुगळाचे स्नान घालून महाबली महाराजांना केवळ कीर्ती व अतुल ऐश्वर्यच नव्हे, तर शुद्ध एकान्त भक्तांची परम गतीही प्राप्त झाली।
Verse 15
आपस्तेऽङ्घ्य्रवनेजन्यस्त्रींल्लोकान् शुचयोऽपुनन् । शिरसाधत्त या: शर्व: स्वर्याता: सगरात्मजा: ॥ १५ ॥
आपल्या चरणांच्या स्नानाने दिव्य झालेल्या गंगाजलाने त्रैलोक्य पवित्र केले. तेच जल भगवान शंकरांनी मस्तकी धारण केले, आणि त्याच कृपेने सगरराजाचे पुत्र स्वर्गास गेले।
Verse 16
देवदेव जगन्नाथ पुण्यश्रवणकीर्तन । यदूत्तमोत्तम:श्लोक नारायण नमोऽस्तु ते ॥ १६ ॥
हे देवाधिदेव, जगन्नाथ! ज्यांचे श्रवण-कीर्तन परम पुण्य आहे; हे यदूंमध्ये श्रेष्ठ, उत्तमश्लोक! हे नारायण, आपणांस नमस्कार असो।
Verse 17
श्रीभगवानुवाच आयास्ये भवतो गेहमहमार्यसमन्वित: । यदुचक्रद्रुहं हत्वा वितरिष्ये सुहृत्प्रियम् ॥ १७ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: मी माझ्या ज्येष्ठ भावासह तुमच्या घरी येईन; पण आधी यदुकुळाच्या शत्रूचा वध करून मित्र व हितचिंतकांना संतुष्ट करीन।
Verse 18
श्रीशुक उवाच एवमुक्तो भगवता सोऽक्रूरो विमना इव । पुरीं प्रविष्ट: कंसाय कर्मावेद्य गृहं ययौ ॥ १८ ॥
श्रीशुक म्हणाले: भगवंतांनी असे सांगितल्यावर अक्रूर जणू खिन्न झाला. तो नगरात गेला, कंसाला आपल्या कार्याची बातमी दिली आणि मग घरी परतला।
Verse 19
अथापराह्ने भगवान् कृष्ण: सङ्कर्षणान्वित: । मथुरां प्राविशद् गोपैर्दिदृक्षु: परिवारित: ॥ १९ ॥
मग अपराह्नी भगवान श्रीकृष्ण, श्रीबलरामांसह, गोपबालांनी वेढलेला मथुरा पाहण्याच्या इच्छेने नगरात प्रवेशला।
Verse 20
ददर्श तां स्फाटिकतुङ्गगोपुर- द्वारां बृहद्धेमकपाटतोरणाम् । ताम्रारकोष्ठां परिखादुरासदा- मुद्यानरम्योपवनोपशोभिताम् ॥ २० ॥ सौवर्णशृङ्गाटकहर्म्यनिष्कुटै: श्रेणीसभाभिर्भवनैरुपस्कृताम् । वैदूर्यवज्रामलनीलविद्रुमै- र्मुक्ताहरिद्भिर्वलभीषु वेदिषु ॥ २१ ॥ जुष्टेषु जालामुखरन्ध्रकुट्टिमे- ष्वाविष्टपारावतबर्हिनादिताम् । संसिक्तरथ्यापणमार्गचत्वरां प्रकीर्णमाल्याङ्कुरलाजतण्डुलाम् ॥ २२ ॥ आपूर्णकुम्भैर्दधिचन्दनोक्षितै: प्रसूनदीपावलिभि: सपल्लवै: । सवृन्दरम्भाक्रमुकै: सकेतुभि: स्वलङ्कृतद्वारगृहां सपट्टिकै: ॥ २३ ॥
भगवानांनी मथुरा पाहिली—स्फटिकाचे उंच गोपुर-द्वार, विशाल सुवर्ण कपाट-तोरणे, तांबे-पितळेचे कोठार, दुर्गम परिखा आणि रम्य उद्यान-उपवनांनी शोभलेली।
Verse 21
ददर्श तां स्फाटिकतुङ्गगोपुर- द्वारां बृहद्धेमकपाटतोरणाम् । ताम्रारकोष्ठां परिखादुरासदा- मुद्यानरम्योपवनोपशोभिताम् ॥ २० ॥ सौवर्णशृङ्गाटकहर्म्यनिष्कुटै: श्रेणीसभाभिर्भवनैरुपस्कृताम् । वैदूर्यवज्रामलनीलविद्रुमै- र्मुक्ताहरिद्भिर्वलभीषु वेदिषु ॥ २१ ॥ जुष्टेषु जालामुखरन्ध्रकुट्टिमे- ष्वाविष्टपारावतबर्हिनादिताम् । संसिक्तरथ्यापणमार्गचत्वरां प्रकीर्णमाल्याङ्कुरलाजतण्डुलाम् ॥ २२ ॥ आपूर्णकुम्भैर्दधिचन्दनोक्षितै: प्रसूनदीपावलिभि: सपल्लवै: । सवृन्दरम्भाक्रमुकै: सकेतुभि: स्वलङ्कृतद्वारगृहां सपट्टिकै: ॥ २३ ॥
