Adhyaya 37
The Killing of Keśī and Vyomāsura; Nārada’s Prophetic Praise of Kṛṣṇa
कंसाचा व्रजविरोधी डाव सुरूच असताना अश्वरूप दैत्य केशी वृंदावनात घुसून प्रचंड वेगाने उत्पात माजवतो. श्रीकृष्ण त्याचा घाव चुकवून त्याला दूर फेकतात आणि शेवटी आपला बाहू केशीच्या तोंडात घालतात; बाहू विस्तारून त्याचा श्वास रोखतो व केशीचा वध होतो. देव पुष्पवृष्टी करतात, आणि भगवान निरहंकाराने पूजन स्वीकारतात. नंतर नारद मुनी एकांतात कृष्णाची तत्त्वस्तुती करतात—तो अंतर्यामी साक्षी, गुणातीत नियंता व जगत्कर्ता असून दुष्ट राजांचा नाश व साधूंचे रक्षण करण्यासाठी अवतरला आहे. नारद पुढील लीला सूचित करतात—कंसवध, इतर दैत्यवध, द्वारकेतील पराक्रम आणि कुरुक्षेत्रातील भूमिका. पुढे व्योमासुराने मायेनं पळवलेल्या गोपबालांना कृष्ण मुक्त करतो व त्या दैत्याचा वध करतो; मथुरेच्या निकट प्रसंगापूर्वी संकटांची तीव्रता वाढते.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच केशी तु कंसप्रहित: खुरैर्महीं महाहयो निर्जरयन् मनोजव: । सटावधूताभ्रविमानसङ्कुलं कुर्वन् नभो हेषितभीषिताखिल: ॥ १ ॥ तं त्रासयन्तं भगवान् स्वगोकुलं तद्धेषितैर्वालविघूर्णिताम्बुदम् । आत्मानमाजौ मृगयन्तमग्रणी- रुपाह्वयत् स व्यनदन्मृगेन्द्रवत् ॥ २ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—कंसाने पाठवलेला केशी नावाचा दैत्य व्रजात महाघोडा होऊन प्रकट झाला. तो मनाच्या वेगाने धावत खुरांनी पृथ्वी उकरत होता; अयाल झटक्यांनी मेघ व देवविमाने उडवीत, आणि भयानक हिणहिणाटाने सर्वांना दहशत घालत होता.
Verse 2
श्रीशुक उवाच केशी तु कंसप्रहित: खुरैर्महीं महाहयो निर्जरयन् मनोजव: । सटावधूताभ्रविमानसङ्कुलं कुर्वन् नभो हेषितभीषिताखिल: ॥ १ ॥ तं त्रासयन्तं भगवान् स्वगोकुलं तद्धेषितैर्वालविघूर्णिताम्बुदम् । आत्मानमाजौ मृगयन्तमग्रणी- रुपाह्वयत् स व्यनदन्मृगेन्द्रवत् ॥ २ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—कंसाने पाठवलेला दैत्य केशी व्रजात महाघोड्याच्या रूपाने प्रकट झाला. मनाच्या वेगाने धावत तो खुरांनी पृथ्वी उकरत होता; त्याच्या अयालाच्या झटक्यांनी ढग व देवविमाने आकाशात विखुरली, आणि भयंकर हिणहिणाटाने सर्वांना भयभीत केले. तो गोकुळाला त्रास देत असताना व त्याच्या हिणहिणाटाने व शेपटीच्या झंझावाताने ढग घोंगावत असताना, भगवान श्रीकृष्णांनी त्याला रणासाठी आव्हान दिले; केशी मृगेंद्रासारखा गर्जला।
Verse 3
स तं निशाम्याभिमुखो मुखेन खं पिबन्निवाभ्यद्रवदत्यमर्षण: । जघान पद्भ्यामरविन्दलोचनं दुरासदश्चण्डजवो दुरत्यय: ॥ ३ ॥
