Adhyaya 40
Akrūra’s Prayers (Akrūra-stuti): The Lord as Cause of Causes, Virāṭ, and the Goal of All Paths
कृष्ण व बलरामांना मथुरेकडे नेत असताना आणि त्यांच्या दिव्यत्वाचे प्रत्यक्ष दर्शन झाल्यावर अक्रूराचा अंतःनिश्चय स्तुतीरूपाने प्रकट होतो. तो नारायणाला ‘सर्व-कारण-कारण’ मानून नमस्कार करतो—ज्याच्या नाभिकमळातून ब्रह्मा उत्पन्न होतो आणि ज्याच्या अलौकिक देहातून महत्, अहंकार, भूततत्त्वे, इंद्रिये व देवता अशी कारणपरंपरा विस्तारते। प्रकृती आणि ब्रह्माही गुणातीत प्रभूला पूर्ण जाणू शकत नाहीत, हे तो मान्य करतो; मग योगध्यान, वैदिक अग्नियाग, ज्ञानयज्ञ, वैष्णव आगम व शैव उपासना—हे सर्व मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेतात, नद्या जशा समुद्रात मिळतात तसे, असे सांगतो। तो विराटपुरुषाचे वर्णन करतो, मत्स्यापासून कल्कीपर्यंत अवतारांना वंदन करतो, ‘मी’ व ‘माझे’ या मायाबंधनाची कबुली देऊन शरणागती घेत रक्षण मागतो। ही प्रार्थना मथुरेतील येणाऱ्या संघर्षाला प्रभूची लीला आणि भक्ताचा आश्रय म्हणून अधोरेखित करते।
Shlokas
Verse 1
श्रीअक्रूर उवाच नतोऽस्म्यहं त्वाखिलहेतुहेतुं नारायणं पूरुषमाद्यमव्ययम् । यन्नाभिजातादरविन्दकोषाद् ब्रह्माविरासीद् यत एष लोक: ॥ १ ॥
श्री अक्रूर म्हणाला—हे सर्व कारणांचे कारण, आद्य व अव्यय पुरुष नारायण! मी तुला नमस्कार करतो. तुझ्या नाभीतून उत्पन्न झालेल्या कमळाच्या कोषातून ब्रह्मा प्रकट झाला आणि त्याच्याद्वारे हा विश्वलोक प्रकट झाला.
Verse 2
भूस्तोयमग्नि: पवनं खमादि- र्महानजादिर्मन इन्द्रियाणि । सर्वेन्द्रियार्था विबुधाश्च सर्वे ये हेतवस्ते जगतोऽङ्गभूता: ॥ २ ॥
पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू, आकाश व त्याचा कारणरूप अहंकार; महत्तत्त्व, समष्टि प्रकृती व तिचा कारणरूप भगवानांचा पुरुष-विस्तार; मन, इंद्रिये, इंद्रियविषय आणि इंद्रियांचे अधिष्ठाता देव—जगाच्या प्रकटतेची ही सर्व कारणे तुझ्या दिव्य देहाच्या अंगांपासून उत्पन्न झाली आहेत.
Verse 3
नैते स्वरूपं विदुरात्मनस्ते ह्यजादयोऽनात्मतया गृहीता: । अजोऽनुबद्ध: स गुणैरजाया गुणात् परं वेद न ते स्वरूपम् ॥ ३ ॥
प्रकृती व इतर सृष्टीतत्त्वे तुझे आत्मस्वरूप जाणू शकत नाहीत, कारण ती जडतेच्या क्षेत्रात प्रकट झाली आहेत. तू गुणातीत असलास तरी ब्रह्मा इत्यादी अजही प्रकृतीच्या गुणांनी बांधलेले असल्याने तुझे खरे स्वरूप जाणत नाहीत.