ती मथुरा सुवर्णमय चौक, प्रासाद व निज-उपवन, श्रेणी-सभागृहे आणि अनेक भवनांनी सजलेली होती; तसेच घरांच्या वलभी व वेदिकांवर वैदूर्य, हिरा, निर्मळ स्फटिक, नीलम, प्रवाळ, मोती व पाचू जडविलेले होते।
Verse 22
ददर्श तां स्फाटिकतुङ्गगोपुर- द्वारां बृहद्धेमकपाटतोरणाम् । ताम्रारकोष्ठां परिखादुरासदा- मुद्यानरम्योपवनोपशोभिताम् ॥ २० ॥ सौवर्णशृङ्गाटकहर्म्यनिष्कुटै: श्रेणीसभाभिर्भवनैरुपस्कृताम् । वैदूर्यवज्रामलनीलविद्रुमै- र्मुक्ताहरिद्भिर्वलभीषु वेदिषु ॥ २१ ॥ जुष्टेषु जालामुखरन्ध्रकुट्टिमे- ष्वाविष्टपारावतबर्हिनादिताम् । संसिक्तरथ्यापणमार्गचत्वरां प्रकीर्णमाल्याङ्कुरलाजतण्डुलाम् ॥ २२ ॥ आपूर्णकुम्भैर्दधिचन्दनोक्षितै: प्रसूनदीपावलिभि: सपल्लवै: । सवृन्दरम्भाक्रमुकै: सकेतुभि: स्वलङ्कृतद्वारगृहां सपट्टिकै: ॥ २३ ॥
जाळीदार खिडक्यांच्या छिद्रांत व रत्नजडित फरशांवर बसलेल्या पाळीव पारव्यांच्या व मोरांच्या कूजनाने ती निनादत होती। राजमार्ग, बाजारमार्ग, गल्ली व चौक पाण्याने शिंपडलेले होते आणि सर्वत्र फुलमाळा, नवांकुर, लाज व तांदूळ विखुरलेले होते।
Verse 23
ददर्श तां स्फाटिकतुङ्गगोपुर- द्वारां बृहद्धेमकपाटतोरणाम् । ताम्रारकोष्ठां परिखादुरासदा- मुद्यानरम्योपवनोपशोभिताम् ॥ २० ॥ सौवर्णशृङ्गाटकहर्म्यनिष्कुटै: श्रेणीसभाभिर्भवनैरुपस्कृताम् । वैदूर्यवज्रामलनीलविद्रुमै- र्मुक्ताहरिद्भिर्वलभीषु वेदिषु ॥ २१ ॥ जुष्टेषु जालामुखरन्ध्रकुट्टिमे- ष्वाविष्टपारावतबर्हिनादिताम् । संसिक्तरथ्यापणमार्गचत्वरां प्रकीर्णमाल्याङ्कुरलाजतण्डुलाम् ॥ २२ ॥ आपूर्णकुम्भैर्दधिचन्दनोक्षितै: प्रसूनदीपावलिभि: सपल्लवै: । सवृन्दरम्भाक्रमुकै: सकेतुभि: स्वलङ्कृतद्वारगृहां सपट्टिकै: ॥ २३ ॥
प्रत्येक घराच्या दाराशी पाण्याने भरलेले कलश ठेवले होते; त्यांवर दही व चंदनाचा लेप आणि आंब्याची पल्लवे होती. फुलांचे गुच्छ, दिव्यांच्या ओळी, ध्वज-पताका, तसेच केळी व सुपारीचे खांबही सजविले होते।
Verse 24
तां सम्प्रविष्टौ वसुदेवनन्दनौ वृतौ वयस्यैर्नरदेववर्त्मना । द्रष्टुं समीयुस्त्वरिता: पुरस्त्रियो हर्म्याणि चैवारुरुहुर्नृपोत्सुका: ॥ २४ ॥
मथुरेतील स्त्रिया वसुदेव-नंदन दोघेही गोपसख्यांनी वेढलेले राजमार्गाने नगरात प्रवेश करत आहेत असे पाहण्यासाठी घाईघाईने जमल्या व बाहेर आल्या. हे राजन्, काही उत्सुक स्त्रिया त्यांना पाहण्यासाठी आपल्या घरांच्या गच्च्यांवर चढल्या.