समोर उभ्या प्रभूंना पाहताच केशी प्रचंड क्रोधाने उफाळला. आकाश गिळून टाकावे असा तोंड वासून तो धावला; उग्र वेगाने धावणारा, दुर्जेय व अजेय असा तो अश्वदैत्य कमलनेत्र भगवानांना पुढच्या दोन पायांनी लाथ मारू पाहू लागला।
Verse 4
तद् वञ्चयित्वा तमधोक्षजो रुषा प्रगृह्य दोर्भ्यां परिविध्य पादयो: । सावज्ञमुत्सृज्य धनु:शतान्तरे यथोरगं तार्क्ष्यसुतो व्यवस्थित: ॥ ४ ॥
पण अधोक्षज भगवानांनी त्याचा घाव चुकवला. मग क्रोधाने दोन्ही बाहूंनी त्याचे पाय पकडून त्याला आकाशात फिरवले आणि तुच्छतेने शंभर धनुष्यांच्या अंतरावर फेकून दिले—जसा गरुड साप फेकतो. नंतर भगवान श्रीकृष्ण तिथेच स्थिर उभे राहिले।
Verse 5
स: लब्धसंज्ञ: पुनरुत्थितो रुषा व्यादाय केशी तरसापतद्धरिम् । सोऽप्यस्य वक्त्रे भुजमुत्तरं स्मयन् प्रवेशयामास यथोरगं बिले ॥ ५ ॥
शुद्धीवर येताच केशी पुन्हा उठला आणि क्रोधाने तोंड वासून वेगाने हरिवर झेपावला. पण भगवान हसले आणि जसा कोणी सापाला बिळात घालतो, तसा त्यांनी आपला डावा हात सहजपणे त्याच्या तोंडात घातला।
Verse 6
दन्ता निपेतुर्भगवद्भुजस्पृश- स्ते केशिनस्तप्तमयस्पृशो यथा । बाहुश्च तद्देहगतो महात्मनो यथामय: संववृधे उपेक्षित: ॥ ६ ॥
भगवानांच्या भुजेला स्पर्श होताच केशीचे दात ताबडतोब गळून पडले; कारण दैत्याला ती भुजा वितळलेल्या लोखंडासारखी तापलेली वाटली. मग केशीच्या देहात महात्मा भगवानांची ती भुजा फारच वाढू लागली—जशी दुर्लक्षित रोगामुळे पोट फुगते।
Verse 7
समेधमानेन स कृष्णबाहुना निरुद्धवायुश्चरणांश्च विक्षिपन् । प्रस्विन्नगात्र: परिवृत्तलोचन: पपात लण्डं विसृजन् क्षितौ व्यसु: ॥ ७ ॥
भगवान श्रीकृष्णांचा हात वाढत गेल्याने केशीचा श्वास रोखला गेला, त्याने पाय आपटले, शरीर घामाने थबथबले, डोळे फिरले आणि विष्ठा बाहेर पडत असताना तो मृत होऊन जमिनीवर पडला.
Verse 8
तद्देहत: कर्कटिकाफलोपमाद् व्यसोरपाकृष्य भुजं महाभुज: । अविस्मितोऽयत्नहतारिक: सुरै: प्रसूनवर्षैर्वर्षद्भिरीडित: ॥ ८ ॥
महाबाहू कृष्णाने केशीच्या शरीरातून आपला हात काढून घेतला, जे आता काकडीच्या फळासारखे दिसत होते. सहजपणे शत्रूचा वध केल्याचा कोणताही गर्व न बाळगता, भगवंतांनी देवांनी वर्षाव केलेल्या फुलांचा स्वीकार केला.
Verse 9
देवर्षिरुपसङ्गम्य भागवतप्रवरो नृप । कृष्णमक्लिष्टकर्माणं रहस्येतदभाषत ॥ ९ ॥
हे राजा, त्यानंतर देवर्षी नारद एकांत स्थळी भगवान श्रीकृष्णांकडे आले. त्या श्रेष्ठ भक्ताने भगवंतांशी संवाद साधला, जे आपल्या लीला सहजतेने करतात.
