Adhyaya 35
Gopī-gīta in Separation: The Flute’s Call and Vraja’s Ecstatic Response
शुकदेव व्रजजीवनाचा नित्य ताल सांगतात—श्रीकृष्ण गोचारणासाठी वनात गेले की गोपींचे मन त्यांच्यामागे धावते आणि त्यांचा दिवस कृष्णलीलांच्या कीर्तनानेच टिकतो. परस्परांत बोलताना त्या कृष्णाच्या वंशीचे वर्णन करतात—त्याची मुद्रा, कोमल बोटे, नाचणाऱ्या भुवया—आणि त्या नादाची अशी मोहिनी की सिद्धांसह आकाशमार्गे जाणाऱ्या दिव्य स्त्रियाही स्तब्ध होतात. विरहाचा भाव पुढे विश्वभक्तीच्या निसर्गात पसरतो—बैल, हरिण, गायी आनंदात थांबतात; नद्या प्रवाह रोखून चरणकमलांची रज मागतात; वृक्ष-लता फळफुले व रस झिरपवून जणू हृदयातील विष्णू प्रकट करतात. मेघ छत्रासारखी सावली, पुष्पवृष्टी व मृदु गर्जना देतात; ब्रह्मा, शिव, इंद्रादी देवही त्या संगीतसाराने चकित होतात. शेवटी संध्याकाळी गायींसह कृष्णाचे परतणे—देव व सख्यांच्या स्तुतीसह—दिवसाच्या विरहाला रात्रीच्या तीव्र स्मरण व पुढील साक्षात् लीलांशी जोडते.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच गोप्य: कृष्णे वनं याते तमनुद्रुतचेतस: । कृष्णलीला: प्रगायन्त्यो निन्युर्दु:खेन वासरान् ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—कृष्ण जेव्हा जेव्हा वनात जात, तेव्हा गोपींचे मन त्यांच्या मागे धावून जाई. त्या कृष्णलीला गात गात विरहदुःखाने दिवस कंठीत.
Verse 2
श्रीगोप्य ऊचु: वामबाहुकृतवामकपोलो वल्गितभ्रुरधरार्पितवेणुम् । कोमलाङ्गुलिभिराश्रितमार्गं गोप्य ईरयति यत्र मुकुन्द: ॥ २ ॥ व्योमयानवनिता: सह सिद्धै- र्विस्मितास्तदुपधार्य सलज्जा: । काममार्गणसमर्पितचित्ता: कश्मलं ययुरपस्मृतनीव्य: ॥ ३ ॥
गोप्या म्हणाल्या—जिथे मुकुंद डाव्या बाहूवर डावा गाल टेकवून, भुवया नाचवीत, ओठांवर वेणू ठेवून, कोमल बोटांनी छिद्रांचे मार्ग झाकीत मधुर नाद काढतो. तेव्हा आकाशमार्गाने पतीसह सिद्धांबरोबर जाणाऱ्या देवस्त्रिया विस्मित होऊन ते ऐकतात व लज्जित होतात; त्यांचे चित्त काममार्गाकडे झुकते, त्या व्याकुळ होतात आणि त्यांच्या वस्त्रांची करधनी सैल होत आहे हेही त्यांना कळत नाही।
Verse 3
श्रीगोप्य ऊचु: वामबाहुकृतवामकपोलो वल्गितभ्रुरधरार्पितवेणुम् । कोमलाङ्गुलिभिराश्रितमार्गं गोप्य ईरयति यत्र मुकुन्द: ॥ २ ॥ व्योमयानवनिता: सह सिद्धै- र्विस्मितास्तदुपधार्य सलज्जा: । काममार्गणसमर्पितचित्ता: कश्मलं ययुरपस्मृतनीव्य: ॥ ३ ॥
गोपिका म्हणाल्या—मुकुंद डावा गाल डाव्या बाहूवर टेकवून, कोमल बोटांनी वेणूची छिद्रे झाकून, भुवया नाचवीत मधुर बासरी वाजवतो. तेव्हा सिद्धांसह आकाशमार्गाने जाणाऱ्या देवस्त्रिया विस्मयाने थबकतात. तो नाद ऐकून त्या लज्जित होतात; कारण त्यांचे चित्त काममार्गाकडे झुकते, आणि व्याकुळ होऊन त्यांच्या वस्त्रांची करधनी सैल होत आहे हेही त्यांना कळत नाही।
Verse 4
