Adhyaya 32
Gopī-gīta Aftermath: Kṛṣṇa Returns and Explains Divine Non-Reciprocation (Rāsa-līlā Dialogue)
गोपिकांच्या विरहगीतानंतर श्रीकृष्ण स्मितहास्याने पुन्हा प्रकट झाले व त्यांचे प्राण परत आणून विरहदुःख निवळले. गोपिका कधी सेवा, कधी आलिंगन, कधी मान-राग, तर कधी योगासारख्या अंतर्मुख तल्लीनतेने—भिन्न भाव दाखवतात, पण एकनिष्ठ भक्ती एकच राहते. कृष्ण त्यांना चंद्रप्रकाशात कालिंदीच्या तीरावर नेतात; सुगंधी वारे, मऊ वाळू व शरद्चंद्राची प्रभा रस वाढवते. शक्तींनी वेढलेल्या परमात्म्यासारखे ते मध्ये बसून पूजिले जातात; तरीही जखमी गोपिका प्रेमातील प्रतिदान-धर्म विचारतात—कोण प्रत्युपकार करतो, कोण निष्काम प्रेम करतो, आणि कोण कुणावर प्रेमच करत नाही. कृष्ण स्वार्थी मैत्री, स्वाभाविक करुणा, तसेच आत्मतुष्ट/ईर्ष्याजन्य अप्रतिदान यांचा भेद सांगून आपला विलंब भक्ती तीव्र करण्यासाठी होता असे स्पष्ट करतात. शेवटी गोपिकांच्या निर्मळ सेवेचे ऋण फेडू शकत नाही असे सांगून पुढील रासलीलेत प्रेमालाच परम धर्म ठरवतात.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति गोप्य: प्रगायन्त्य: प्रलपन्त्यश्च चित्रधा । रुरुदु: सुस्वरं राजन् कृष्णदर्शनलालसा: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: हे राजन्, गोपींनी विविध रम्य रीतीने गाणे गाऊन व मनोगत बोलून, श्रीकृष्णदर्शनाच्या उत्कंठेने मधुर पण मोठ्या स्वरात रडू लागल्या।
Verse 2
तासामाविरभूच्छौरि: स्मयमानमुखाम्बुज: । पीताम्बरधर: स्रग्वी साक्षान्मन्मथमन्मथ: ॥ २ ॥
तेव्हा शौरी श्रीकृष्ण हसऱ्या कमलमुखाने, गळ्यात माळ व पीतांबर धारण करून गोपींसमोर प्रकट झाले—जणू कामदेवालाही मोहित करणारे साक्षात्।
Verse 3
तं विलोक्यागतं प्रेष्ठं प्रीत्युत्फुल्लदृशोऽबला: । उत्तस्थुर्युगपत् सर्वास्तन्व: प्राणमिवागतम् ॥ ३ ॥
आपला परमप्रिय कृष्ण परत आला असे पाहून, प्रेमाने फुललेल्या नजरेच्या त्या सर्व गोपी एकाच वेळी उभ्या राहिल्या; जणू देहात प्राणच परत आला।
Verse 4
काचित् कराम्बुजं शौरेर्जगृहेऽञ्जलिना मुदा । काचिद् दधार तद्बाहुमंसे चन्दनभूषितम् ॥ ४ ॥
एका गोपीने आनंदाने शौरीचे करकमल जोडलेल्या तळहातांत घेतले, आणि दुसरीने चंदनाने सुशोभित त्यांचा बाहू आपल्या खांद्यावर ठेवला।
Verse 5
काचिदञ्जलिनागृह्णात्तन्वी ताम्बूलचर्वितम् । एका तदङ्घ्रिकमलं सन्तप्ता स्तनयोरधात् ॥ ५ ॥
एका सडपातळ गोपीने भक्तिभावाने अंजलीत त्यांचे चर्वित तांबूल घेतले, आणि दुसरी गोपी कामतापाने व्याकुळ होऊन त्यांचे चरणकमल आपल्या स्तनांवर ठेवले।