Verse 10
कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् योगेश जगदीश्वर । वासुदेवाखिलावास सात्वतां प्रवर प्रभो ॥ १० ॥ त्वमात्मा सर्वभूतानामेको ज्योतिरिवैधसाम् । गूढो गुहाशय: साक्षी महापुरुष ईश्वर: ॥ ११ ॥
[नारद मुनि म्हणाले:] हे कृष्ण, हे कृष्ण, हे अमर्याद आत्मन्! हे योगेश्वर, हे जगदीश्वर! हे वासुदेव, सर्वांचे आश्रय आणि यदूंमध्ये श्रेष्ठ! हे प्रभू, लाकडात सुप्त असलेल्या अग्नीप्रमाणे आपण सर्व प्राण्यांचे परमात्मा आहात. आपण साक्षी, महापुरुष आणि परमेश्वर आहात.
Verse 11
कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् योगेश जगदीश्वर । वासुदेवाखिलावास सात्वतां प्रवर प्रभो ॥ १० ॥ त्वमात्मा सर्वभूतानामेको ज्योतिरिवैधसाम् । गूढो गुहाशय: साक्षी महापुरुष ईश्वर: ॥ ११ ॥
[नारद मुनि म्हणाले:] हे कृष्ण, हे कृष्ण, हे अमर्याद आत्मन्! हे योगेश्वर, हे जगदीश्वर! हे वासुदेव, सर्वांचे आश्रय आणि यदूंमध्ये श्रेष्ठ! हे प्रभू, लाकडात सुप्त असलेल्या अग्नीप्रमाणे आपण सर्व प्राण्यांचे परमात्मा आहात. आपण साक्षी, महापुरुष आणि परमेश्वर आहात.
Verse 12
आत्मनात्माश्रय: पूर्वं मायया ससृजे गुणान् । तैरिदं सत्यसङ्कल्प: सृजस्यत्स्यवसीश्वर: ॥ १२ ॥
तुम्ही सर्व जीवांचे आश्रयस्थान आहात आणि परम नियंता असल्याने, केवळ तुमच्या इच्छेने तुम्ही तुमचे संकल्प पूर्ण करता. तुमच्या वैयक्तिक सृजनशक्तीने तुम्ही सुरुवातीला भौतिक निसर्गाचे गुण प्रकट केले आणि त्यांच्या माध्यमातून तुम्ही या विश्वाची निर्मिती, पालन आणि संहार करता.
Verse 13
स त्वं भूधरभूतानां दैत्यप्रमथरक्षसाम् । अवतीर्णो विनाशाय साधुनां रक्षणाय च ॥ १३ ॥
तेच सृष्टीकर्ते तुम्ही, आता राजांच्या रूपात वावरणाऱ्या दैत्य, प्रमथ आणि राक्षस या असुरांचा नाश करण्यासाठी आणि साधूंच्या रक्षणासाठी पृथ्वीवर अवतरले आहात.
Verse 14
दिष्ट्या ते निहतो दैत्यो लीलयायं हयाकृति: । यस्य हेषितसन्त्रस्तास्त्यजन्त्यनिमिषा दिवम् ॥ १४ ॥
हा घोड्याच्या रूपातील असुर इतका भयानक होता की त्याच्या खिंकाळण्याने घाबरून देव आपले स्वर्गराज्य सोडून पळू लागले होते. पण आमच्या सुदैवाने तुम्ही लीलेने त्याचा वध केला.
Verse 15
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
हे सर्वशक्तिमान प्रभू, अवघ्या दोन दिवसांत, मी तुमच्या हातून चाणूर, मुष्टिक आणि इतर मल्लांचा, तसेच हत्ती कुवलयापीड आणि राजा कंस यांचा वध पाहीन. त्यानंतर मी तुम्हाला कालयवन, मुर, नरक आणि शंख असुराचा वध करताना, पारिजात पुष्प हरण करताना आणि इंद्राचा पराभव करताना पाहीन. मी तुम्हाला वीर राजांच्या अनेक कन्यांशी विवाह करताना, राजा नृगाला शापातून मुक्त करताना आणि स्यमंतक मणी स्वीकारताना पाहीन. तुम्ही यमराजाच्या धामातून एका ब्राह्मणाच्या मृत पुत्राला परत आणाल, पौंड्रक आणि दंतवक्र यांचा वध कराल आणि राजसूय यज्ञात चेदिराज शिशुपालाचा अंत कराल. द्वारकेतील तुमच्या निवासादरम्यान मी तुमच्या या आणि इतर अनेक वीर लीला पाहीन, ज्यांचे गायन दिव्य कवी या पृथ्वीवर करतात.
