Adhyaya 3
The Appearance of Lord Viṣṇu (Kṛṣṇa) and the Divine Exchange with Yoga-māyā
कंस-देवकी-वासुदेव कारागृहकथेचा पुढचा भाग या अध्यायात येतो. प्रभूच्या प्राकट्याने सर्वत्र मंगल-शांती पसरते—आकाश, दिशा, पृथ्वी, नद्या व यज्ञाग्नी प्रसन्न होतात; देवगण उत्सव करतात. मध्यरात्री देवकीपासून पूर्णचंद्रासारखे श्रीविष्णू प्रकटतात—चतुर्भुज, शंख-चक्र-गदा-पद्मधारी, श्रीवत्स व कौस्तुभभूषित. वसुदेव गुण-इंद्रियातीत, वाणी-मनास अगोचर प्रभूची स्तुती करतात; देवकी कंसभयाने रक्षण मागून दिव्यरूप लपविण्याची विनंती करते. भगवान पूर्वजन्म (पृष्णि-सुतपा, अदिति-कश्यप) स्मरवून अवतारकारण सांगतात व मग मानवी बालरूप धारण करतात. नंदगृहात योगमाया जन्मते; तिच्या प्रभावाने पहारेकरी झोपतात, दारे उघडतात, अनंत शेष छत्र धरतात, यमुना वाट देते. वसुदेव बालकांची अदलाबदल करून कंसाची निकट प्रतिक्रिया व पुढील व्रजलीलेची भूमिका घडवतात.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ सर्वगुणोपेत: काल: परमशोभन: । यर्ह्येवाजनजन्मक्षन शान्तर्क्षग्रहतारकम् ॥ १ ॥ दिश: प्रसेदुर्गगनं निर्मलोडुगणोदयम् । मही मङ्गलभूयिष्ठपुरग्रामव्रजाकरा ॥ २ ॥ नद्य: प्रसन्नसलिला ह्रदा जलरुहश्रिय: । द्विजालिकुलसन्नादस्तवका वनराजय: ॥ ३ ॥ ववौ वायु: सुखस्पर्श: पुण्यगन्धवह: शुचि: । अग्नयश्च द्विजातीनां शान्तास्तत्र समिन्धत ॥ ४ ॥ मनांस्यासन् प्रसन्नानि साधूनामसुरद्रुहाम् । जायमानेऽजने तस्मिन् नेदुर्दुन्दुभय: समम् ॥ ५ ॥
श्रीशुक म्हणाले—त्यानंतर प्रभूच्या प्राकट्याचा तो परम शोभन काळ आला, ज्यावेळी संपूर्ण विश्व सत्त्व, सौंदर्य व शांतीने भरून गेले. रोहिणी नक्षत्र व अश्विनी इत्यादी तारे-ग्रह शांत होते; सूर्य-चंद्रही प्रसन्न होते. दिशा रम्य दिसल्या, निर्मळ आकाशात तारागण झळकले. नगर-ग्राम, खाणी व व्रज-चराऊ भूमींनी युक्त पृथ्वी सर्वमंगलमयी भासली. नद्या स्वच्छ जलाने वाहू लागल्या, सरोवरे कमलांनी शोभली; वन-उपवनांत पक्षी व मधमाश्यांचा मधुर नाद घुमला. पवित्र सुगंध वाहणारा सुखस्पर्श वारा वाहू लागला; ब्राह्मणांच्या यज्ञाग्नी स्थिर जळले. कंसादि असुरांनी त्रस्त साधूजनांची मने प्रसन्न झाली, आणि अजन्मा विष्णू प्रकट होणार इतक्यात ऊर्ध्वलोकांतून दुंदुभी एकाच वेळी निनादल्या।
Verse 2
श्रीशुक उवाच अथ सर्वगुणोपेत: काल: परमशोभन: । यर्ह्येवाजनजन्मक्षन शान्तर्क्षग्रहतारकम् ॥ १ ॥ दिश: प्रसेदुर्गगनं निर्मलोडुगणोदयम् । मही मङ्गलभूयिष्ठपुरग्रामव्रजाकरा ॥ २ ॥ नद्य: प्रसन्नसलिला ह्रदा जलरुहश्रिय: । द्विजालिकुलसन्नादस्तवका वनराजय: ॥ ३ ॥ ववौ वायु: सुखस्पर्श: पुण्यगन्धवह: शुचि: । अग्नयश्च द्विजातीनां शान्तास्तत्र समिन्धत ॥ ४ ॥ मनांस्यासन् प्रसन्नानि साधूनामसुरद्रुहाम् । जायमानेऽजने तस्मिन् नेदुर्दुन्दुभय: समम् ॥ ५ ॥
त्यानंतर भगवंतांच्या अवताराच्या शुभकाळी संपूर्ण विश्व सत्त्व, सौंदर्य व शांतीने परिपूर्ण झाले। रोहिणी इत्यादी नक्षत्रे तसेच सूर्य-चंद्रांसह ग्रह-तारे शांत होते। दिशा प्रसन्न झाल्या, आकाश निर्मळ झाले आणि तारे उजळून चमकत होते। नगर-ग्राम, खाणी व व्रजातील चरणभूमीने शोभलेली पृथ्वी सर्वथा मंगलमयी भासली।