Verse 6
एका भ्रुकुटिमाबध्य प्रेमसंरम्भविह्वला । घ्नन्तीवैक्षत् कटाक्षेपै: सन्दष्टदशनच्छदा ॥ ६ ॥
एक गोपी प्रेमजन्य रोषाने व्याकुळ होऊन भुवया वाकड्या करून, ओठ दातांनी चावून, कठोर कटाक्षांनी जणू त्यांना घायाळ करू लागली।
Verse 7
अपरानिमिषद्दृग्भ्यां जुषाणा तन्मुखाम्बुजम् । आपीतमपि नातृप्यत् सन्तस्तच्चरणं यथा ॥ ७ ॥
दुसरी गोपी अनिमिष नजरेने त्यांच्या मुखकमळाचे माधुर्य आस्वादत राहिली; भरपूर पिऊनही तृप्त झाली नाही, जसे संत प्रभूच्या चरणध्यानाने कधी तृप्त होत नाहीत।
Verse 8
तं काचिन्नेत्ररन्ध्रेण हृदिकृत्वा निमील्य च । पुलकाङ्ग्युपगुह्यास्ते योगीवानन्द सम्प्लुता ॥ ८ ॥
एका गोपीने नेत्रांच्या द्वाराने प्रभूंना अंतरी नेऊन हृदयात ठेवले; मग डोळे मिटून, अंगावर रोमांच उभा राहून, अंतःकरणातच त्यांना सतत आलिंगन दिले—आनंदात निमग्न योगिनीप्रमाणे।
Verse 9
सर्वास्ता: केशवालोकपरमोत्सवनिर्वृता: । जहुर्विरहजं तापं प्राज्ञं प्राप्य यथा जना: ॥ ९ ॥
केशवांना पुन्हा पाहताच सर्व गोपी परमोत्सवाने आनंदित झाल्या. विरहाची जळजळ त्यांनी सोडून दिली, जसे लोक प्राज्ञ संताचा संग मिळाल्यावर दुःख विसरतात।
Verse 10
ताभिर्विधूतशोकाभिर्भगवानच्युतो वृत: । व्यरोचताधिकं तात पुरुष: शक्तिभिर्यथा ॥ १० ॥
शोकमुक्त झालेल्या गोपींनी वेढलेल्या भगवान अच्युत अधिकच शोभून दिसले. हे राजन्, कृष्ण जणू आपल्या दिव्य शक्तींनी परिवृत परमात्म्यासारखे तेजस्वी भासले।
Verse 11
ता: समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभु: । विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम् ॥ ११ ॥ शरच्चन्द्रांशुसन्दोहध्वस्तदोषातम: शिवम् । कृष्णाया हस्ततरलाचितकोमलवालुकम् ॥ १२ ॥
मग सर्वशक्तिमान श्रीकृष्ण गोपींना घेऊन कालिंदी (यमुना)च्या तीरावर गेले. लाटांच्या हातांनी किनाऱ्यावर मऊ वाळूचे ढिग पसरवले होते; उमललेल्या कुंद व मन्दार फुलांचा सुगंध घेऊन वाहणाऱ्या वाऱ्याने भुंगे आकर्षिले, आणि शरद्चंद्राच्या विपुल किरणांनी रात्रीचा अंधार नाहीसा करून ते स्थान मंगलमय केले।
Verse 12
ता: समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभु: । विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम् ॥ ११ ॥ शरच्चन्द्रांशुसन्दोहध्वस्तदोषातम: शिवम् । कृष्णाया हस्ततरलाचितकोमलवालुकम् ॥ १२ ॥
शरद्चंद्राच्या किरणसमूहाने रात्रीचा अंधार नष्ट करून तो पुळिण अत्यंत शुभ झाला. कालिंदीच्या तरंग-हातांनी तिथे मऊ वाळू पसरवली होती; उमललेल्या कुंद व मन्दार फुलांचा सुगंध घेऊन वाहणारा वारा भुंग्यांच्या थव्याला खेचत होता।