हन्त चित्रमबला: शृणुतेदं हारहास उरसि स्थिरविद्युत् । नन्दसूनुरयमार्तजनानां नर्मदो यर्हि कूजितवेणु: ॥ ४ ॥ वृन्दशो व्रजवृषा मृगगावो वेणुवाद्यहृतचेतस आरात् । दन्तदष्टकवला धृतकर्णा निद्रिता लिखितचित्रमिवासन् ॥ ५ ॥
अगं सखींनो, किती अद्भुत—ऐका! आर्तांना आनंद देणारा नंदसुत, उरावर स्थिर वीजेसारखी शोभा धारण करतो आणि हारासारखे झळाळते हास्य बाळगतो. तो जेव्हा कुहुकणारी बासरी वाजवतो, तेव्हा दूर दूर गटागटाने उभे असलेले व्रजातील बैल, हरिणे व गायी त्या नादाने मोहित होतात. तोंडातील चारा दातांत दाबून, कान ताठ करून, ते असे स्तब्ध होतात की जणू झोपले आहेत किंवा चित्रातलेच प्राणी आहेत।
Verse 5
हन्त चित्रमबला: शृणुतेदं हारहास उरसि स्थिरविद्युत् । नन्दसूनुरयमार्तजनानां नर्मदो यर्हि कूजितवेणु: ॥ ४ ॥ वृन्दशो व्रजवृषा मृगगावो वेणुवाद्यहृतचेतस आरात् । दन्तदष्टकवला धृतकर्णा निद्रिता लिखितचित्रमिवासन् ॥ ५ ॥
अगं सखींनो, किती अद्भुत—ऐका! आर्तांना आनंद देणारा नंदसुत, उरावर स्थिर वीजेसारखी शोभा धारण करतो आणि हारासारखे झळाळते हास्य बाळगतो. तो जेव्हा कुहुकणारी बासरी वाजवतो, तेव्हा दूर दूर गटागटाने उभे असलेले व्रजातील बैल, हरिणे व गायी त्या नादाने मोहित होतात. तोंडातील चारा दातांत दाबून, कान ताठ करून, ते असे स्तब्ध होतात की जणू झोपले आहेत किंवा चित्रातलेच प्राणी आहेत।
Verse 6
बर्हिणस्तबकधातुपलाशै- र्बद्धमल्लपरिबर्हविडम्ब: । कर्हिचित् सबल आलि स गोपै- र्गा: समाह्वयति यत्र मुकुन्द: ॥ ६ ॥ तर्हि भग्नगतय: सरितो वै तत्पदाम्बुजरजोऽनिलनीतम् । स्पृहयतीर्वयमिवाबहुपुण्या: प्रेमवेपितभुजा: स्तिमिताप: ॥ ७ ॥
प्रिय सखी, कधी मुकुंद पानं, मोरपिसं आणि रंगीत खनिजांनी स्वतःला सजवून मल्लासारखा वेष धारण करतो. मग बलराम व गोपबालांसह तो बासरी वाजवून गायींना हाक मारतो. त्या वेळी नद्या देखील प्रवाह तोडून थांबतात; प्रेमोन्मादाने त्यांचे पाणी स्तब्ध होते, कारण वाऱ्याने आणलेली त्याच्या चरणकमलांची धूळ मिळावी अशी त्यांना आस लागते. पण आमच्यासारख्या अल्पपुण्य असल्याने त्या फक्त प्रेमाने थरथरणाऱ्या भुजा घेऊन प्रतीक्षा करीत राहतात।
Verse 7
बर्हिणस्तबकधातुपलाशै- र्बद्धमल्लपरिबर्हविडम्ब: । कर्हिचित् सबल आलि स गोपै- र्गा: समाह्वयति यत्र मुकुन्द: ॥ ६ ॥ तर्हि भग्नगतय: सरितो वै तत्पदाम्बुजरजोऽनिलनीतम् । स्पृहयतीर्वयमिवाबहुपुण्या: प्रेमवेपितभुजा: स्तिमिताप: ॥ ७ ॥
प्रिय सखी, कधी मुकुंद पानं, मोरपिसं आणि रंगीत खनिजांनी स्वतःला सजवून मल्लासारखा वेष धारण करतो. मग बलराम व गोपबालांसह तो बासरी वाजवून गायींना हाक मारतो. त्या वेळी नद्या देखील प्रवाह तोडून थांबतात; प्रेमोन्मादाने त्यांचे पाणी स्तब्ध होते, कारण वाऱ्याने आणलेली त्याच्या चरणकमलांची धूळ मिळावी अशी त्यांना आस लागते. पण आमच्यासारख्या अल्पपुण्य असल्याने त्या फक्त प्रेमाने थरथरणाऱ्या भुजा घेऊन प्रतीक्षा करीत राहतात।