Verse 25
काश्चिद् विपर्यग्धृतवस्त्रभूषणा विस्मृत्य चैकं युगलेष्वथापरा: । कृतैकपत्रश्रवनैकनूपुरा नाङ्क्त्वा द्वितीयं त्वपराश्च लोचनम् ॥ २५ ॥
काही स्त्रियांनी वस्त्रे व दागिने उलटे घातले; काहींनी जोडीतील एक कानातले किंवा एक नूपूर विसरले; तर काहींनी एका डोळ्यातच अंजन-श्रृंगार केला, दुसऱ्यात नाही—इतकी घाई झाली होती।
Verse 26
अश्नन्त्य एकास्तदपास्य सोत्सवा अभ्यज्यमाना अकृतोपमज्जना: । स्वपन्त्य उत्थाय निशम्य नि:स्वनं प्रपाययन्त्योऽर्भमपोह्य मातर: ॥ २६ ॥
ज्या स्त्रिया जेवत होत्या त्यांनी उत्साहात जेवण टाकून धाव घेतली; काहीजणी स्नान किंवा उटणे-मर्दन अपूर्ण ठेवूनच बाहेर पडल्या; झोपलेल्या स्त्रिया गोंगाट ऐकताच उठल्या; आणि बाळांना दूध पाजणाऱ्या मातांनी बाळांना बाजूला ठेवून निघून गेल्या।
Verse 27
मनांसि तासामरविन्दलोचन: प्रगल्भलीलाहसितावलोकै: । जहार मत्तद्विरदेन्द्रविक्रमो दृशां ददच्छ्रीरमणात्मनोत्सवम् ॥ २७ ॥
कमलनेत्र प्रभूंनी आपल्या निर्भय लीलांची आठवण करत हास्ययुक्त कटाक्षांनी त्या स्त्रियांची मने जिंकली. मदमस्त गजराजासारख्या डौलदार चालीनं चालत, लक्ष्मीदेवीच्या आनंदाचंही कारण असलेल्या आपल्या दिव्य देहाने त्यांनी त्यांच्या नेत्रांसाठी उत्सव निर्माण केला।
Verse 28
दृष्ट्वा मुहु: श्रुतमनुद्रुतचेतसस्तं तत्प्रेक्षणोत्स्मितसुधोक्षणलब्धमाना: । आनन्दमूर्तिमुपगुह्य दृशात्मलब्धं हृष्यत्त्वचो जहुरनन्तमरिन्दमाधिम् ॥ २८ ॥
मथुरेतील स्त्रियांनी कृष्णाविषयी वारंवार ऐकले होते; म्हणून त्यांना पाहताच त्यांची मने वितळली. त्यांच्या कटाक्षांचे व प्रसन्न हास्याचे अमृत शिंपडले जात आहे असे वाटून त्या धन्य झाल्या. डोळ्यांतून त्यांना हृदयात सामावून, आनंदमूर्तीला जणू आलिंगन देत, अंगावर रोमांच उभे राहिले; हे शत्रुदमन, त्यांच्या विरहाने होणारे अपार दुःख त्या विसरल्या।
Verse 29
प्रासादशिखरारूढा: प्रीत्युत्फुल्लमुखाम्बुजा: । अभ्यवर्षन् सौमनस्यै: प्रमदा बलकेशवौ ॥ २९ ॥
प्रासादांच्या शिखरावर चढून, प्रेमाने फुललेल्या कमलमुख स्त्रियांनी बलराम व श्रीकृष्णांवर पुष्पवृष्टी केली।
Verse 30
दध्यक्षतै: सोदपात्रै: स्रग्गन्धैरभ्युपायनै: । तावानर्चु: प्रमुदितास्तत्र तत्र द्विजातय: ॥ ३० ॥
रस्त्यात ठिकठिकाणी उभ्या असलेल्या आनंदित ब्राह्मणांनी दही, अक्षत, जलपूर्ण कलश, माळा, चंदनादी सुगंध-द्रव्य व इतर अर्पणांनी त्या दोघांचे पूजन केले।
Verse 31
ऊचु: पौरा अहो गोप्यस्तप: किमचरन्महत् । या ह्येतावनुपश्यन्ति नरलोकमहोत्सवौ ॥ ३१ ॥
मथुरेच्या स्त्रिया म्हणाल्या—अहो! गोपींनी किती महान तप केले असेल, म्हणून त्या नरलोकाच्या महोत्सवासारख्या श्रीकृष्ण व बलरामांना वारंवार पाहतात।
Verse 32
रजकं कञ्चिदायान्तं रङ्गकारं गदाग्रज: । दृष्ट्वायाचत वासांसि धौतान्यत्युत्तमानि च ॥ ३२ ॥