Verse 13
तद्दर्शनाह्लादविधूतहृद्रुजो मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययु: । स्वैरुत्तरीयै: कुचकुङ्कुमाङ्कितै- रचीक्लृपन्नासनमात्मबन्धवे ॥ १३ ॥
कृष्णदर्शनाच्या आनंदाने त्यांच्या हृदयातील वेदना नाहीशी झाली आणि त्या जणू मूर्तिमंत श्रुतीप्रमाणे सर्व मनोरथ पूर्ण झाल्याचे अनुभवू लागल्या. मग आपल्या प्रिय सखा श्रीकृष्णासाठी त्यांनी स्वतःची उत्तरीये पसरून आसन तयार केले; ती त्यांच्या उरोजांवरील कुंकुमाने रंगलेली होती।
Verse 14
तत्रोपविष्टो भगवान् स ईश्वरो योगेश्वरान्तर्हृदि कल्पितासन: । चकास गोपीपरिषद्गतोऽर्चित- स्त्रैलोक्यलक्ष्म्येकपदं वपुर्दधत् ॥ १४ ॥
तेथे गोपींच्या सभेत भगवान् ईश्वर श्रीकृष्ण विराजमान झाले—ज्यांच्यासाठी योगेश्वर आपल्या अंतःकरणात आसन कल्पितात. गोपी त्यांची आराधना करीत होत्या, आणि तीनही लोकांच्या लक्ष्मीचे एकमेव धाम असलेले त्यांचे दिव्य वपु अत्यंत तेजाने उजळून निघाले।
Verse 15
सभाजयित्वा तमनङ्गदीपनं सहासलीलेक्षणविभ्रमभ्रुवा । संस्पर्शनेनाङ्ककृताङ्घ्रिहस्तयो: संस्तुत्य ईषत्कुपिता बभाषिरे ॥ १५ ॥
अनंगाला प्रज्वलित करणाऱ्या श्रीकृष्णाचा त्यांनी सत्कार केला—हसत-खेळत टाकलेल्या कटाक्षांनी, भुवयांच्या प्रेमिल इशाऱ्यांनी, आणि मांडीवर घेऊन त्यांच्या हात-पायांना स्पर्श करून मालिश करून. तरीही पूजन करतानाच त्या किंचित रुसल्या होत्या; म्हणून त्या त्यांना असे म्हणाल्या।
Verse 16
श्रीगोप्य ऊचु: भजतोऽनुभजन्त्येक एक एतद्विपर्ययम् । नोभयांश्च भजन्त्येक एतन्नो ब्रूहि साधु भो: ॥ १६ ॥
श्रीगोपिका म्हणाल्या—काही जण प्रेम करणाऱ्यालाच प्रत्युत्तर देतात; काही उदासीन वा वैरीलाही स्नेह देतात; तर काही कोणालाही भजत नाहीत. हे कृष्णा, हे नीट समजावून सांग.
Verse 17
श्रीभगवानुवाच मिथो भजन्ति ये सख्य: स्वार्थैकान्तोद्यमा हि ते । न तत्र सौहृदं धर्म: स्वार्थार्थं तद्धि नान्यथा ॥ १७ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—जे परस्परांना मित्र म्हणत केवळ स्वार्थासाठी प्रेम करतात, ते खरे तर स्वार्थीच. तिथे ना खरे सौहार्द, ना धर्म. स्वतःचा लाभ नसता तर ते प्रत्युत्तरही दिले नसते.
Verse 18
भजन्त्यभजतो ये वै करुणा: पितरौ यथा । धर्मो निरपवादोऽत्र सौहृदं च सुमध्यमा: ॥ १८ ॥
हे सुमध्यमा गोपिकांनो, जे प्रत्युत्तर न देणाऱ्यालाही भजतात, ते खरे करुणावंत—जसे आई-वडिलांचे स्वाभाविक स्नेह. असे जन निष्कलंक धर्ममार्गावर चालतात आणि खरे हितचिंतक असतात.