Verse 8
अनुचरै: समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूति: । वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- र्वेणुनाह्वयति गा: स यदा हि ॥ ८ ॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्या: । प्रणतभारविटपा मधुधारा: प्रेमहृष्टतनवो ववृषु: स्म ॥ ९ ॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै: । अलिकुलैरलघुगीतामभीष्ट- माद्रियन् यर्हि सन्धितवेणु: ॥ १० ॥ सरसि सारसहंसविहङ्गा- श्चारुगीताहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौना: ॥ ११ ॥
कृष्ण सख्यांसह वनात विहार करीत असता ते त्याच्या पराक्रमाचे गान करतात; तो आदिपुरुषाप्रमाणे अचल ऐश्वर्याने शोभतो. जेव्हा तो गिरितटांवर चरणाऱ्या गायींना वेणुनादाने हाक मारतो।
Verse 9
अनुचरै: समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूति: । वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- र्वेणुनाह्वयति गा: स यदा हि ॥ ८ ॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्या: । प्रणतभारविटपा मधुधारा: प्रेमहृष्टतनवो ववृषु: स्म ॥ ९ ॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै: । अलिकुलैरलघुगीतामभीष्ट- माद्रियन् यर्हि सन्धितवेणु: ॥ १० ॥ सरसि सारसहंसविहङ्गा- श्चारुगीताहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौना: ॥ ११ ॥
तेव्हा वनातील लता व वृक्ष पुष्प-फलांनी समृद्ध होऊन जणू हृदयात विष्णूला प्रकट करीत आहेत असे भासते। भाराने वाकलेल्या फांद्या, प्रेमहर्षाने पुलकित देह, मधुर रसधारा वर्षाव करतात।
Verse 10
अनुचरै: समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूति: । वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- र्वेणुनाह्वयति गा: स यदा हि ॥ ८ ॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्या: । प्रणतभारविटपा मधुधारा: प्रेमहृष्टतनवो ववृषु: स्म ॥ ९ ॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै: । अलिकुलैरलघुगीतामभीष्ट- माद्रियन् यर्हि सन्धितवेणु: ॥ १० ॥ सरसि सारसहंसविहङ्गा- श्चारुगीताहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौना: ॥ ११ ॥
जेव्हा दर्शनीय तिलकधारी, वनमाला परिधान केलेला श्रीकृष्ण दिव्य सुगंधी तुळशी व मधाने मत्त झालेल्या भ्रमरांनी वेढलेला असतो, तेव्हा तो वेणू ओठांशी लावून प्रिय मधुर धून छेडतो; आणि भ्रमरांचे थवे त्या गीताला जणू आदराने स्वीकारतात।
Verse 11
अनुचरै: समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूति: । वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- र्वेणुनाह्वयति गा: स यदा हि ॥ ८ ॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्या: । प्रणतभारविटपा मधुधारा: प्रेमहृष्टतनवो ववृषु: स्म ॥ ९ ॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै: । अलिकुलैरलघुगीतामभीष्ट- माद्रियन् यर्हि सन्धितवेणु: ॥ १० ॥ सरसि सारसहंसविहङ्गा- श्चारुगीताहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौना: ॥ ११ ॥
