Adhyaya 28
Nanda’s Captivity by Varuṇa and the Revelation of the Spiritual World (Brahma-hrada)
कृष्णाच्या व्रज-लीलेत त्याचे दिव्यत्व अधिकाधिक उलगडत असताना हा अध्याय थेट प्रकटीकरणाकडे नेतो. नंद महाराज एकादशीचे व्रत-पूजन व उपवास करून द्वादशीला अशुभ वेळी यमुना (कालिंदी) मध्ये उतरतात आणि वरुणाच्या सेवकाकडून पकडले जातात. गोप कृष्ण-बलरामांना हाक मारतात; कृष्ण तत्क्षणी वरुणसभेत जाऊन वरुणाकडून परब्रह्म म्हणून पूजला जातो, सेवकाच्या अज्ञानाबद्दल क्षमा मागून नंदांना परत आणतो. व्रजात नंद वरुणाचे वैभव व कृष्णापुढील त्याची नम्रता सांगतात; त्यामुळे गोपांची जिज्ञासा वाढते—भगवान आपले धाम देतील का? त्यांच्या अंतःकरणास जाणून कृष्ण करुणेने त्यांना ब्रह्म-ह्रदाकडे नेतो; स्नानानंतर ते भौतिक अंधारापलीकडील परम सत्यलोक पाहतात, जिथे वेदस्वरूप कृष्णाची आराधना करतात. हा प्रसंग दाखवतो की व्रज-भक्तीचे ध्येय लौकिक उन्नती नव्हे, तर प्रभूचे नित्यधाम आहे.
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच एकादश्यां निराहार: समभ्यर्च्य जनार्दनम् । स्नातुं नन्दस्तु कालिन्द्यां द्वादश्यां जलमाविशत् ॥ १ ॥
श्रीबादरायणि म्हणाले—एकादशीला उपवास करून जनार्दनाची यथाविधी पूजा केली आणि नंद महाराज द्वादशीला स्नानासाठी कालिंदीच्या पाण्यात उतरले।
Verse 2
तं गृहीत्वानयद् भृत्यो वरुणस्यासुरोऽन्तिकम् । अवज्ञायासुरीं वेलां प्रविष्टमुदकं निशि ॥ २ ॥
रात्रीच्या अंधारात अशुभ वेळेची मर्यादा न मानता पाण्यात शिरल्यामुळे, वरुणाचा एक आसुरी सेवक त्यांना पकडून आपल्या स्वामीकडे घेऊन गेला।
Verse 3
चुक्रुशुस्तमपश्यन्त: कृष्ण रामेति गोपका: । भगवांस्तदुपश्रुत्य पितरं वरुणाहृतम् । तदन्तिकं गतो राजन्स्वानामभयदो विभु: ॥ ३ ॥
हे राजन्! नंद महाराज दिसत नाहीत म्हणून गोप ‘कृष्ण! राम!’ असे मोठ्याने आक्रोश करू लागले. ते ऐकून भगवान् कृष्णांनी पित्याला वरुणाने नेले आहे हे जाणले; म्हणून भक्तांना अभय देणारे सर्वसमर्थ प्रभू वरुणदेवाच्या सभेत गेले।
Verse 4
प्राप्तं वीक्ष्य हृषीकेशं लोकपाल: सपर्यया । महत्या पूजयित्वाह तद्दर्शनमहोत्सव: ॥ ४ ॥
हृषीकेश प्रभू आलेले पाहून लोकपाल वरुणाने महान् उपहारांसह त्यांची विधिवत् पूजा केली. प्रभूंच्या दर्शनाने तो परम आनंदात झाला आणि असे म्हणाला.
Verse 5
श्रीवरुण उवाच अद्य मे निभृतो देहोऽद्यैवार्थोऽधिगत: प्रभो । त्वत्पादभाजो भगवन्नवापु: पारमध्वन: ॥ ५ ॥
श्री वरुण म्हणाला—हे प्रभो, आज माझे शरीर कृतार्थ झाले; आजच माझ्या जीवनाचा अर्थ सिद्ध झाला. हे भगवन्, जे तुझ्या चरणकमळांचा आश्रय घेतात ते संसारमार्गाच्या पलीकडे जातात.
Verse 6
नमस्तुभ्यं भगवते ब्रह्मणे परमात्मने । न यत्र श्रूयते माया लोकसृष्टिविकल्पना ॥ ६ ॥
परब्रह्म, परमात्मा, भगवंत, तुला नमस्कार. ज्यांच्यात लोकसृष्टीची रचना करणारी माया कणभरही आढळत नाही.