Verse 4
त्वां योगिनो यजन्त्यद्धा महापुरुषमीश्वरम् । साध्यात्मं साधिभूतं च साधिदैवं च साधव: ॥ ४ ॥
शुद्ध योगी तुम्हांला साक्षात् महापुरुष परमेश्वर मानून पूजतात—अध्यात्म, अधिभूत आणि अधिदैव या त्रिविध रूपाने तुझे चिंतन करून।
Verse 5
त्रय्या च विद्यया केचित्त्वां वै वैतानिका द्विजा: । यजन्ते विततैर्यज्ञैर्नाना रूपामराख्यया ॥ ५ ॥
त्रयी-वेदांच्या मंत्रांनी, तीन अग्नींचे नियम पाळणारे वैतानिक द्विज अनेक देव-नाव व रूपांसाठी विस्तृत यज्ञांनी तुम्हांलाच पूजतात।
Verse 6
एके त्वाखिलकर्माणि सन्न्यस्योपशमं गता: । ज्ञानिनो ज्ञानयज्ञेन यजन्ति ज्ञानविग्रहम् ॥ ६ ॥
काही जण सर्व कर्मांचा त्याग करून शांत होतात; ते ज्ञानी ज्ञान-यज्ञाने तुम्हांलाच पूजतात—तू ज्ञानाचा आदिरूप आहेस।
Verse 7
अन्ये च संस्कृतात्मानो विधिनाभिहितेन ते । यजन्ति त्वन्मयास्त्वां वै बहुमूर्त्येकमूर्तिकम् ॥ ७ ॥
आणखी काही—ज्यांचे अंतःकरण शुद्ध व संस्कारित आहे—तुम्हीच सांगितलेल्या वैष्णव विधीचे पालन करतात; मन तुमच्यात एकरूप करून, अनेक रूपांत प्रकट एक परमेश्वर म्हणून तुम्हांलाच पूजतात।
Verse 8
त्वामेवान्ये शिवोक्तेन मार्गेण शिवरूपिणम् । बह्वाचार्यविभेदेन भगवन्तम् उपासते ॥ ८ ॥
आणखी काही जण शिवाने सांगितलेल्या मार्गाने, शिवरूपाने प्रकट झालेल्या तुम्हांलाच—हे भगवन्—अनेक आचार्यांच्या भिन्न व्याख्यांनुसार उपासतात।
Verse 9
सर्व एव यजन्ति त्वां सर्वदेवमयेश्वरम् । येऽप्यन्यदेवताभक्ता यद्यप्यन्यधिय: प्रभो ॥ ९ ॥
हे प्रभो! सर्वजण तुलाच पूजतात, कारण तू सर्वदेवमय ईश्वर आहेस. जे अन्य देवतांचे भक्त आहेत, तेही प्रत्यक्षात तुलाच उपासतात.
Verse 10
यथाद्रिप्रभवा नद्य: पर्जन्यापूरिता: प्रभो । विशन्ति सर्वत: सिन्धुं तद्वत्त्वां गतयोऽन्तत: ॥ १० ॥
हे प्रभो! जशा पर्वतांपासून उगम पावलेल्या व पावसाने भरलेल्या नद्या सर्व बाजूंनी समुद्रात मिळतात, तशाच सर्व वाटा शेवटी तुलाच येऊन मिळतात.
Verse 11
सत्त्वं रजस्तम इति भवत: प्रकृतेर्गुणा: । तेषु हि प्राकृता: प्रोता आब्रह्मस्थावरादय: ॥ ११ ॥
सत्त्व, रज, तम—हे तुझे प्रकृतीचे गुण आहेत. ब्रह्म्यापासून स्थावरांपर्यंत सर्व बद्ध जीव या गुणांत गुंतलेले आहेत.
Verse 12
तुभ्यं नमस्ते त्वविषक्तदृष्टये सर्वात्मने सर्वधियां च साक्षिणे । गुणप्रवाहोऽयमविद्यया कृत: प्रवर्तते देवनृतिर्यगात्मसु ॥ १२ ॥
तुला नमस्कार—तू आसक्तिरहित दृष्टीने सर्वांना पाहणारा, सर्वात्मा आणि सर्व बुद्धींचा साक्षी आहेस. अज्ञानाने निर्माण झालेला गुणप्रवाह देव, मनुष्य व पशु-देहांत प्रवाहित होतो.