Verse 3
श्रीशुक उवाच अथ सर्वगुणोपेत: काल: परमशोभन: । यर्ह्येवाजनजन्मक्षन शान्तर्क्षग्रहतारकम् ॥ १ ॥ दिश: प्रसेदुर्गगनं निर्मलोडुगणोदयम् । मही मङ्गलभूयिष्ठपुरग्रामव्रजाकरा ॥ २ ॥ नद्य: प्रसन्नसलिला ह्रदा जलरुहश्रिय: । द्विजालिकुलसन्नादस्तवका वनराजय: ॥ ३ ॥ ववौ वायु: सुखस्पर्श: पुण्यगन्धवह: शुचि: । अग्नयश्च द्विजातीनां शान्तास्तत्र समिन्धत ॥ ४ ॥ मनांस्यासन् प्रसन्नानि साधूनामसुरद्रुहाम् । जायमानेऽजने तस्मिन् नेदुर्दुन्दुभय: समम् ॥ ५ ॥
नद्या स्वच्छ व प्रसन्न जलाने वाहू लागल्या आणि ह्रद-सरovar कमळ-कुमुदांच्या शोभेने अत्यंत सुंदर दिसू लागले। फुलपानांनी भरलेल्या वृक्ष-लतांमध्ये पक्षी व मधमाश्यांचा मधुर कलरव घुमू लागला; कोकिळा इत्यादी पक्षी गाऊ लागले आणि भुंगे गुंजारव करू लागले।
Verse 4
श्रीशुक उवाच अथ सर्वगुणोपेत: काल: परमशोभन: । यर्ह्येवाजनजन्मक्षन शान्तर्क्षग्रहतारकम् ॥ १ ॥ दिश: प्रसेदुर्गगनं निर्मलोडुगणोदयम् । मही मङ्गलभूयिष्ठपुरग्रामव्रजाकरा ॥ २ ॥ नद्य: प्रसन्नसलिला ह्रदा जलरुहश्रिय: । द्विजालिकुलसन्नादस्तवका वनराजय: ॥ ३ ॥ ववौ वायु: सुखस्पर्श: पुण्यगन्धवह: शुचि: । अग्नयश्च द्विजातीनां शान्तास्तत्र समिन्धत ॥ ४ ॥ मनांस्यासन् प्रसन्नानि साधूनामसुरद्रुहाम् । जायमानेऽजने तस्मिन् नेदुर्दुन्दुभय: समम् ॥ ५ ॥
सुखस्पर्शी, पवित्र व पुष्पगंध वाहणारा वारा वाहू लागला। वैदिक विधीने यज्ञकर्मात प्रवृत्त ब्राह्मणांच्या अग्नि शांतपणे प्रज्वलित राहिल्या आणि त्या वार्यानेही विचलित झाल्या नाहीत।
Verse 5
श्रीशुक उवाच अथ सर्वगुणोपेत: काल: परमशोभन: । यर्ह्येवाजनजन्मक्षन शान्तर्क्षग्रहतारकम् ॥ १ ॥ दिश: प्रसेदुर्गगनं निर्मलोडुगणोदयम् । मही मङ्गलभूयिष्ठपुरग्रामव्रजाकरा ॥ २ ॥ नद्य: प्रसन्नसलिला ह्रदा जलरुहश्रिय: । द्विजालिकुलसन्नादस्तवका वनराजय: ॥ ३ ॥ ववौ वायु: सुखस्पर्श: पुण्यगन्धवह: शुचि: । अग्नयश्च द्विजातीनां शान्तास्तत्र समिन्धत ॥ ४ ॥ मनांस्यासन् प्रसन्नानि साधूनामसुरद्रुहाम् । जायमानेऽजने तस्मिन् नेदुर्दुन्दुभय: समम् ॥ ५ ॥
अजन्मा परमात्मा भगवान विष्णू प्रकट होणार असताना, कंस इत्यादी असुरांच्या त्रासाने सदैव पीडित साधू व ब्राह्मणांची मने अंतःकरणात शांत व प्रसन्न झाली. त्याच वेळी ऊर्ध्वलोकांतून एकाच वेळी दुंदुभी वाजू लागल्या।
Verse 6
जगु: किन्नरगन्धर्वास्तुष्टुवु: सिद्धचारणा: । विद्याधर्यश्च ननृतुरप्सरोभि: समं मुदा ॥ ६ ॥
किन्नर व गंधर्वांनी मंगल गीते गायली, सिद्ध व चारणांनी स्तुती-प्रार्थना केली, आणि विद्याधरी अप्सरांसह आनंदाने नृत्य करू लागल्या।
Verse 7
मुमुचुर्मुनयो देवा: सुमनांसि मुदान्विता: । मन्दं मन्दं जलधरा जगर्जुरनुसागरम् ॥ ७ ॥ निशीथे तमउद्भूते जायमाने जनार्दने । देवक्यां देवरूपिण्यां विष्णु: सर्वगुहाशय: । आविरासीद् यथा प्राच्यां दिशीन्दुरिव पुष्कल: ॥ ८ ॥
देव आणि महर्षी आनंदाने पुष्पवृष्टी करू लागले; मेघही समुद्रलहरींसारखा नाद करीत मंदमंद गर्जू लागले. घनदाट रात्रीच्या अंधारात जनार्दन प्रकट होत असताना, देवस्वरूपिणी देवकीच्या हृदयातून सर्वहृदयस्थ विष्णू पूर्व दिशेला पूर्णचंद्र उगवावा तसे प्रकट झाले.