Verse 16
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
हे सर्वशक्तिमान प्रभू, अवघ्या दोन दिवसांत, मी तुमच्या हातून चाणूर, मुष्टिक आणि इतर मल्लांचा, तसेच हत्ती कुवलयापीड आणि राजा कंस यांचा वध पाहीन. त्यानंतर मी तुम्हाला कालयवन, मुर, नरक आणि शंख असुराचा वध करताना, पारिजात पुष्प हरण करताना आणि इंद्राचा पराभव करताना पाहीन. मी तुम्हाला वीर राजांच्या अनेक कन्यांशी विवाह करताना, राजा नृगाला शापातून मुक्त करताना आणि स्यमंतक मणी स्वीकारताना पाहीन. तुम्ही यमराजाच्या धामातून एका ब्राह्मणाच्या मृत पुत्राला परत आणाल, पौंड्रक आणि दंतवक्र यांचा वध कराल आणि राजसूय यज्ञात चेदिराज शिशुपालाचा अंत कराल. द्वारकेतील तुमच्या निवासादरम्यान मी तुमच्या या आणि इतर अनेक वीर लीला पाहीन, ज्यांचे गायन दिव्य कवी या पृथ्वीवर करतात.
Verse 17
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
हे सर्वशक्तिमान प्रभो! परवा मी तुमच्या हातून चाणूर, मुष्टिक व इतर मल्ल, तसेच कुवलयापीड हत्ती आणि कंस यांचा वध पाहीन. पुढे शंखासुर, कालयवन, मुर व नरक यांचा संहार, पारिजाताचे अपहरण आणि इंद्राचा पराभवही पाहीन. पराक्रम-शुल्क देऊन वीर राजकन्यांचे विवाह, द्वारकेत नृगाचा शापमुक्ती, आणि दुसऱ्या पत्नीसमवेत स्यमंतक मणीचे ग्रहण—हेही पाहीन. यमराजाच्या लोकातून ब्राह्मणाचा मृत पुत्र परत देणे, नंतर पौंड्रकवध, काशीचे दहन, दंतवक्रनिधन आणि महायज्ञात चेदीराजाचा अंत—हे सर्व मी पाहीन. द्वारकावासात तुमच्या इतरही अनेक पराक्रम पृथ्वीवर कविगण गातात; ते मी प्रत्यक्ष पाहीन.
Verse 18
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
हे जगत्पते! द्वारकेत नृगाचा शापमुक्ती, दुसऱ्या पत्नीसमवेत स्यमंतक मणीचे ग्रहण, आणि यमराजाच्या लोकातून ब्राह्मणाचा मृत पुत्र परत देणे—हे सर्व मी पाहीन.
Verse 19
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
त्यानंतर मी पौंड्रकवध, काशी-नगरीचे दहन, दंतवक्रनिधन आणि महाक्रतौ (राजसूय) यज्ञात चेदीराजाचा अंत पाहीन.
Verse 20
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
द्वारकेत वास करताना तुम्ही जी इतर अनेक वीरकर्मे कराल, ती सर्व मी पाहीन—जी पृथ्वीवर कविगण गातात.
Verse 21
अथ ते कालरूपस्य क्षपयिष्णोरमुष्य वै । अक्षौहिणीनां निधनं द्रक्ष्याम्यर्जुनसारथे: ॥ २१ ॥
त्यानंतर मी तुम्हाला कालरूप होऊन, अर्जुनाचा सारथी बनून, पृथ्वीचा भार दूर करण्यासाठी अक्षौहिणी सैन्यांचा संहार करताना पाहीन.