Verse 13
अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्घ्रिरीक्षणं सूर्यो नभो नाभिरथो दिश: श्रुति: । द्यौ: कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवा: कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम् ॥ १३ ॥ रोमाणि वृक्षौषधय: शिरोरुहा मेघा: परस्यास्थिनखानि तेऽद्रय: । निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापति- र्मेढ्रस्तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते ॥ १४ ॥
अग्नी तुझे मुख, पृथ्वी तुझे चरण, सूर्य तुझे नेत्र आणि आकाश तुझी नाभी आहे. दिशा तुझी श्रवणशक्ती, इंद्रादी देव तुझे बाहू आणि समुद्र तुझे उदर. स्वर्ग तुझे मस्तक, वायू तुझा प्राण व बल. वृक्ष-औषधी तुझे रोम, मेघ तुझे केश, आणि पर्वत तुझे अस्थि व नख. दिवस-रात्र तुझे पापणी लवणे; प्रजापती तुझे लिंग आणि वृष्टी तुझे वीर्य मानले जाते.
Verse 14
अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्घ्रिरीक्षणं सूर्यो नभो नाभिरथो दिश: श्रुति: । द्यौ: कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवा: कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम् ॥ १३ ॥ रोमाणि वृक्षौषधय: शिरोरुहा मेघा: परस्यास्थिनखानि तेऽद्रय: । निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापति- र्मेढ्रस्तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते ॥ १४ ॥
अग्नी हे तुझे मुख, पृथ्वी तुझे चरण, सूर्य तुझे नेत्र आणि आकाश तुझी नाभी आहे. दिशा तुझी श्रुती, देवेंद्र तुझे बाहू आणि समुद्र तुझे उदर. द्युलोक तुझे शिर, वायु तुझा प्राण व बल. वृक्ष-औषधी तुझे रोम, मेघ तुझे केश, पर्वत तुझे अस्थि व नख; दिवस-रात्र तुझी पापणी, प्रजापती तुझे उपस्थ आणि पर्जन्य तुझे वीर्य मानले जाते.
Verse 15
त्वय्यव्ययात्मन् पुरुषे प्रकल्पिता लोका: सपाला बहुजीवसङ्कुला: । यथा जले सञ्जिहते जलौकसो- ऽप्युदुम्बरे वा मशका मनोमये ॥ १५ ॥
अव्यय आत्मन् पुरुषा! सर्व लोक, त्यांच्या अधिपती देवांसह आणि असंख्य जीवांनी भरलेले, तुझ्यातच प्रकट होतात व तुझ्यातच स्थित राहतात. मन-इंद्रियांचा आधार असलेल्या तुझ्यामध्ये ते असेच फिरतात, जसे जलचर समुद्रात पोहतात किंवा सूक्ष्म कीटक उदुंबर फळात राहतात.
Verse 16
यानि यानीह रूपाणि क्रीडनार्थं बिभर्षि हि । तैरामृष्टशुचो लोका मुदा गायन्ति ते यश: ॥ १६ ॥
लीलेसाठी तू या जगात नानाविध रूपे धारण करतोस. त्या अवताररूपांच्या स्पर्शाने लोकांचे दुःख-कल्मष नष्ट होते आणि ते आनंदाने तुझ्या यशाचे गान करतात.
Verse 17
नम: कारणमत्स्याय प्रलयाब्धिचराय च । हयशीर्ष्णे नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे ॥ १७ ॥ अकूपाराय बृहते नमो मन्दरधारिणे । क्षित्युद्धारविहाराय नम: शूकरमूर्तये ॥ १८ ॥
सृष्टीचे कारण असलेल्या मत्स्यभगवानाला नमस्कार, प्रलय-सागरात विचरण करणाऱ्यास नमस्कार. मधु-कैटभांचा संहार करणाऱ्या हयशीर्षाला नमस्कार. मंदर पर्वत धारण करणाऱ्या विशाल कूर्माला नमस्कार. पृथ्वी उचलण्याची लीला करणाऱ्या शूकररूप वराहाला नमस्कार.