Verse 8
मुमुचुर्मुनयो देवा: सुमनांसि मुदान्विता: । मन्दं मन्दं जलधरा जगर्जुरनुसागरम् ॥ ७ ॥ निशीथे तमउद्भूते जायमाने जनार्दने । देवक्यां देवरूपिण्यां विष्णु: सर्वगुहाशय: । आविरासीद् यथा प्राच्यां दिशीन्दुरिव पुष्कल: ॥ ८ ॥
निशीथाच्या घन अंधारात जनार्दन प्रकट होत असताना, देवस्वरूपिणी देवकीच्या हृदयातून सर्वहृदयस्थ विष्णू पूर्व दिशेला पूर्णचंद्र उगवावा तसे प्रकट झाले. त्यांच्या प्राकट्याने देव व मुनी पुष्पवृष्टी करू लागले आणि मेघ समुद्रनादासारखे मंद गर्जू लागले.
Verse 9
तमद्भुतं बालकमम्बुजेक्षणं चतुर्भुजं शङ्खगदाद्युदायुधम् । श्रीवत्सलक्ष्मं गलशोभिकौस्तुभं पीताम्बरं सान्द्रपयोदसौभगम् ॥ ९ ॥ महार्हवैदूर्यकिरीटकुण्डल- त्विषा परिष्वक्तसहस्रकुन्तलम् । उद्दामकाञ्च्यङ्गदकङ्कणादिभि- र्विरोचमानं वसुदेव ऐक्षत ॥ १० ॥
वसुदेवांनी तो अद्भुत नवजात बालक पाहिला—कमळासारखे नेत्र, चतुर्भुज, हातांत शंख, चक्र, गदा व पद्म धारण करणारा। वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह, कंठी तेजस्वी कौस्तुभमणी; पीतांबर परिधान केलेला, आणि त्याचे श्याम सौंदर्य घन मेघासारखे मोहक होते.
Verse 10
तमद्भुतं बालकमम्बुजेक्षणं चतुर्भुजं शङ्खगदाद्युदायुधम् । श्रीवत्सलक्ष्मं गलशोभिकौस्तुभं पीताम्बरं सान्द्रपयोदसौभगम् ॥ ९ ॥ महार्हवैदूर्यकिरीटकुण्डल- त्विषा परिष्वक्तसहस्रकुन्तलम् । उद्दामकाञ्च्यङ्गदकङ्कणादिभि- र्विरोचमानं वसुदेव ऐक्षत ॥ १० ॥
वसुदेवांनी पाहिले की त्या बालकाचे सहस्र केश वैदूर्यमणी जडित मुकुट व कुंडलांच्या अनुपम तेजाने झळकत होते. भव्य कंबरपट्टा, बाजूबंद, कंकण इत्यादी आभूषणांनी तो उजळून निघाला होता; तो दिव्य बालक अत्यंत विस्मयकारक दिसत होता.
Verse 11
स विस्मयोत्फुल्लविलोचनो हरिं सुतं विलोक्यानकदुन्दुभिस्तदा । कृष्णावतारोत्सवसम्भ्रमोऽस्पृशन् मुदा द्विजेभ्योऽयुतमाप्लुतो गवाम् ॥ ११ ॥
अद्भुत पुत्र हरि यांना पाहताच वसुदेवांचे डोळे विस्मयाने फुलून आले. कृष्णावताराच्या उत्सव-आनंदात त्यांनी मनोमन दहा हजार गायी गोळा करून ब्राह्मणांना दान दिल्या.
Verse 12
अथैनमस्तौदवधार्य पूरुषं परं नताङ्ग: कृतधी: कृताञ्जलि: । स्वरोचिषा भारत सूतिकागृहं विरोचयन्तं गतभी: प्रभाववित् ॥ १२ ॥
हे भरतवंशी महाराज परीक्षित! वसुदेवांनी ओळखले की हा बालक स्वयं परमपुरुष नारायण आहे. निःसंशय ठरवून ते निर्भय झाले; अंग नमवून, हात जोडून व बुद्धी एकाग्र करून, स्वप्रभावाने सूतिकागृह उजळविणाऱ्या त्या बालकाची स्तुती करू लागले।
Verse 13
श्रीवसुदेव उवाच विदितोऽसि भवान् साक्षात्पुरुष: प्रकृते: पर: । केवलानुभवानन्दस्वरूप: सर्वबुद्धिदृक् ॥ १३ ॥
श्री वसुदेव म्हणाले—हे प्रभो! आपण साक्षात् परमपुरुष, प्रकृतीच्या पलीकडे आणि अंतर्यामी परमात्मा आहात. आपण केवळ दिव्य अनुभूतीने जाणवणारे आनंदस्वरूप आणि सर्व बुद्धींचे द्रष्टा आहात; आता मी आपले तत्त्व पूर्णपणे जाणले आहे।
Verse 14
स एव स्वप्रकृत्येदं सृष्ट्वाग्रे त्रिगुणात्मकम् । तदनु त्वं ह्यप्रविष्ट: प्रविष्ट इव भाव्यसे ॥ १४ ॥
हे प्रभो! आपणच आपल्या बाह्य शक्तीने आरंभी त्रिगुणात्मक हे जग निर्माण केले. सृष्टी झाल्यावर आपण त्यात प्रविष्ट झाल्यासारखे भासता, पण वास्तवतः आपण प्रविष्ट होत नाही।
Verse 15