सरोवरातील सारस, हंस व इतर पक्षी त्याच्या मधुर सुरांनी मोहित होऊन जवळ येतात। ते एकाग्रचित्ताने हरिची उपासना करतात; डोळे मिटून, मौन धारण करून ध्यानस्थ होतात।
Verse 12
सहबल: स्रगवतंसविलास: सानुषु क्षितिभृतो व्रजदेव्य: । हर्षयन् यर्हि वेणुरवेण जातहर्ष उपरम्भति विश्वम् ॥ १२ ॥ महदतिक्रमणशङ्कितचेता मन्दमन्दमनुगर्जति मेघ: । सुहृदमभ्यवर्षत् सुमनोभि- श्छायया च विदधत् प्रतपत्रम् ॥ १३ ॥
हे व्रजदेवींनो! बलरामासह, शिरावर पुष्पमाला खेळकरपणे धारण करून श्रीकृष्ण पर्वताच्या उतारांवर विहार करतो. जेव्हा तो वेणुनादाने सर्वांना हर्षित करतो, तेव्हा सारा जग आनंदित होते।
Verse 13
सहबल: स्रगवतंसविलास: सानुषु क्षितिभृतो व्रजदेव्य: । हर्षयन् यर्हि वेणुरवेण जातहर्ष उपरम्भति विश्वम् ॥ १२ ॥ महदतिक्रमणशङ्कितचेता मन्दमन्दमनुगर्जति मेघ: । सुहृदमभ्यवर्षत् सुमनोभि- श्छायया च विदधत् प्रतपत्रम् ॥ १३ ॥
हे व्रजदेवींनो! जेव्हा श्रीकृष्ण बलरामांसह डोंगराच्या उतारांवर शिरोभूषणासारखी फुलांची माळ घालून क्रीडा करीत वेणुनादाने सर्व जगाला हर्षित करतात, तेव्हा महान पुरुषाचा अपराध होईल या भीतीने जवळचा मेघ अतिशय मंद गडगडाट करून साथ देतो. तो आपल्या प्रिय सखा कृष्णावर पुष्पवृष्टी करतो आणि छत्रासारखी छाया देऊन त्यांना उन्हापासून आडोसा करतो।
Verse 14
विविधगोपचरणेषु विदग्धो वेणुवाद्य उरुधा निजशिक्षा: । तव सुत: सति यदाधरबिम्बे दत्तवेणुरनयत् स्वरजाती: ॥ १४ ॥ सवनशस्तदुपधार्य सुरेशा: शक्रशर्वपरमेष्ठिपुरोगा: । कवय आनतकन्धरचित्ता: कश्मलं ययुरनिश्चिततत्त्वा: ॥ १५ ॥
हे साध्वी यशोदे! तुझा पुत्र गोपजीवनातील सर्व कलांत पारंगत आहे; स्वतःच्या शिक्षेने त्याने वेणुवादनाच्या अनेक नव्या शैली निर्माण केल्या आहेत. जेव्हा तो बिंबफळासारख्या लाल अधरांवर वेणु ठेवून स्वरसमूहांना नाना रागरूपांनी प्रवाहित करतो, तेव्हा ती ध्वनी वारंवार ऐकून ब्रह्मा, शंकर, इंद्र इत्यादी देवेशही मोहून गोंधळतात. ते महाकवी व महाज्ञानी असूनही तिचे तत्त्व ठरवू शकत नाहीत; म्हणून मन व मस्तक झुकवून नमस्कार करतात।
Verse 15
विविधगोपचरणेषु विदग्धो वेणुवाद्य उरुधा निजशिक्षा: । तव सुत: सति यदाधरबिम्बे दत्तवेणुरनयत् स्वरजाती: ॥ १४ ॥ सवनशस्तदुपधार्य सुरेशा: शक्रशर्वपरमेष्ठिपुरोगा: । कवय आनतकन्धरचित्ता: कश्मलं ययुरनिश्चिततत्त्वा: ॥ १५ ॥
