Adhyaya 31

Verse 1

गोप्य ऊचु: जयति तेऽधिकं जन्मना व्रज: श्रयत इन्दिरा शश्वदत्र हि । दयित द‍ृश्यतां दिक्षु तावका- स्त्वयि धृतासवस्त्वां विचिन्वते ॥ १ ॥

गोपिका म्हणाल्या—हे प्रिय! तुझ्या जन्माने व्रज अधिकच तेजस्वी झाला; म्हणून लक्ष्मीदेवी येथे सदैव वास करते. केवळ तुझ्यासाठीच आम्ही प्राण धरतो. आम्ही सर्व दिशांना तुला शोधत आहोत; कृपा करून दर्शन दे.

Verse 2

शरदुदाशये साधुजातसत्- सरसिजोदरश्रीमुषा द‍ृशा । सुरतनाथ तेऽशुल्कदासिका वरद निघ्नतो नेह किं वध: ॥ २ ॥

हे सुरतनाथ! शरद्‌ऋतूच्या निर्मळ सरोवरातील उत्तम कमळाच्या कर्णिकेची शोभा हरून नेणारी तुझी दृष्टी आहे. हे वरद! ज्यांनी कोणतीही किंमत न घेता स्वतःला तुला अर्पिले त्या दासींना तू मारत आहेस—हे वध नाही काय?

Verse 3

विषजलाप्ययाद् व्यालराक्षसाद् वर्षमारुताद् वैद्युतानलात् । वृषमयात्मजाद् विश्वतो भया- दृषभ ते वयं रक्षिता मुहु: ॥ ३ ॥

हे ऋषभ! तू आम्हाला वारंवार सर्व बाजूंनी येणाऱ्या भयापासून वाचवलेस—विषारी पाण्यापासून, भयंकर व्याल-राक्षस अघापासून, प्रचंड पावसापासून, वायुदानवापासून, इंद्राच्या विद्युत्-अग्निपासून, वृष-दानवापासून आणि मयदानवाच्या पुत्रापासून।

Verse 4

न खलु गोपीकानन्दनो भवान् अखिलदेहिनामन्तरात्मद‍ृक् । विखनसार्थितो विश्वगुप्तये सख उदेयिवान् सात्वतां कुले ॥ ४ ॥

हे सखा! तू खरोखर गोपी यशोदेचा पुत्र नाहीस; तू सर्व देहधाऱ्यांच्या हृदयातील अंतर्यामी साक्षी आहेस. विश्वरक्षणासाठी ब्रह्मदेव (विखनस) यांनी तुला प्रार्थना केली; म्हणून तू सात्वत कुलात प्रकट झालास।

Verse 5

विरचिताभयं वृष्णिधूर्य ते चरणमीयुषां संसृतेर्भयात् । करसरोरुहं कान्त कामदं शिरसि धेहि न: श्रीकरग्रहम् ॥ ५ ॥

हे वृष्णिकुलश्रेष्ठ! संसारभयाने तुझ्या चरणांशी आलेल्यांना अभय देणारा, लक्ष्मीचा हात धरणारा तुझा कामदायी कमलहस्त—हे कान्ता, तो आमच्या शिरावर ठेव.

Verse 6

व्रजजनार्तिहन् वीर योषितां निजजनस्मयध्वंसनस्मित । भज सखे भवत्किङ्करी: स्म नो जलरुहाननं चारु दर्शय ॥ ६ ॥

हे व्रजजनांचे दुःख हरिणाऱ्या! हे वीर, स्त्रियांचा नायक! भक्तांचा खोटा अभिमान नष्ट करणाऱ्या तुझ्या स्मिताने! हे सखा, आम्हाला तुझ्या दासी म्हणून स्वीकार आणि तुझे सुंदर कमलमुख दाखव.