यथेमेऽविकृता भावास्तथा ते विकृतै: सह । नानावीर्या: पृथग्भूता विराजं जनयन्ति हि ॥ १५ ॥ सन्निपत्य समुत्पाद्य दृश्यन्तेऽनुगता इव । प्रागेव विद्यमानत्वान्न तेषामिह सम्भव: ॥ १६ ॥ एवं भवान् बुद्ध्यनुमेयलक्षणै- र्ग्राह्यैर्गुणै: सन्नपि तद्गुणाग्रह: । अनावृतत्वाद् बहिरन्तरं न ते सर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुन: ॥ १७ ॥
जसे अविकृत महत्तत्त्व गुणांच्या विकारांमुळे पृथक् पृथक् भूततत्त्वे बनून अनेक शक्ती धारण करून विराट् प्रकट करते; ती एकत्र येऊन निर्माण झाल्यासारखी दिसतात, पण सृष्टीपूर्वीच विद्यमान असल्याने त्यांची येथे खरी ‘उत्पत्ती’ नाही. तसेच आपण बुद्धीने अनुमान करता येणाऱ्या लक्षणांनी व इंद्रियग्राह्य गुणांनी जाणवता, तरी गुणांनी स्पर्शित होत नाही; कारण आपण अनावृत सर्वात्मा आहात, आपल्यासाठी बाहेर-आत असा भेद नाही।
Verse 16
यथेमेऽविकृता भावास्तथा ते विकृतै: सह । नानावीर्या: पृथग्भूता विराजं जनयन्ति हि ॥ १५ ॥ सन्निपत्य समुत्पाद्य दृश्यन्तेऽनुगता इव । प्रागेव विद्यमानत्वान्न तेषामिह सम्भव: ॥ १६ ॥ एवं भवान् बुद्ध्यनुमेयलक्षणै- र्ग्राह्यैर्गुणै: सन्नपि तद्गुणाग्रह: । अनावृतत्वाद् बहिरन्तरं न ते सर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुन: ॥ १७ ॥
जसे अविकृत महत्तत्त्व गुणांच्या विकारांमुळे पृथक् पृथक् भूततत्त्वे बनून अनेक शक्ती धारण करून विराट् प्रकट करते; ती एकत्र येऊन निर्माण झाल्यासारखी दिसतात, पण सृष्टीपूर्वीच विद्यमान असल्याने त्यांची येथे खरी ‘उत्पत्ती’ नाही. तसेच आपण बुद्धीने अनुमान करता येणाऱ्या लक्षणांनी व इंद्रियग्राह्य गुणांनी जाणवता, तरी गुणांनी स्पर्शित होत नाही; कारण आपण अनावृत सर्वात्मा आहात, आपल्यासाठी बाहेर-आत असा भेद नाही।
Verse 17
यथेमेऽविकृता भावास्तथा ते विकृतै: सह । नानावीर्या: पृथग्भूता विराजं जनयन्ति हि ॥ १५ ॥ सन्निपत्य समुत्पाद्य दृश्यन्तेऽनुगता इव । प्रागेव विद्यमानत्वान्न तेषामिह सम्भव: ॥ १६ ॥ एवं भवान् बुद्ध्यनुमेयलक्षणै- र्ग्राह्यैर्गुणै: सन्नपि तद्गुणाग्रह: । अनावृतत्वाद् बहिरन्तरं न ते सर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुन: ॥ १७ ॥
ज्याप्रमाणे महत-तत्त्व सृष्टीच्या निर्मितीपूर्वी अस्तित्वात असते, त्याचप्रमाणे आपण देवकीच्या गर्भात प्रवेश करण्यापूर्वीच अस्तित्वात होता. आपण सर्वव्यापी परमात्मा आहात, म्हणून आपल्यासाठी आत किंवा बाहेर असा भेद नाही.
Verse 18
य आत्मनो दृश्यगुणेषु सन्निति व्यवस्यते स्वव्यतिरेकतोऽबुध: । विनानुवादं न च तन्मनीषितं सम्यग् यतस्त्यक्तमुपाददत् पुमान् ॥ १८ ॥
जी व्यक्ती आपल्या दृश्य शरीराला आत्म्यापासून स्वतंत्र मानते, ती अज्ञानी आहे. विद्वानांना माहित आहे की आत्म्याशिवाय शरीराचे कोणतेही वास्तविक अस्तित्व नाही.
Verse 19
त्वत्तोऽस्य जन्मस्थितिसंयमान् विभो वदन्त्यनीहादगुणादविक्रियात् । त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते त्वदाश्रयत्वादुपचर्यते गुणै: ॥ १९ ॥
हे प्रभू, विद्वान म्हणतात की विश्वाची निर्मिती, पालन आणि विनाश आपल्याद्वारे होतो, तरीही आपण निर्गुण आणि विकाररहित आहात. आपण परमब्रह्म आहात.
Verse 20
स त्वं त्रिलोकस्थितये स्वमायया बिभर्षि शुक्लं खलु वर्णमात्मन: । सर्गाय रक्तं रजसोपबृंहितं कृष्णं च वणन तमसा जनात्यये ॥ २० ॥
हे प्रभू, जरी आपण त्रिगुणांच्या पलीकडे आहात, तरीही जगाच्या पालनासाठी आपण श्वेत वर्ण, निर्मितीसाठी रक्त वर्ण आणि विनाशासाठी कृष्ण वर्ण धारण करता.