Verse 19
भजतोऽपि न वै केचिद् भजन्त्यभजत: कुत: । आत्मारामा ह्याप्तकामा अकृतज्ञा गुरुद्रुह: ॥ १९ ॥
आणखी काही असे असतात की प्रेम करणाऱ्यालाही प्रेम देत नाहीत; मग जे भजत नाहीत त्यांचे काय! ते आत्माराम, आप्तकाम, स्वभावतः कृतघ्न किंवा श्रेष्ठांशी द्वेष करणारे असतात.
Verse 20
नाहं तु सख्यो भजतोऽपि जन्तून् भजाम्यमीषामनुवृत्तिवृत्तये । यथाधनो लब्धधने विनष्टे तच्चिन्तयान्यन्निभृतो न वेद ॥ २० ॥
हे सख्यांनो, मी भक्तांनी भजले तरी लगेच प्रत्युत्तर देत नाही, कारण त्यांच्या प्रेमभक्तीला अधिक तीव्र करायचे असते. ते त्या दरिद्रासारखे होतात ज्याला धन मिळून पुन्हा हरपते; त्या चिंतेत तो दुसरे काहीच जाणत नाही.
Verse 21
एवं मदर्थोज्झितलोकवेद- स्वानां हि वो मय्यनुवृत्तयेऽबला: । मयापरोक्षं भजता तिरोहितं मासूयितुं मार्हथ तत् प्रियं प्रिया: ॥ २१ ॥
हे प्रिय गोपींनो! माझ्यासाठी तुम्ही लोकलाज, वेदांची मर्यादा आणि आप्तांचे मतही सोडले. तुमची माझ्यावरील आसक्ती वाढावी म्हणूनच मी क्षणभर अदृश्य झालो; तरीही माझे प्रेम तुमच्यावर कधीच कमी झाले नाही. म्हणून, हे प्रिये, माझ्याविषयी कुठलाही दुराभाव धरू नका।
Verse 22
न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजां स्वसाधुकृत्यं विबुधायुषापि व: । या माभजन् दुर्जरगेहशृङ्खला: संवृश्च्य तद् व: प्रतियातु साधुना ॥ २२ ॥
तुमच्या निष्कलंक सेवेचे ऋण मी ब्रह्माच्या आयुष्याइतक्या काळातही फेडू शकत नाही. कठीण गृहबंधनांच्या शृंखला तोडून तुम्ही माझी भक्ती केली. म्हणून तुमचीच पवित्र व कीर्तिमान कृत्ये हेच तुमचे प्रतिदान ठरो।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s disappearance functions as an intensifier of bhakti: by removing His visible presence, He concentrates the gopīs’ consciousness exclusively upon Him, converting desire into single-pointed prema. His return signifies divine validation of their surrender—He restores their life and reveals that His apparent withdrawal was not neglect but a pedagogical mercy meant to deepen attachment (āsakti) and love (prema).
The text presents multiple devotional psychologies (bhāvas) as equally centered on Kṛṣṇa: some serve externally (pāda-sevā), some express māna (loving pique) that presupposes intimacy, and some internalize Him through the eyes into the heart, resembling yogic dhyāna. The Bhāgavata’s point is that Kṛṣṇa is the object of both yoga and bhakti, yet in Vraja the same absorption is propelled by love rather than austerity.
He explains that delayed reciprocation can be an act of grace: it intensifies longing until the devotee’s mind cannot rest in anything else, making devotion irrevocable and exclusive. The analogy is a poor person who gains wealth and loses it—anxiety fixes the mind; similarly, separation fixes the heart on Kṛṣṇa, purifying motivation from mixed desires.
First are those who reciprocate only for self-benefit (transactional friendship). Second are those naturally compassionate—like parents—who serve even without return (faultless dharma). Third are those who do not love even those who love them, due to self-satisfaction, material fullness, ingratitude, or envy of superiors. Kṛṣṇa uses this typology to clarify that His own apparent non-reciprocation is neither selfish nor envious but purposeful for elevating devotion.
Because their devotion is described as spotless and total: they cut through difficult domestic bonds and social/Vedic constraints solely for His sake, offering themselves without calculation. In bhakti theology, such prema places Bhagavān in a position of loving ‘debt’ (ṛṇa), underscoring that pure devotion conquers the unconquerable and is valued above all cosmic reward.