रंगकाम करणारा एक धोबी येताना पाहून, गदाधराचा अग्रज श्रीकृष्णाने त्याच्याकडे धुतलेली अत्युत्तम वस्त्रे मागितली।
Verse 33
देह्यावयो: समुचितान्यङ्ग वासांसि चार्हतो: । भविष्यति परं श्रेयो दातुस्ते नात्र संशय: ॥ ३३ ॥
श्रीकृष्ण म्हणाले—अरे मित्रा! आम्ही दोघेही योग्य आहोत; आम्हाला समुचित वस्त्रे दे. हे दान केल्यास तुला परम कल्याण मिळेल—यात संशय नाही।
Verse 34
स याचितो भगवता परिपूर्णेन सर्वत: । साक्षेपं रुषित: प्राह भृत्यो राज्ञ: सुदुर्मद: ॥ ३४ ॥
सर्वथा परिपूर्ण भगवंतांनी मागितल्यावर राजाचा तो अतिशय उन्मत्त सेवक रागावून अपमानकारक शब्दांत बोलला।
Verse 35
ईदृशान्येव वासांसि नित्यं गिरिवनेचर: । परिधत्त किमुद्वृत्ता राजद्रव्याण्यभीप्सथ ॥ ३५ ॥
रजक म्हणाला—अरे उद्धट मुलांनो! तुम्ही तर नेहमी डोंगर-दऱ्या व जंगलांत फिरता; तरी असे वस्त्र घालायचे धाडस कसे? ही तर राजाची मालमत्ता आहे!
Verse 36
याताशु बालिशा मैवं प्रार्थ्यं यदि जिजीवीषा । बध्नन्ति घ्नन्ति लुम्पन्ति दृप्तं राजकुलानि वै ॥ ३६ ॥
अरे मूर्खांनो, लवकर निघून जा! जगायचे असेल तर अशी मागणी करू नका. फार धिटाई केली तर राजाचे लोक बांधतात, मारतात आणि लुटतात।
Verse 37
एवं विकत्थमानस्य कुपितो देवकीसुत: । रजकस्य कराग्रेण शिर: कायादपातयत् ॥ ३७ ॥
अशी बढाई मारणाऱ्या रजकाचे बोल ऐकून देवकीनंदन क्रोधित झाले आणि केवळ बोटांच्या टोकांनी त्याचे शिर धडापासून वेगळे केले।
Verse 38
तस्यानुजीविन: सर्वे वास:कोशान्विसृज्य वै । दुद्रुवु: सर्वतो मार्गं वासांसि जगृहेऽच्युत: ॥ ३८ ॥
रजकाचे सर्व सहकारी कपड्यांच्या गाठोड्या टाकून रस्त्याने सर्व दिशांनी पळून गेले; तेव्हा अच्युतांनी ती वस्त्रे घेतली।
Verse 39
वसित्वात्मप्रिये वस्त्रे कृष्ण: सङ्कर्षणस्तथा । शेषाण्यादत्त गोपेभ्यो विसृज्य भुवि कानिचित् ॥ ३९ ॥
कृष्ण व संकर्षण (बलराम) यांनी आपल्याला अत्यंत प्रिय अशी वस्त्रे परिधान केली; मग कृष्णाने उरलेली वस्त्रे गोपबालांना वाटली आणि काही जमिनीवर विखुरली।
Verse 40
ततस्तु वायक: प्रीतस्तयोर्वेषमकल्पयत् । विचित्रवर्णैश्चैलेयैराकल्पैरनुरूपत: ॥ ४० ॥
मग तो विणकर प्रेमाने पुढे आला आणि विविध रंगांच्या वस्त्रालंकारांनी, त्यांच्या अनुरूप, त्यांच्या वेशभूषेला सुंदर रीतीने सजवू लागला।
Verse 41
नानालक्षणवेषाभ्यां कृष्णरामौ विरेजतु: । स्वलङ्कृतौ बालगजौ पर्वणीव सितेतरौ ॥ ४१ ॥
नाना लक्षणांच्या भिन्न वेशांनी कृष्ण व राम (बलराम) तेजस्वी दिसू लागले; आपल्या अलंकारांनी सजलेले ते जणू पर्वकाळी सजविलेले दोन बालहत्ती—एक शुभ्र, एक श्याम।
Verse 42
तस्य प्रसन्नो भगवान् प्रादात्सारूप्यमात्मन: । श्रियं च परमां लोके बलैश्वर्यस्मृतीन्द्रियम् ॥ ४२ ॥
त्या विणकरावर भगवान् प्रसन्न झाले आणि त्याला वर दिला की देहत्यागानंतर तो भगवद्सदृश रूपाची मुक्ती (सारूप्य) प्राप्त करील; आणि या लोकी त्याला परम श्री, बल, ऐश्वर्य, प्रभाव, स्मृती व इंद्रिय-तेज लाभेल।