Verse 18
नम: कारणमत्स्याय प्रलयाब्धिचराय च । हयशीर्ष्णे नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे ॥ १७ ॥ अकूपाराय बृहते नमो मन्दरधारिणे । क्षित्युद्धारविहाराय नम: शूकरमूर्तये ॥ १८ ॥
सृष्टीचे कारण असलेल्या मत्स्यभगवानाला नमस्कार, प्रलय-सागरात विचरण करणाऱ्यास नमस्कार. मधु-कैटभांचा संहार करणाऱ्या हयशीर्षाला नमस्कार. मंदर पर्वत धारण करणाऱ्या विशाल कूर्माला नमस्कार. पृथ्वी उचलण्याची लीला करणाऱ्या शूकररूप वराहाला नमस्कार.
Verse 19
नमस्तेऽद्भुतसिंहाय साधुलोकभयापह । वामनाय नमस्तुभ्यं क्रान्तत्रिभुवनाय च ॥ १९ ॥
अद्भुत सिंहस्वरूप नृसिंहदेवांना नमस्कार, जे साधुभक्तांचे भय हरतात; आणि त्रिभुवनावर पाऊल टाकून व्यापणाऱ्या वामनभगवानांना नमस्कार।
Verse 20
नमो भृगुणां पतये दृप्तक्षत्रवनच्छिदे । नमस्ते रघुवर्याय रावणान्तकराय च ॥ २० ॥
भृगुवंशाधिपती, दर्पित क्षत्रियांच्या वनाचा छेद करणाऱ्या (परशुराम) प्रभूंना नमस्कार; आणि रघुकुलश्रेष्ठ श्रीरामांना नमस्कार, जे रावणाचा अंत करतात।
Verse 21
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायनिरुद्धाय सात्वतां पतये नम: ॥ २१ ॥
वासुदेवांना नमस्कार, संकर्षणांना नमस्कार; प्रद्युम्न व अनिरुद्धांना नमस्कार; सात्वतांचे स्वामी प्रभूंना नमस्कार।
Verse 22
नमो बुद्धाय शुद्धाय दैत्यदानवमोहिने । म्लेच्छप्रायक्षत्रहन्त्रे नमस्ते कल्किरूपिणे ॥ २२ ॥
शुद्ध, निर्दोष बुद्धरूपाला नमस्कार, जो दैत्य-दानवांना मोहित करतील; आणि कल्किरूपाला नमस्कार, जो म्लेच्छप्राय क्षत्रिय—राजा बनलेल्या मांसाहारी—यांचा संहार करतील।
Verse 23
भगवन् जीवलोकोऽयं मोहितस्तव मायया । अहं ममेत्यसद्ग्राहो भ्राम्यते कर्मवर्त्मसु ॥ २३ ॥
हे भगवन्! हा जीवसमूह तुमच्या मायेमुळे मोहित झाला आहे. ‘मी’ आणि ‘माझे’ या असत्य ग्रहणात अडकून तो कर्ममार्गांवर भटकत राहतो।
Verse 24
अहं चात्मात्मजागारदारार्थस्वजनादिषु । भ्रमामि स्वप्नकल्पेषु मूढ: सत्यधिया विभो ॥ २४ ॥
हे सर्वशक्तिमान प्रभो, मीही मूढपणे देह, पुत्र, घर, पत्नी, धन व स्वजन यांना सत्य मानून स्वप्नासारख्या असत्य गोष्टींत भटकत राहतो।
Verse 25
अनित्यानात्मदु:खेषु विपर्ययमतिर्ह्यहम् । द्वन्द्वारामस्तमोविष्टो न जाने त्वात्मन: प्रियम् ॥ २५ ॥
मी अनित्याला नित्य, देहाला आत्मा आणि दुःखद कारणांना सुखाचे साधन समजून भ्रमलो; द्वंद्वांत रमलो व अज्ञानाने आच्छादित राहिलो, म्हणून तुम्हालाच—माझ्या प्रेमाचा खरा विषय—ओळखू शकलो नाही।
Verse 26
यथाबुधो जलं हित्वा प्रतिच्छन्नं तदुद्भवै: । अभ्येति मृगतृष्णां वै तद्वत्त्वाहं पराङ्मुख: ॥ २६ ॥
जसा एखादा अबुद्ध माणूस पाण्यात उगवलेल्या वनस्पतींनी झाकलेले जलाशय सोडून मृगजळामागे धावतो, तसाच मीही तुमच्यापासून पराङ्मुख झालो।
Verse 27
नोत्सहेऽहं कृपणधी: कामकर्महतं मन: । रोद्धुं प्रमाथिभिश्चाक्षैर्ह्रियमाणमितस्तत: ॥ २७ ॥
माझी बुद्धी कृपण झाली आहे; कामना व कर्मांनी व्याकुळ झालेले मन, जे हट्टी इंद्रियांकडून इकडे-तिकडे ओढले जाते, ते रोखण्याचे धैर्य मला होत नाही।
Verse 28
सोऽहं तवाङ्घ्र्युपगतोऽस्म्यसतां दुरापं तच्चाप्यहं भवदनुग्रह ईश मन्ये । पुंसो भवेद् यर्हि संसरणापवर्ग- स्त्वय्यब्जनाभ सदुपासनया मति: स्यात् ॥ २८ ॥