Verse 21
त्वमस्य लोकस्य विभो रिरक्षिषु- र्गृहेऽवतीर्णोऽसि ममाखिलेश्वर । राजन्यसंज्ञासुरकोटियूथपै- र्निर्व्यूह्यमाना निहनिष्यसे चमू: ॥ २१ ॥
हे सर्वेश्वर, या जगाचे रक्षण करण्याच्या इच्छेने आपण माझ्या घरी अवतरला आहात. राजांच्या वेशात असलेल्या असुरांचा आणि त्यांच्या सैन्याचा आपण नाश कराल.
Verse 22
अयं त्वसभ्यस्तव जन्म नौ गृहे श्रुत्वाग्रजांस्ते न्यवधीत् सुरेश्वर । स तेऽवतारं पुरुषै: समर्पितं श्रुत्वाधुनैवाभिसरत्युदायुध: ॥ २२ ॥
हे सुरेश्वरा, तू आमच्या घरी जन्म घेणार आणि त्याला मारणार, ही भविष्यवाणी ऐकून त्या असभ्य कंसाने तुझ्या अनेक मोठ्या भावांना मारले. आता तू प्रकट झाला आहेस हे कळताच तो शस्त्र उगारून तुला मारण्यासाठी धावत येईल.
Verse 23
श्रीशुक उवाच अथैनमात्मजं वीक्ष्य महापुरुषलक्षणम् । देवकी तमुपाधावत् कंसाद् भीता सुविस्मिता ॥ २३ ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: त्यानंतर, आपल्या पुत्राच्या ठायी महापुरुषाची सर्व लक्षणे पाहून, कंसाच्या भयाने घाबरलेली आणि अत्यंत आश्चर्यचकित झालेली देवकी देवाची प्रार्थना करू लागली.
Verse 24
श्रीदेवक्युवाच रूपं यत् तत् प्राहुरव्यक्तमाद्यं ब्रह्म ज्योतिर्निर्गुणं निर्विकारम् । सत्तामात्रं निर्विशेषं निरीहं स त्वं साक्षाद् विष्णुरध्यात्मदीप: ॥ २४ ॥
श्री देवकी म्हणाली: हे प्रभू, वेद असे म्हणतात की आपण शब्द आणि मनाच्या पलीकडे आहात. तरीही आपण संपूर्ण विश्वाचे मूळ आहात. आपण ब्रह्म आहात, सूर्यासारखे तेजस्वी आहात. आपण निर्गुण, विकाररहित आणि इच्छाशून्य आहात. आपण साक्षात भगवान विष्णू आहात, अध्यात्मिक ज्ञानाचा दिवा आहात.
Verse 25
नष्टे लोके द्विपरार्धावसाने महाभूतेष्वादिभूतं गतेषु । व्यक्तेऽव्यक्तं कालवेगेन याते भवानेक: शिष्यतेऽशेषसंज्ञ: ॥ २५ ॥
लाखो वर्षांनंतर, प्रलयाच्या वेळी, जेव्हा काळाच्या वेगाने सर्व काही नष्ट होते, तेव्हा पंचमहाभूते सूक्ष्म रूपात आणि व्यक्त गोष्टी अव्यक्तात विलीन होतात. त्यावेळी फक्त तुम्हीच उरता आणि तुम्हाला अनंत शेषनाग म्हणून ओळखले जाते.
Verse 26
योऽयं कालस्तस्य तेऽव्यक्तबन्धो चेष्टामाहुश्चेष्टते येन विश्वम् । निमेषादिर्वत्सरान्तो महीयां- स्तं त्वेशानं क्षेमधाम प्रपद्ये ॥ २६ ॥
हे भौतिक शक्तीच्या प्रवर्तका, ही अद्भुत सृष्टी शक्तिशाली काळाच्या नियंत्रणाखाली कार्य करते, जो क्षण, मिनिटे आणि वर्षांमध्ये विभागलेला आहे. हा काळ विष्णूचेच दुसरे रूप आहे. आपण काळाचे नियंत्रक आहात आणि सर्व कल्याणाचे आश्रयस्थान आहात. मी आपल्याला शरण येते.