हे साध्वी यशोदे! तुझा पुत्र गोपजीवनातील सर्व कलांत पारंगत आहे; स्वतःच्या शिक्षेने त्याने वेणुवादनाच्या अनेक नव्या शैली निर्माण केल्या आहेत. जेव्हा तो बिंबफळासारख्या लाल अधरांवर वेणु ठेवून स्वरसमूहांना नाना रागरूपांनी प्रवाहित करतो, तेव्हा ती ध्वनी वारंवार ऐकून ब्रह्मा, शंकर, इंद्र इत्यादी देवेशही मोहून गोंधळतात. ते महाकवी व महाज्ञानी असूनही तिचे तत्त्व ठरवू शकत नाहीत; म्हणून मन व मस्तक झुकवून नमस्कार करतात।
Verse 16
निजपदाब्जदलैर्ध्वजवज्र- नीरजाङ्कुशविचित्रललामै: । व्रजभुव: शमयन् खुरतोदं वर्ष्मधुर्यगतिरीडितवेणु: ॥ १६ ॥ व्रजति तेन वयं सविलास- वीक्षणार्पितमनोभववेगा: । कुजगतिं गमिता न विदाम: कश्मलेन कवरं वसनं वा ॥ १७ ॥
श्रीकृष्ण जेव्हा कमळपाकळीसारख्या कोमल चरणांनी—ज्यांवर ध्वजा, वज्र, कमळ व अंकुश अशी विचित्र चिन्हे आहेत—व्रजभूमीवर चालत गायींच्या खुरांच्या टोचण्याने भूमीला होणारी वेदना शांत करतात, आणि प्रशंसित वेणु वाजवीत गजराजासारख्या मधुर गतीने विहार करतात—तेव्हा आम्ही गोपी, त्यांच्या लीलामय कटाक्षांनी कामदेवाच्या वेगाने व्याकुळ होऊन, वृक्षांसारख्या स्तब्ध होतो. मोहामुळे आमची वेणी व वस्त्रे सैल झाली आहेत हेही कळत नाही।
Verse 17
निजपदाब्जदलैर्ध्वजवज्र- नीरजाङ्कुशविचित्रललामै: । व्रजभुव: शमयन् खुरतोदं वर्ष्मधुर्यगतिरीडितवेणु: ॥ १६ ॥ व्रजति तेन वयं सविलास- वीक्षणार्पितमनोभववेगा: । कुजगतिं गमिता न विदाम: कश्मलेन कवरं वसनं वा ॥ १७ ॥
श्रीकृष्ण जेव्हा कमळपाकळीसारख्या कोमल चरणांनी—ज्यांवर ध्वजा, वज्र, कमळ व अंकुश अशी विचित्र चिन्हे आहेत—व्रजभूमीवर चालत गायींच्या खुरांच्या टोचण्याने भूमीला होणारी वेदना शांत करतात, आणि प्रशंसित वेणु वाजवीत गजराजासारख्या मधुर गतीने विहार करतात—तेव्हा आम्ही गोपी, त्यांच्या लीलामय कटाक्षांनी कामदेवाच्या वेगाने व्याकुळ होऊन, वृक्षांसारख्या स्तब्ध होतो. मोहामुळे आमची वेणी व वस्त्रे सैल झाली आहेत हेही कळत नाही।
Verse 18
मणिधर: क्वचिदागणयन् गा मालया दयितगन्धतुलस्या: । प्रणयिनोऽनुचरस्य कदांसे प्रक्षिपन् भुजमगायत यत्र ॥ १८ ॥ क्वणितवेणुरववञ्चितचित्ता: कृष्णमन्वसत कृष्णगृहिण्य: । गुणगणार्णमनुगत्य हरिण्यो गोपिका इव विमुक्तगृहाशा: ॥ १९ ॥
आता मणिमाळेत गायी मोजत श्रीकृष्ण कुठेतरी उभे आहेत. प्रियेच्या सुगंधाने सुवासित तुळशीची माळ घालून, स्नेही गोपसख्याच्या खांद्यावर भुजा टाकून ते वेणू वाजवीत गातात. त्या नादाने मोहित काळ्या हरिणींच्या पत्नी गुणसमुद्र कृष्णाजवळ येऊन बसतात; आमच्या गोपींसारख्या गृहसुखाची आशा सोडतात.
Verse 19
मणिधर: क्वचिदागणयन् गा मालया दयितगन्धतुलस्या: । प्रणयिनोऽनुचरस्य कदांसे प्रक्षिपन् भुजमगायत यत्र ॥ १८ ॥ क्वणितवेणुरववञ्चितचित्ता: कृष्णमन्वसत कृष्णगृहिण्य: । गुणगणार्णमनुगत्य हरिण्यो गोपिका इव विमुक्तगृहाशा: ॥ १९ ॥
वेणूच्या क्वणित नादाने ज्यांचे चित्त मोहित झाले, त्या कृष्णगृहिणी काळ्या हरिणी गुणसमुद्र कृष्णाच्या मागे गेल्या व जवळ बसल्या; गोपींसारख्या गृहसुखाची आशा सोडून दिली.