Verse 43
तत: सुदाम्नो भवनं मालाकारस्य जग्मतु: । तौ दृष्ट्वा स समुत्थाय ननाम शिरसा भुवि ॥ ४३ ॥
त्यानंतर ते दोन्ही प्रभू माळाकार सुदामाच्या घरी गेले. त्यांना पाहताच सुदामा त्वरित उभा राहिला आणि भूमीवर मस्तक ठेवून दंडवत् प्रणाम केला।
Verse 44
तयोरासनमानीय पाद्यं चार्घ्यार्हणादिभि: । पूजां सानुगयोश्चक्रे स्रक्ताम्बूलानुलेपनै: ॥ ४४ ॥
त्यांना आसन देऊन पाद्य अर्पण करून, सुदाम्याने अर्घ्यादी उपचारांनी तसेच हार, तांबूल, चंदनलेप इत्यादींनी त्यांची व त्यांच्या संगांची पूजा केली।
Verse 45
प्राह न: सार्थकं जन्म पावितं च कुलं प्रभो । पितृदेवर्षयो मह्यं तुष्टा ह्यागमनेन वाम् ॥ ४५ ॥
[सुदामा म्हणाला:] हे प्रभो! माझा जन्म आज सार्थक झाला आणि माझे कुल पावन झाले। तुम्ही दोघे येथे आलात म्हणून माझे पितर, देव आणि ऋषी निश्चयच माझ्यावर संतुष्ट झाले आहेत।
Verse 46
भवन्तौ किल विश्वस्य जगत: कारणं परम् । अवतीर्णाविहांशेन क्षेमाय च भवाय च ॥ ४६ ॥
तुम्ही दोघेही या संपूर्ण विश्व-जगताचे परम कारण आहात. या लोकाच्या क्षेम व समृद्धीसाठी तुम्ही स्वांशांसह येथे अवतरलात।
Verse 47
न हि वां विषमा दृष्टि: सुहृदोर्जगदात्मनो: । समयो: सर्वभूतेषु भजन्तं भजतोरपि ॥ ४७ ॥
संपूर्ण जगताचे सुहृद आणि परमात्मा असल्याने तुमची दृष्टी कुणावरही विषम नाही; सर्व प्राण्यांवर तुमचा समभाव आहे. भक्तांच्या प्रेमभजनाला प्रत्युत्तर देत असतानाही तुम्ही सर्वांप्रती समानच राहता।
Verse 48
तावाज्ञापयतं भृत्यं किमहं करवाणि वाम् । पुंसोऽत्यनुग्रहो ह्येष भवद्भिर्यन्नियुज्यते ॥ ४८ ॥
कृपा करून या सेवकाला आज्ञा द्या—मी तुमच्यासाठी काय करू? तुमच्याकडून सेवेत नेमले जाणे हेच मनुष्यावरील महान अनुग्रह आहे।
Verse 49
इत्यभिप्रेत्य राजेन्द्र सुदामा प्रीतमानस: । शस्तै: सुगन्धै: कुसुमैर्माला विरचिता ददौ ॥ ४९ ॥
हे राजेंद्र, श्रीकृष्ण व बलरामांचा अभिप्राय ओळखून आनंदित सुदाम्याने ताज्या सुगंधी फुलांच्या सुंदर माळा करून त्यांना अर्पण केल्या।
Verse 50
ताभि: स्वलङ्कृतौ प्रीतौ कृष्णरामौ सहानुगौ । प्रणताय प्रपन्नाय ददतुर्वरदौ वरान् ॥ ५० ॥
त्या माळांनी अलंकृत झालेले श्रीकृष्ण व बलराम आणि त्यांचे अनुचरही अत्यंत प्रसन्न झाले. मग वरदाते त्या दोन प्रभूंनी नम्र शरणागत सुदाम्यास इच्छित वर दिले।
Verse 51
सोऽपि वव्रेऽचलां भक्तिं तस्मिन्नेवाखिलात्मनि । तद्भक्तेषु च सौहार्दं भूतेषु च दयां पराम् ॥ ५१ ॥
सुदाम्याने त्या अखिलात्मा श्रीकृष्णांवर अचल भक्ती, त्यांच्या भक्तांशी स्नेहपूर्ण मैत्री आणि सर्व प्राण्यांवर परम दया—हेच वर मागितले।
Verse 52
इति तस्मै वरं दत्त्वा श्रियं चान्वयवर्धिनीम् । बलमायुर्यश: कान्तिं निर्जगाम सहाग्रज: ॥ ५२ ॥