Verse 27
मर्त्यो मृत्युव्यालभीत: पलायन् लोकान् सर्वान्निर्भयं नाध्यगच्छत् । त्वत्पादाब्जं प्राप्य यदृच्छयाद्य सुस्थ: शेते मृत्युरस्मादपैति ॥ २७ ॥
या मर्त्यलोकात जन्म, मृत्यू, जरा व व्याधी यांपासून कोणीही सुटलेला नाही; कितीही लोकांत पळून गेले तरी निर्भयता मिळत नाही. पण आज, हे प्रभो, आपण प्रकट होताच मृत्यूही आपल्याला घाबरून पळतो; आणि जे आपल्या कृपेने आपल्या कमळचरणांचा आश्रय घेतात ते पूर्ण शांतचित्ताने निद्रेत असतात।
Verse 28
स त्वं घोरादुग्रसेनात्मजान्न- स्त्राहि त्रस्तान् भृत्यवित्रासहासि । रूपं चेदं पौरुषं ध्यानधिष्ण्यं मा प्रत्यक्षं मांसदृशां कृषीष्ठा: ॥ २८ ॥
हे प्रभो, आपण भक्तांचे सर्व भय दूर करणारे आहात; उग्रसेनपुत्र कंसाच्या भयंकर भीतीने त्रस्त आम्हांस वाचवा व संरक्षण द्या। आपले हे चतुर्भुज विष्णुरूप योगी ध्यानात पाहतात; कृपा करून हे रूप भौतिक दृष्टीवाल्यांना प्रत्यक्ष दिसू देऊ नका, ते अदृश्य करा।
Verse 29
जन्म ते मय्यसौ पापो मा विद्यान्मधुसूदन । समुद्विजे भवद्धेतो: कंसादहमधीरधी: ॥ २९ ॥
हे मधुसूदन, आपल्या प्रकट होण्यामुळे कंसाच्या भीतीने मी अधिकाधिक व्याकुळ होत आहे। म्हणून कृपा करून अशी व्यवस्था करा की तो पापी कंस आपण माझ्या गर्भातून जन्मलात हे जाणू शकणार नाही।
Verse 30
उपसंहर विश्वात्मन्नदो रूपमलौकिकम् । शङ्खचक्रगदापद्मश्रिया जुष्टं चतुर्भुजम् ॥ ३० ॥
हे विश्वात्मन्, शंख-चक्र-गदा-पद्म धारण केलेले, श्रीलक्ष्मीने शोभित आपले हे अलौकिक चतुर्भुज रूप या जगासाठी असामान्य आहे। कृपा करून हे रूप उपसंहार करा आणि मानवी बालकासारखे व्हा।
Verse 31
विश्वं यदेतत् स्वतनौ निशान्ते यथावकाशं पुरुष: परो भवान् । बिभर्ति सोऽयं मम गर्भगोऽभू- दहो नृलोकस्य विडम्बनं हि तत् ॥ ३१ ॥
प्रलयकाळी चराचरांनी भरलेले हे संपूर्ण विश्व आपल्या दिव्य देहात सहज प्रवेश करून तेथे स्थित राहते; आपणच परम पुरुष आहात। तोच आपला दिव्य स्वरूप आता माझ्या गर्भातून जन्मला आहे—अहो, मनुष्यलोक हे मानणार नाही आणि मी उपहासाचा विषय ठरेन।
Verse 32
श्रीभगवानुवाच त्वमेव पूर्वसर्गेऽभू: पृश्नि: स्वायम्भुवे सति । तदायं सुतपा नाम प्रजापतिरकल्मष: ॥ ३२ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे पतिव्रता माता, स्वायंभुव मन्वंतरातील पूर्वसर्गात तू ‘पृश्नि’ म्हणून प्रसिद्ध होतीस; आणि हा वसुदेव तेव्हा ‘सुतपा’ नावाचा निष्पाप प्रजापती होता।
Verse 33
युवां वै ब्रह्मणादिष्टौ प्रजासर्गे यदा तत: । सन्नियम्येन्द्रियग्रामं तेपाथे परमं तप: ॥ ३३ ॥
जेव्हा ब्रह्मदेवांनी तुम्हा दोघांना प्रजासृष्टीसाठी आज्ञा दिली, तेव्हा तुम्ही प्रथम इंद्रियसमूह संयमून परम तप केले।
Verse 34
वर्षवातातपहिमघर्मकालगुणाननु । सहमानौ श्वासरोधविनिर्धूतमनोमलौ ॥ ३४ ॥ शीर्णपर्णानिलाहारावुपशान्तेन चेतसा । मत्त: कामानभीप्सन्तौ मदाराधनमीहतु: ॥ ३५ ॥
हे माता-पिता, ऋतूंच्या गुणांनुसार तुम्ही पाऊस, वारा, तीव्र ऊन, दाहक उष्णता व कडक थंडी—सर्व सहन केले. प्राणायामाने श्वास-निरोध करून मनातील मलिनता झटकली; गळून पडलेली कोरडी पाने व केवळ वायू आहार मानून, शांत चित्ताने माझ्याकडून वर मिळावा म्हणून माझी आराधना केली।
Verse 35
वर्षवातातपहिमघर्मकालगुणाननु । सहमानौ श्वासरोधविनिर्धूतमनोमलौ ॥ ३४ ॥ शीर्णपर्णानिलाहारावुपशान्तेन चेतसा । मत्त: कामानभीप्सन्तौ मदाराधनमीहतु: ॥ ३५ ॥
हे माता-पिता, ऋतूंच्या गुणांनुसार तुम्ही पाऊस, वारा, तीव्र ऊन, दाहक उष्णता व कडक थंडी—सर्व सहन केले. प्राणायामाने श्वास-निरोध करून मनातील मलिनता झटकली; गळून पडलेली कोरडी पाने व केवळ वायू आहार मानून, शांत चित्ताने माझ्याकडून वर मिळावा म्हणून माझी आराधना केली।
Verse 36
एवं वां तप्यतोस्तीव्रं तप: परमदुष्करम् । दिव्यवर्षसहस्राणि द्वादशेयुर्मदात्मनो: ॥ ३६ ॥
अशा रीतीने माझ्यात चित्त लावून तुम्ही दोघांनी अत्यंत दुष्कर व तीव्र तप करत बारा हजार दिव्य वर्षे व्यतीत केली।
Verse 37
तदा वां परितुष्टोऽहममुना वपुषानघे । तपसा श्रद्धया नित्यं भक्त्या च हृदि भावित: ॥ ३७ ॥ प्रादुरासं वरदराड् युवयो: कामदित्सया । व्रियतां वर इत्युक्ते मादृशो वां वृत: सुत: ॥ ३८ ॥
हे निष्पाप देवकी, बारा हजार दिव्य वर्षे तू श्रद्धा, तप आणि भक्तीने हृदयात माझे निरंतर चिंतन केलेस; त्यामुळे मी अत्यंत प्रसन्न झालो।
Verse 38
तदा वां परितुष्टोऽहममुना वपुषानघे । तपसा श्रद्धया नित्यं भक्त्या च हृदि भावित: ॥ ३७ ॥ प्रादुरासं वरदराड् युवयो: कामदित्सया । व्रियतां वर इत्युक्ते मादृशो वां वृत: सुत: ॥ ३८ ॥
मी वरदात्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे; तुमची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी मी याच कृष्णरूपात प्रकट होऊन म्हणालो—“वर मागा.” तेव्हा तुम्ही माझ्यासारखा पुत्र मागितला.