Verse 20
कुन्ददामकृतकौतुकवेषो गोपगोधनवृतो यमुनायाम् । नन्दसूनुरनघे तव वत्सो नर्मद: प्रणयिणां विजहार ॥ २० ॥ मन्दवायुरुपवात्यनुकूलं मानयन् मलयजस्पर्शेन । वन्दिनस्तमुपदेवगणा ये वाद्यगीतबलिभि: परिवव्रु: ॥ २१ ॥
हे निष्पाप यशोदे! नंदसुत तुझा लाडका कुंदफुलांच्या माळेने उत्सवी वेश करून, गोप व गोधनांनी वेढलेला यमुनेवर विहार करीत आहे आणि प्रिय सख्यांना आनंद देत आहे.
Verse 21
कुन्ददामकृतकौतुकवेषो गोपगोधनवृतो यमुनायाम् । नन्दसूनुरनघे तव वत्सो नर्मद: प्रणयिणां विजहार ॥ २० ॥ मन्दवायुरुपवात्यनुकूलं मानयन् मलयजस्पर्शेन । वन्दिनस्तमुपदेवगणा ये वाद्यगीतबलिभि: परिवव्रु: ॥ २१ ॥
मंद वारा अनुकूल होऊन मलयज चंदनाच्या शीतल सुगंधाने जणू त्यांचा सत्कार करीत आहे. आणि उपदेवगण वंद्यांसारखे चारही बाजूंनी वेढून वाद्य, गीत व अर्पणांनी त्यांची स्तुती करीत आहेत.
Verse 22
वत्सलो व्रजगवां यदगध्रो वन्द्यमानचरण: पथि वृद्धै: । कृत्स्नगोधनमुपोह्य दिनान्ते गीतवेणुरनुगेडितकीर्ति: ॥ २२ ॥ उत्सवं श्रमरुचापि दृशीना- मुन्नयन् खुररजश्छुरितस्रक् । दित्सयैति सुहृदासिष एष देवकीजठरभूरुडुराज: ॥ २३ ॥
व्रजच्या गायींवर अपार वात्सल्याने ते गोवर्धनधारी झाले. दिवसाअखेरीस सर्व गोधन एकत्र करून परतताना ते वेणूवर गीत वाजवतात; वाटेत वृद्धजन त्यांच्या चरणांची वंदना करतात आणि सोबतचे गोपबाल त्यांची कीर्ती गातात. खुरांच्या धुळीने माखलेली माळ व श्रमाने उजळलेली त्यांची छबी डोळ्यांसाठी उत्सव ठरते; मित्रांच्या इच्छा पूर्ण करण्यास तत्पर हा यशोदेच्या उदरातून उदय पावलेला चंद्रासारखा कृष्ण आहे।
Verse 23
वत्सलो व्रजगवां यदगध्रो वन्द्यमानचरण: पथि वृद्धै: । कृत्स्नगोधनमुपोह्य दिनान्ते गीतवेणुरनुगेडितकीर्ति: ॥ २२ ॥ उत्सवं श्रमरुचापि दृशीना- मुन्नयन् खुररजश्छुरितस्रक् । दित्सयैति सुहृदासिष एष देवकीजठरभूरुडुराज: ॥ २३ ॥
व्रजातील गायींवर अपार वात्सल्य असल्याने श्रीकृष्ण गोवर्धनधारी झाले. दिवसाच्या शेवटी आपले सर्व गोधन एकत्र करून परतताना ते वेणूवर मधुर गीत वाजवतात; वाटेत वृद्धजन व देवगण त्यांच्या कमलचरणांची वंदना करतात आणि सोबतचे गवळेबाल त्यांच्या कीर्तीचे गान करतात. खुरांच्या धुळीने त्यांची माळ धूसर होते; श्रमाने वाढलेली त्यांची शोभा डोळ्यांसाठी उत्सव ठरते. सख्यांच्या इच्छा पूर्ण करण्यास उत्सुक, ते यशोदामातेच्या उदरातून उदयास आलेल्या चंद्रासारखे आहेत।
Verse 24
मदविघूर्णितलोचन ईषत्- मानद: स्वसुहृदां वनमाली । बदरपाण्डुवदनो मृदुगण्डं मण्डयन् कनककुण्डललक्ष्म्या ॥ २४ ॥ यदुपतिर्द्विरदराजविहारो यामिनीपतिरिवैष दिनान्ते । मुदितवक्त्र उपयाति दुरन्तं मोचयन् व्रजगवां दिनतापम् ॥ २५ ॥
मदासारख्या हलक्या झुलण्याने ज्यांचे डोळे किंचित फिरतात, असे श्रीकृष्ण आपल्या सुहृदांचा आदर करतात; ते वनमाळ धारण करतात. बदरफळासारख्या छटेचा उजळ मुख आणि सुवर्ण कुंडलांची प्रभा त्यांच्या कोमल गालांना अधिक शोभा देते. दिवसाच्या शेवटी यदुपती राजहत्तीच्या डौलाने, रात्रिनाथ चंद्रासारख्या प्रसन्न मुखाने परत येतात आणि व्रजातील गायींना दिवसाच्या उष्णतेपासून मुक्त करतात।
Verse 25