Verse 7

प्रणतदेहिनां पापकर्षणं तृणचरानुगं श्रीनिकेतनम् । फणिफणार्पितं ते पदाम्बुजं कृणु कुचेषु न: कृन्धि हृच्छयम् ॥ ७ ॥

जे देहधारी तुझ्या चरणांना शरण येतात त्यांचे पाप हरिणारे, गोचारणात कुरणावर गायींच्या मागे जाणारे, लक्ष्मीचे नित्य निवासस्थान असे तुझे कमलचरण—जे तू कालियाच्या फण्यांवर ठेवलेस—ते आमच्या उरावर ठेव आणि हृदयातील कामव्यथा छेद.

Verse 8

मधुरया गिरा वल्गुवाक्यया बुधमनोज्ञया पुष्करेक्षण । विधिकरीरिमा वीर मुह्यतीर् अधरसीधुनाप्याययस्व न: ॥ ८ ॥

हे कमलनेत्रा! तुझी मधुर वाणी व मनोहर शब्द, जे बुद्धिमानांचेही मन वेधतात, आम्हाला अधिकाधिक मोहित करीत आहेत. हे वीर, तुझ्या अधरमधुरसाने आम्हा दासींना सजीव कर.

Verse 9

तव कथामृतं तप्तजीवनं कविभिरीडितं कल्मषापहम् । श्रवणमङ्गलं श्रीमदाततं भुवि गृणन्ति ये भूरिदा जना: ॥ ९ ॥

तुझ्या कथांचे अमृत संसारतापाने होरपळलेल्या जीवांचे जीवन आहे; कवींनी स्तुत केलेले ते पाप-कल्मष हरते. ते ऐकणे मंगलमय, श्रीसमृद्ध व सर्वत्र पसरलेले आहे. जे लोक पृथ्वीवर त्याचे गान-प्रसार करतात ते खरेच अतिशय उदार आहेत.

Verse 10

प्रहसितं प्रिय प्रेमवीक्षणं विहरणं च ते ध्यानमङ्गलम् । रहसि संविदो या हृदिस्पृश: कुहक नो मन: क्षोभयन्ति हि ॥ १० ॥

तुझं हसणं, तुझे मधुर प्रेममय कटाक्ष, आणि तुझ्यासोबतचे विहार व गुप्त संवाद—यांचे ध्यान अत्यंत मंगल आहे व हृदयाला स्पर्श करते. पण हे छलिया, ह्याच आठवणी आमचं मन फारच व्याकुळ करतात.

Verse 11

चलसि यद् व्रजाच्चारयन् पशून् नलिनसुन्दरं नाथ ते पदम् । शिलतृणाङ्कुरै: सीदतीति न: कलिलतां मन: कान्त गच्छति ॥ ११ ॥

हे नाथ, हे कान्ता! तू व्रज सोडून गायी चारायला जातोस तेव्हा आमच्या मनात हीच चिंता येते की कमळाहूनही सुंदर तुझे चरण दगडगोटे, तृण व टोकदार अंकुरांनी दुखावले जातील. म्हणून आमचं मन व्याकुळ होतं.

Verse 12

दिनपरिक्षये नीलकुन्तलै- र्वनरुहाननं बिभ्रदावृतम् । घनरजस्वलं दर्शयन् मुहु- र्मनसि न: स्मरं वीर यच्छसि ॥ १२ ॥

दिवसाच्या शेवटी तू वारंवार आपला कमलमुख दाखवतोस—निळ्या कुंतलांनी आच्छादित आणि धुळीने दाट माखलेला. हे वीर, अशा रीतीने तू आमच्या मनात कामभाव जागवतोस.

Verse 13

प्रणतकामदं पद्मजार्चितं धरणिमण्डनं ध्येयमापदि । चरणपङ्कजं शन्तमं च ते रमण न: स्तनेष्वर्पयाधिहन् ॥ १३ ॥

तुझे चरणकमल, ज्यांची पद्मज ब्रह्मा पूजा करतो, शरणागतांच्या इच्छा पूर्ण करतात. ते पृथ्वीचे भूषण, परम शांती देणारे आणि आपत्तीत ध्यान करण्याजोगे आहेत. हे रमणा, हे दुःखनाशका, कृपा करून ते चरण आमच्या स्तनांवर ठेव.