Verse 39
अजुष्टग्राम्यविषयावनपत्यौ च दम्पती । न वव्राथेऽपवगन मे मोहितौ देवमायया ॥ ३९ ॥
पती-पत्नी असूनही अपत्यहीन राहून, देवमायेने मोहित होऊन तुम्ही मला पुत्ररूपानेच इच्छिले; म्हणून तुम्ही कधीही संसारातून मुक्ती मागितली नाही.
Verse 40
गते मयि युवां लब्ध्वा वरं मत्सदृशं सुतम् । ग्राम्यान् भोगानभुञ्जाथां युवां प्राप्तमनोरथौ ॥ ४० ॥
माझ्याकडून तो वर मिळाल्यावर आणि मी अंतर्धान पावल्यानंतर, माझ्यासारखा पुत्र होण्यासाठी तुम्ही दाम्पत्यसुखाचा उपभोग घेतला; तुमची इच्छा पूर्ण झाली.
Verse 41
अदृष्ट्वान्यतमं लोके शीलौदार्यगुणै: समम् । अहं सुतो वामभवं पृश्निगर्भ इति श्रुत: ॥ ४१ ॥
जगात शील, औदार्य इत्यादी गुणांत तुमच्यासारखा दुसरा कोणी न दिसल्याने, मी तुमचा पुत्र झालो—‘पृश्निगर्भ’ म्हणून प्रसिद्ध, म्हणजे पृश्निच्या गर्भातून जन्मलेला।
Verse 42
तयोवान पुनरेवाहमदित्यामास कश्यपात् । उपेन्द्र इति विख्यातो वामनत्वाच्च वामन: ॥ ४२ ॥
पुढील युगात मी पुन्हा तुमच्याच दोघांपासून प्रकट झालो—माता अदिती आणि पिता कश्यप म्हणून. तेव्हा मी उपेंद्र म्हणून प्रसिद्ध झालो, आणि बटुरूपामुळे वामन असेही म्हणत.
Verse 43
तृतीयेऽस्मिन् भवेऽहं वै तेनैव वपुषाथ वाम् । जातो भूयस्तयोरेव सत्यं मे व्याहृतं सति ॥ ४३ ॥
हे परम पतिव्रता माता, मी तोच एकच असून आता तिसऱ्यांदा तुमच्याच दोघांपासून पुत्ररूपाने प्रकट झालो आहे. हे सती, माझे वचन सत्य म्हणून धरा.
Verse 44
एतद् वां दर्शितं रूपं प्राग्जन्मस्मरणाय मे । नान्यथा मद्भवं ज्ञानं मर्त्यलिङ्गेन जायते ॥ ४४ ॥
माझ्या पूर्वजन्मांचे स्मरण व्हावे म्हणूनच मी तुम्हाला हे विष्णुरूप दाखविले आहे. अन्यथा मी साध्या मानवी बालकासारखा प्रकट झालो असतो, तर स्वयं भगवान विष्णू आले आहेत असे तुम्हाला पटले नसते.
Verse 45
युवां मां पुत्रभावेन ब्रह्मभावेन चासकृत् । चिन्तयन्तौ कृतस्नेहौ यास्येथे मद्गतिं पराम् ॥ ४५ ॥
तुम्ही दोघे मला पुत्रभावाने सतत स्मरा, पण एकाच वेळी मला परमेश्वर म्हणूनही जाणून ठेवा. अशा प्रेमयुक्त निरंतर चिंतनाने तुम्ही परम गती—भगवद्धाम—प्राप्त कराल.
Verse 46
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वासीद्धरिस्तूष्णीं भगवानात्ममायया । पित्रो: सम्पश्यतो: सद्यो बभूव प्राकृत: शिशु: ॥ ४६ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—असे सांगून भगवान हरि मौन झाले. मग आपल्या अंतर्मायाशक्तीने, आई-वडिलांच्या पाहता पाहता, ते तत्क्षणी साध्या मानवी बालकासारखे झाले.