Verse 22
विशुद्धविज्ञानघनं स्वसंस्थया समाप्तसर्वार्थममोघवाञ्छितम् । स्वतेजसा नित्यनिवृत्तमाया- गुणप्रवाहं भगवन्तमीमहि ॥ २२ ॥
हे भगवन्, आम्ही तुमच्या शरण येतो. तुम्ही परम शुद्ध दिव्य ज्ञान-चैतन्याचा घन आहात व आपल्या स्वस्वरूपात नित्य स्थित आहात. तुमची इच्छा कधीही निष्फळ होत नाही; म्हणून तुम्ही सर्व वाञ्छितार्थांनी पूर्ण आहात आणि आपल्या तेजाने मायेच्या गुणप्रवाहापासून सदैव अलिप्त आहात.
Verse 23
त्वामीश्वरं स्वाश्रयमात्ममायया विनिर्मिताशेषविशेषकल्पनम् । क्रीडार्थमद्यात्तमनुष्यविग्रहं नतोऽस्मि धुर्यं यदुवृष्णिसात्वताम् ॥ २३ ॥
हे ईश्वर, जो केवळ स्वतःचाच आधार आहात, मी तुम्हाला प्रणाम करतो. तुम्ही आपल्या आत्ममायेने या विश्वातील असंख्य विशेष व्यवस्था निर्माण केल्या. आता क्रीडार्थ मनुष्यरूप धारण करून यदु, वृष्णि व सात्वतांमध्ये श्रेष्ठ वीर म्हणून मानवयुद्धात सहभागी झाला आहात.
Verse 24
श्रीशुक उवाच एवं यदुपतिं कृष्णं भागवतप्रवरो मुनि: । प्रणिपत्याभ्यनुज्ञातो ययौ तद्दर्शनोत्सव: ॥ २४ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: अशा प्रकारे यदुपती श्रीकृष्णांना संबोधून, भागवतांमध्ये श्रेष्ठ मुनि नारदांनी दंडवत प्रणाम केला. प्रभूंची आज्ञा मिळताच तो महान ऋषी, त्यांच्या प्रत्यक्ष दर्शनाच्या आनंदोत्सवाने भरून, तेथून निघून गेला.
Verse 25
भगवानपि गोविन्दो हत्वा केशिनमाहवे । पशूनपालयत् पालै: प्रीतैर्व्रजसुखावह: ॥ २५ ॥
समरात केशी दैत्याचा वध करून भगवान गोविंद आनंदित गोपसख्यांसह गायी व इतर पशूंचे पालन-रक्षण करीत राहिले. अशा रीतीने ते सर्व व्रजवासीयांसाठी सुखदायक ठरले.
Verse 26
एकदा ते पशून्पालाश्चारयन्तोऽद्रिसानुषु । चक्रुर्निलायनक्रीडाश्चोरपालापदेशत: ॥ २६ ॥
एकदा ते गोपबाल डोंगराच्या उतारांवर पशू चारत असताना, चोर आणि पालक अशी भूमिका घेऊन लपंडावाची क्रीडा करू लागले—कोणी चोर, कोणी गोपाल बनून.