मदविघूर्णितलोचन ईषत्- मानद: स्वसुहृदां वनमाली । बदरपाण्डुवदनो मृदुगण्डं मण्डयन् कनककुण्डललक्ष्म्या ॥ २४ ॥ यदुपतिर्द्विरदराजविहारो यामिनीपतिरिवैष दिनान्ते । मुदितवक्त्र उपयाति दुरन्तं मोचयन् व्रजगवां दिनतापम् ॥ २५ ॥
मदासारख्या हलक्या झुलण्याने ज्यांचे डोळे किंचित फिरतात, असे श्रीकृष्ण आपल्या सुहृदांचा आदर करतात; ते वनमाळ धारण करतात. बदरफळासारख्या छटेचा उजळ मुख आणि सुवर्ण कुंडलांची प्रभा त्यांच्या कोमल गालांना अधिक शोभा देते. दिवसाच्या शेवटी यदुपती राजहत्तीच्या डौलाने, रात्रिनाथ चंद्रासारख्या प्रसन्न मुखाने परत येतात आणि व्रजातील गायींना दिवसाच्या उष्णतेपासून मुक्त करतात।
Verse 26
श्रीशुक उवाच एवं व्रजस्त्रियो राजन् कृष्णलीलानुगायती: । रेमिरेऽह:सु तच्चित्तास्तन्मनस्का महोदया: ॥ २६ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्! अशा प्रकारे व्रजातील स्त्रिया दिवसा अखंड श्रीकृष्णाच्या लीलांचे गान करून आनंदात रमल्या; त्यांचे चित्त व मन पूर्णपणे त्यांच्यातच तल्लीन होते आणि त्या महान उत्साहाने भरून गेल्या।
Frequently Asked Questions
The passage magnifies Kṛṣṇa’s veṇu-nāda as transcendental attraction (ākarṣaṇa) that surpasses social and cosmic boundaries. The ‘disturbance’ is not endorsement of mundane lust but a poetic revelation of how Bhagavān’s beauty and sound subdue conditioned propriety and awaken involuntary absorption. Bhāgavata rhetoric uses this to assert Kṛṣṇa’s supremacy: if even celestial beings lose composure, the gopīs’ exclusive fixation is shown as spiritually inevitable and theologically meaningful.
These are Bhāgavata signs (lakṣaṇa) of bhakti’s contagion in Vraja: the environment mirrors the devotees’ inner state. Rivers halting suggests nature’s suspension before the Absolute, yearning for contact with His pāda-raja (foot-dust). Trees and creepers becoming luxuriant and ‘manifesting Viṣṇu’ indicates sattvika transformation—external fertility symbolizing internal revelation—teaching that devotion is not only psychological but cosmically participatory in Kṛṣṇa’s līlā.
Śukadeva Gosvāmī narrates to King Parīkṣit, framing the gopīs’ speech as daytime kīrtana born from separation during Kṛṣṇa’s forest pastimes. This frame is crucial: it presents the gopīs’ words as sādhana (continuous remembrance) and as pramāṇa (authoritative testimony) for the Bhāgavata’s theology of āśraya—Kṛṣṇa as the supreme object of love.
The evening return (go-cāraṇa completion) resolves the day’s vipralambha with a glimpse of reunion: Kṛṣṇa, dusted by cows’ hooves, worshiped along the path, and welcomed by friends. Literarily it provides narrative progression from daytime separation to the intensification of Vraja’s nocturnal affect; theologically it shows poṣaṇa—Kṛṣṇa as the one who protects, gathers, and ‘delivers’ Vraja (including the cows) from hardship while simultaneously nourishing devotees’ longing into deeper bhakti.