असा पतित मी तुमच्या चरणांशी शरण आलो आहे, हे ईश; कारण असत् लोकांना जे दुराप आहे तेही तुमच्या कृपेने मिळू शकते असे मला वाटते। हे कमलनाभ, जेव्हा जीवाचे संसारबंधन निवळते, तेव्हाच शुद्ध भक्तांची सेवा-रूप सदुपासनेने तुमच्यात बुद्धी उत्पन्न होते।
Verse 29
नमो विज्ञानमात्राय सर्वप्रत्ययहेतवे । पुरुषेशप्रधानाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ॥ २९ ॥
अनंत शक्तींचे अधिष्ठान असलेल्या परब्रह्माला नमस्कार—जो शुद्ध दिव्य ज्ञानस्वरूप, सर्व बोधाचा हेतु आणि जीवावर राज्य करणाऱ्या प्रकृतीशक्तींचा अधिपती आहे।
Verse 30
नमस्ते वासुदेवाय सर्वभूतक्षयाय च । हृषीकेश नमस्तुभ्यं प्रपन्नं पाहि मां प्रभो ॥ ३० ॥
वासुदेव-नंदन, तुला नमस्कार; सर्व जीव तुझ्यात आश्रित व अंतःस्थित आहेत. हे हृषीकेश, तुला पुन्हा पुन्हा प्रणाम. हे प्रभो, मी शरणागत आहे—माझे रक्षण कर।
Frequently Asked Questions
Akrūra is a prominent Yādava devotee who becomes the instrument for bringing Kṛṣṇa from Vraja to Mathurā. His prayers are important because they function as a theological hinge: they publicly articulate Kṛṣṇa’s supremacy (as Nārāyaṇa, puruṣa, and avatārī) while also modeling the devotee’s interior movement from awe and metaphysical insight to surrender (śaraṇāgati).
Because Brahmā operates within the domain of guṇas and manifested matter (prakṛti), whereas Bhagavān is guṇātīta—transcendent to material qualities. Akrūra’s point is epistemological and devotional: the Absolute is not captured by material causality or sensory-based inference; He is known by revelation and bhakti, not merely by cosmic intelligence.
Akrūra lists multiple sādhana-streams—yoga contemplation, Vedic yajñas to devatās, renunciant inquiry (jñāna-yajña), Vaiṣṇava āgamas, and Śaiva paths—and then states that even those focused on other deities are, in essence, worshiping the one Lord who embodies all devatās. The river-to-ocean analogy explains the Bhāgavata’s hierarchy: diversity of approach may exist, but the final telos is Bhagavān as āśraya.
The virāṭ mapping sacralizes the cosmos by reading it as the Lord’s body—fire as His face, earth as His feet, sun as His eye, directions as hearing, oceans as abdomen, and so on. In Bhāgavata theology this serves two functions: it supports meditation for those needing a cosmic support (ālambana) and it reorients the mind from fragmented material perception to integrated theism, where nature is understood as dependent energy (śakti) of the Supreme.
The confession dramatizes the universal condition of jīvas under māyā—attachment to body, family, wealth, and identity as real and permanent. Bhakti does not deny the struggle; it transforms it. Akrūra’s humility establishes eligibility for grace and emphasizes that liberation arises through mercy and service to pure devotees, not through self-confidence in one’s own control of mind and senses.