Verse 14

सुरतवर्धनं शोकनाशनं स्वरितवेणुना सुष्ठु चुम्बितम् । इतररागविस्मारणं नृणां वितर वीर नस्तेऽधरामृतम् ॥ १४ ॥

हे वीर! कृपा करून आम्हाला तुझ्या अधरांचे अमृत दे; ते सुरत-रस वाढवते आणि शोक नष्ट करते. ते अमृत तुझ्या स्वरित वेणूने जणू उत्तम रीतीने चुंबित आहे आणि लोकांच्या इतर आसक्ती विसरायला लावते.

Verse 15

अटति यद् भवानह्नि काननं त्रुटि युगायते त्वामपश्यताम् । कुटिलकुन्तलं श्रीमुखं च ते जड उदीक्षतां पक्ष्मकृद् दृशाम् ॥ १५ ॥

आपण दिवसा वनात गेलात की, तुम्हाला न पाहता क्षणही आम्हाला युगासारखा वाटतो. आणि वाकऱ्या कुंतलांनी शोभलेल्या तुमच्या सुंदर मुखाकडे पाहू लागलो तरी, मूर्ख विधात्याने घडवलेल्या पापण्या आमच्या सुखात अडथळा आणतात।

Verse 16

पतिसुतान्वयभ्रातृबान्धवा- नतिविलङ्‌घ्य तेऽन्त्यच्युतागता: । गतिविदस्तवोद्गीतमोहिता: कितव योषित: कस्त्यजेन्निशि ॥ १६ ॥

हे अच्युत! आम्ही का आलो आहोत ते तुम्हाला ठाऊक आहे. तुमच्या बासरीच्या प्रखर गाण्याने मोहित होऊन आम्ही पती, पुत्र, कुल, भाऊ व नातेवाईकांची मर्यादा ओलांडून येथे आलो. सांगा, तुमच्यासारख्या छलियाशिवाय रात्री आलेल्या तरुणींना कोण टाकून देईल?

Verse 17

रहसि संविदं हृच्छयोदयं प्रहसिताननं प्रेमवीक्षणम् । बृहदुर: श्रियो वीक्ष्य धाम ते मुहुरतिस्पृहा मुह्यते मन: ॥ १७ ॥

गुप्तस्थानी झालेल्या तुमच्या मधुर संवादांची, हृदयात उठणाऱ्या कामभावनेची, तुमच्या हसऱ्या मुखाची, प्रेमळ कटाक्षाची आणि श्रीदेवीचे धाम असलेल्या तुमच्या विशाल वक्षस्थळाची आठवण झाली की आमचे मन पुन्हा पुन्हा मोहित व व्याकुळ होते; तुमच्यासाठी तीव्र तृष्णा जागते।

Verse 18

व्रजवनौकसां व्यक्तिरङ्ग ते वृजिनहन्‍त्र्यलं विश्वमङ्गलम् । त्यज मनाक् च नस्त्वत्स्पृहात्मनां स्वजनहृद्रुजां यन्निषूदनम् ॥ १८ ॥

हे प्रिय! व्रजवनातील लोकांचे दुःख हरून टाकणारी तुमची ही सर्वमंगलमय प्रकटता जगाचे कल्याण करणारी आहे. आमचे मन तुमच्या संगासाठी आसुसले आहे; भक्तांच्या हृदयातील व्याधी नष्ट करणारे ते औषध आम्हाला थोडेसे तरी द्या।

Verse 19

यत्ते सुजातचरणाम्बुरुहं स्तनेषु भीता: शनै: प्रिय दधीमहि कर्कशेषु । तेनाटवीमटसि तद् व्यथते न किंस्वित् कूर्पादिभिर्भ्रमति धीर्भवदायुषां न: ॥ १९ ॥

हे प्रिय! तुमचे सुकोमल कमलचरण इतके नाजूक आहेत की ते दुखावतील या भीतीने आम्ही ते हळुवारपणे आमच्या कठोर स्तनांवर ठेवतो. आमचे आयुष्य तर तुम्हीच; म्हणून तुम्ही वनपथावर फिरताना गोटे-कणांनी तुमच्या कोमल पायांना वेदना होतील का, या चिंतेने आमची बुद्धी व्याकुळ होते।