Verse 47
ततश्च शौरिर्भगवत्प्रचोदित: सुतं समादाय स सूतिकागृहात् । यदा बहिर्गन्तुमियेष तर्ह्यजा या योगमायाजनि नन्दजायया ॥ ४७ ॥
तेव्हा भगवंताच्या प्रेरणेने शौरी वसुदेव प्रसूतीगृहातून नवजात बालकाला घेऊन बाहेर जाण्यास निघाले; त्याच क्षणी प्रभूची योगमाया नंदमहाराजांच्या पत्नी यशोदेच्या पोटी कन्यारूपाने प्रकट झाली।
Verse 48
तया हृतप्रत्ययसर्ववृत्तिषु द्वा:स्थेषु पौरेष्वपि शायितेष्वथ । द्वारश्च सर्वा: पिहिता दुरत्यया बृहत्कपाटायसकीलशृङ्खलै: ॥ ४८ ॥ ता: कृष्णवाहे वसुदेव आगते स्वयं व्यवर्यन्त यथा तमो रवे: । ववर्ष पर्जन्य उपांशुगर्जित: शेषोऽन्वगाद् वारि निवारयन् फणै: ॥ ४९ ॥
योगमायेच्या प्रभावाने द्वारपालांच्या इंद्रियक्रिया थांबल्या आणि ते तसेच घरातील इतर लोक गाढ झोपेत गेले. लोखंडी खिळे व साखळ्यांनी घट्ट बंद केलेली सर्व दारे, कृष्णाला घेऊन वसुदेव येताच, जसे सूर्योदयाने अंधार नाहीसा होतो तसे, आपोआप उघडली।
Verse 49
तया हृतप्रत्ययसर्ववृत्तिषु द्वा:स्थेषु पौरेष्वपि शायितेष्वथ । द्वारश्च सर्वा: पिहिता दुरत्यया बृहत्कपाटायसकीलशृङ्खलै: ॥ ४८ ॥ ता: कृष्णवाहे वसुदेव आगते स्वयं व्यवर्यन्त यथा तमो रवे: । ववर्ष पर्जन्य उपांशुगर्जित: शेषोऽन्वगाद् वारि निवारयन् फणै: ॥ ४९ ॥
आकाशात मेघ मंद गडगडाट करत पाऊस पाडत होते. तेव्हा भगवंताचा अंश अनंतनाग शेष द्वारापासूनच वसुदेवाच्या मागोमाग चालला; पसरलेल्या फण्यांनी पावसाचे पाणी अडवून वसुदेव व दिव्य बालकाचे रक्षण करू लागला।
Verse 50
मघोनि वर्षत्यसकृद् यमानुजा गम्भीरतोयौघजवोर्मिफेनिला । भयानकावर्तशताकुला नदी मागन ददौ सिन्धुरिव श्रिय: पते: ॥ ५० ॥
इंद्राच्या सततच्या पावसामुळे यमुना खोल पाण्याने भरून गेली; वेगवान फेनाळलेल्या लाटा आणि शेकडो भयानक भोवऱ्यांनी ती व्याकुळ झाली. तरीही, जसा पूर्वी समुद्राने श्रीरामचंद्रांना मार्ग दिला, तशी यमुनाही वसुदेवाला वाट देऊन पार जाऊ दिली।
Verse 51
नन्दव्रजं शौरिरुपेत्य तत्र तान् गोपान् प्रसुप्तानुपलभ्य निद्रया । सुतं यशोदाशयने निधाय त- त्सुतामुपादाय पुनर्गृहानगात् ॥ ५१ ॥
शौरी वसुदेव नंदव्रजात पोहोचले आणि तेथे सर्व गोप गाढ झोपेत असल्याचे पाहिले. त्यांनी आपला पुत्र यशोदेच्या शय्येवर ठेवला, तिची कन्या—योगमायेचा विस्तार—उचलली आणि पुन्हा कंसाच्या कारागृहात परत गेले।
Verse 52
देवक्या: शयने न्यस्य वसुदेवोऽथ दारिकाम् । प्रतिमुच्य पदोर्लोहमास्ते पूर्ववदावृत: ॥ ५२ ॥
वसुदेवांनी त्या कन्येला देवकीच्या बिछान्यावर ठेवले आणि आपल्या पायात लोखंडी बेड्या घालून ते पूर्वीप्रमाणे बसले.
Verse 53
यशोदा नन्दपत्नी च जातं परमबुध्यत । न तल्लिङ्गं परिश्रान्ता निद्रयापगतस्मृति: ॥ ५३ ॥
नंदपत्नी यशोदेला केवळ एवढेच समजले की मूल झाले आहे, परंतु प्रसूतिवेदनेमुळे थकल्यामुळे आणि झोपेमुळे तिला ते मुलगा आहे की मुलगी हे समजले नाही.
Frequently Asked Questions
The Bhāgavata depicts the Lord’s advent as a restoration of sattva and dharmic harmony: nature, planets, and ritual fires align because Bhagavān’s appearance is the supreme poṣaṇa—His protective descent that subdues demonic disturbance and signals the re-centering of creation under divine order.
Yoga-māyā is the Lord’s internal spiritual potency that orchestrates līlā by arranging concealment and revelation. Here she causes sleep among guards and residents, enables the prison doors to open, facilitates the safe transfer to Gokula, and manifests as Yaśodā’s daughter to protect Kṛṣṇa’s Vraja advent from Kaṁsa’s detection.
Vasudeva’s prayer explains that the Supreme is all-pervading and not conditioned by material processes; the Lord’s appearance is not a forced entry into matter but a self-manifestation by His own potency. Thus He is perceived as ‘born’ for līlā while remaining untouched by guṇas and beyond ordinary sensory cognition.
The four-armed form establishes unmistakable identity: the child is Nārāyaṇa/Viṣṇu, the Supreme controller. The Lord states He shows this form to remind Devakī and Vasudeva of previous births and to ground their faith; then, for intimate human-like līlā and concealment from Kaṁsa, He adopts the two-armed infant form.
The Lord identifies them as Pṛśni and Sutapā in the Svāyambhuva manvantara (when He appeared as Pṛśnigarbha), and later as Aditi and Kaśyapa (when He appeared as Upendra/Vāmana). This frames Kṛṣṇa’s advent as continuous īśānukathā—divine history across manvantaras.