Verse 27
तत्रासन् कतिचिच्चोरा: पालाश्च कतिचिन्नृप । मेषायिताश्च तत्रैके विजह्रुरकुतोभया: ॥ २७ ॥
त्या खेळात, हे राजन्, काही जण चोर झाले, काही गोपाळ, तर काही मेंढरांसारखे झाले. ते सर्व निर्भय होऊन आनंदाने खेळत राहिले।
Verse 28
मयपुत्रो महामायो व्योमो गोपालवेषधृक् । मेषायितानपोवाह प्रायश्चोरायितो बहून् ॥ २८ ॥
तेव्हा दैत्य मायेचा पुत्र, महामायावी व्योम, गोपाळाचा वेष घेऊन आला. तो चोर बनून खेळात मिसळला आणि मेंढरांसारखे झालेले बहुतेक गोपबालक पळवून नेला।
Verse 29
गिरिदर्यां विनिक्षिप्य नीतं नीतं महासुर: । शिलया पिदधे द्वारं चतु:पञ्चावशेषिता: ॥ २९ ॥
तो महासुर एकामागून एक गोपबालकांना उचलून डोंगरातील गुहेत टाकीत गेला आणि दगडाने दार बंद करीत गेला. शेवटी मेंढरांसारखे झालेले फक्त चार-पाचच उरले।
Verse 30
तस्य तत् कर्म विज्ञाय कृष्ण: शरणद: सताम् । गोपान् नयन्तं जग्राह वृकं हरिरिवौजसा ॥ ३० ॥
त्याचे ते कृत्य ओळखून, सत्पुरुषांचा आश्रयदाता श्रीकृष्ण गोपांना नेत असलेल्या त्याला बलाने पकडून घेतला—जसा सिंह लांडग्याला धरतो।
Verse 31
स निजं रूपमास्थाय गिरीन्द्रसदृशं बली । इच्छन्विमोक्तुमात्मानं नाशक्नोद्ग्रहणातुर: ॥ ३१ ॥
तो बलवान दैत्य आपले मूळ रूप धारण करून पर्वतासारखा विशाल झाला. पण सुटण्याचा प्रयत्न करूनही, प्रभूच्या घट्ट पकडीमुळे त्याची ताकद हरपली आणि तो सुटू शकला नाही।
Verse 32
तं निगृह्याच्युतो दोर्भ्यां पातयित्वा महीतले । पश्यतां दिवि देवानां पशुमारममारयत् ॥ ३२ ॥
अच्युत श्रीकृष्णाने व्योमासुराला दोन्ही बाहूंनी आवळून धरून भूमीवर आपटले; स्वर्गातील देव पाहत असतानाच यज्ञपशूप्रमाणे त्याचा वध केला।
Verse 33
गुहापिधानं निर्भिद्य गोपान्नि:सार्य कृच्छ्रत: । स्तूयमान: सुरैर्गोपै: प्रविवेश स्वगोकुलम् ॥ ३३ ॥
कृष्णाने गुहेचे तोंड अडवणारा दगड फोडून कष्टाने अडकलेल्या गोपबालांना बाहेर काढले; मग देव व गोप यांच्या स्तुतीत तो आपल्या गोकुळात परतला।
Frequently Asked Questions
Kaṁsa’s strategy is to eliminate Kṛṣṇa by escalating demonic assaults on Vraja. Keśī, appearing as a monstrous horse, represents violent, uncontrolled force and terror aimed at disrupting the Lord’s pastoral domain. In bhakti exegesis, such demons often embody obstructive tendencies (fear, aggression, arrogance) that threaten devotional life; Kṛṣṇa’s victory signals the Lord’s poṣaṇa—His decisive protection of His devotees and His līlā’s capacity to dissolve fear.
Kṛṣṇa thrust His arm into Keśī’s mouth; to the demon it felt like molten iron, and the arm expanded within, blocking breath until Keśī died. Theologically, the episode emphasizes Bhagavān’s acintya-śakti (inconceivable power): the Lord’s body is spiritual, not subject to material limits, and He defeats adharma effortlessly. The expansion motif also signals that the finite cannot ‘contain’ the Infinite—hostility toward the Supreme collapses under the Supreme’s own presence.
Vyomāsura is a powerful magician, son of the demon Maya, who infiltrates the boys’ play disguised as a cowherd. He abducts the boys and seals them in a cave, exploiting innocence and social trust. The lesson is twofold: (1) līlā shows that threats can arise even amid ordinary joy, and (2) Kṛṣṇa, as the shelter of devotees, perceives hidden danger and rescues the vulnerable, reaffirming poṣaṇa and the Lord’s vigilance over His community.
Nārada’s visit functions as a theological hinge: after an outward display of divine heroism, the sage articulates the inward metaphysics—Kṛṣṇa as antaryāmī, supreme controller, and creator beyond māyā’s guṇas. It also serves narrative architecture: Nārada’s prophecy links the Vraja cycle to imminent Mathurā events (wrestlers, Kuvalayāpīḍa, Kaṁsa) and future Dvārakā and Kurukṣetra līlās, mapping Kṛṣṇa’s avatāra-kārya across the Purāṇa.