अशा रीतीने वर देऊन श्रीकृष्णांनी सुदाम्यास वंशवर्धक समृद्धी, तसेच बल, दीर्घायुष्य, यश आणि कान्ती दिली. मग ते अग्रज बलरामांसह तेथून निघून गेले।
Frequently Asked Questions
It highlights līlā-tattva: Bhagavān reveals His aiśvarya (majestic divinity) to confirm truth and strengthen devotion, then withdraws it to preserve intimate humanlike exchange. Like an actor concluding a performance, Kṛṣṇa demonstrates sovereign control over revelation (yogamāyā), ensuring devotees relate through love rather than being forced into awe alone.
Akrūra is a devotee bound by a difficult assignment: he must complete a political mission for Kaṁsa while inwardly serving Kṛṣṇa’s plan. His “heavy heart” reflects the tension between external duty and internal bhakti, and it foreshadows Kaṁsa’s imminent downfall—Akrūra knows the Lord has come to remove the Yadu enemy, yet he must still act as messenger to set events in motion.
They model the Bhagavata pathway where hearing (śravaṇa) matures into direct vision (darśana) and emotional transformation (bhāva). Having repeatedly heard of Kṛṣṇa, they become absorbed at first sight, forget ordinary duties, and internally ‘embrace’ Him by taking Him into the heart through the eyes—depicting devotional psychology where the Lord’s beauty awakens latent devotion.
The episode is not about poverty or a simple refusal; it is about arrogant hostility aligned with adharmic royal power. The washerman insults the Lords and threatens violence on the King’s behalf, embodying pride, disrespect, and complicity in Kaṁsa’s regime. Kṛṣṇa’s swift punishment functions as rakṣā (protecting devotees and dharma) and as a narrative signal that Mathurā’s oppressive order will be dismantled.
They form a moral-spiritual triad: (1) the washerman represents aparādha—pride and contempt toward Bhagavān; (2) the weaver represents affectionate service offered spontaneously, rewarded with wellbeing and spiritual attainment; (3) Sudāmā represents surrendered devotion, hospitality, and right understanding of the Lord’s impartiality and reciprocal love, choosing bhakti itself as the highest boon.
Sudāmā asks for unshakable devotion to Kṛṣṇa, friendship with devotees, and compassion for all beings. In Bhagavata theology, this surpasses material prosperity and even impersonal liberation because it establishes an eternal relationship with the Supreme Soul and aligns one’s life with the Lord’s own compassionate purpose.