Verse 7
अजानता मामकेन मूढेनाकार्यवेदिना । आनीतोऽयं तव पिता तद्भवान् क्षन्तुमर्हति ॥ ७ ॥
माझ्या एका मूर्ख व अज्ञ सेवकाने, ज्याला कर्तव्य कळत नव्हते, तुमचे वडील इथे आणले. म्हणून कृपा करून आम्हाला क्षमा करा.
Verse 8
ममाप्यनुग्रहं कृष्ण कर्तुमर्हस्यशेषदृक् । गोविन्द नीयतामेष पिता ते पितृवत्सल ॥ ८ ॥
हे कृष्ण, सर्वदर्शी! माझ्यावरही कृपा करणे तुला शोभते. हे गोविंद, तू पितृवत्सल आहेस; कृपा करून तुझे वडील घरी घेऊन जा.
Verse 9
श्रीशुक उवाच एवं प्रसादित: कृष्णो भगवानीश्वरेश्वर: । आदायागत्स्वपितरं बन्धूनां चावहन्मुदम् ॥ ९ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—वरुण प्रसन्न झाल्यावर ईश्वरांचा ईश्वर असलेल्या भगवान श्रीकृष्णांनी आपले पिता नंद महाराज यांना घेऊन घरी परतले. त्यांना पाहून सर्व नातेवाईक अत्यंत आनंदित झाले.
Verse 10
नन्दस्त्वतीन्द्रियं दृष्ट्वा लोकपालमहोदयम् । कृष्णे च सन्नतिं तेषां ज्ञातिभ्यो विस्मितोऽब्रवीत् ॥ १० ॥
नंद महाराजांनी वरुणाची अतिंद्रिय ऐश्वर्यसंपन्नता प्रथमच पाहिली आणि वरुण व त्याचे सेवक कृष्णाला नम्रपणे वंदन करीत आहेत हेही पाहून ते विस्मित झाले. त्यांनी हे सर्व गोप बांधवांना सांगितले.
Verse 11
ते चौत्सुक्यधियो राजन् मत्वा गोपास्तमीश्वरम् । अपि न: स्वगतिं सूक्ष्मामुपाधास्यदधीश्वर: ॥ ११ ॥
हे राजन्, त्या गोपांच्या मनात उत्कंठा दाटली. त्यांनी कृष्णालाच परमेश्वर मानून विचार केला—“हा अधीश्वर आपली सूक्ष्म, दिव्य गती—परम धाम—आपल्याला देईल काय?”
Verse 12
इति स्वानां स भगवान् विज्ञायाखिलदृक्स्वयम् । सङ्कल्पसिद्धये तेषां कृपयैतदचिन्तयत् ॥ १२ ॥
अशा रीतीने आपल्या लोकांच्या मनातील विचार सर्वदर्शी भगवान श्रीकृष्णांनी आपोआप जाणला. त्यांच्या इच्छेची पूर्तता करून कृपा दाखवण्यासाठी प्रभूंनी असे चिंतन केले.
Verse 13
जनो वै लोक एतस्मिन्नविद्याकामकर्मभि: । उच्चावचासु गतिषु न वेद स्वां गतिं भ्रमन् ॥ १३ ॥
या जगात लोक अज्ञान, इच्छा आणि कर्म यांच्या बळावर उंच-नीच अशा विविध गतिंमध्ये भटकत राहतात; म्हणून त्यांना आपली खरी, परम गती कळत नाही.
Verse 14
इति सञ्चिन्त्य भगवान् महाकारुणिको हरि: । दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमस: परम् ॥ १४ ॥
असे मनात विचार करून महाकरुणामय भगवान् हरिने गोपांना आपल्या त्या धामाचे दर्शन घडविले, जे भौतिक तमापलीकडे आहे।
Verse 15
सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्मज्योति: सनातनम् । यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिता: ॥ १५ ॥
त्यांनी ते सनातन ब्रह्मज्योति प्रकट केले, जे सत्य, ज्ञानस्वरूप व अनंत आहे; गुणांचा क्षय झाल्यावर समाधिस्थ मुनी ते पाहतात।
Verse 16
ते तु ब्रह्मह्रदं नीता मग्ना: कृष्णेन चोद्धृता: । ददृशुर्ब्रह्मणो लोकं यत्राक्रूरोऽध्यगात् पुरा ॥ १६ ॥
कृष्णाने गोपांना ब्रह्मह्रदाकडे नेले, पाण्यात बुडविले व मग वर काढले; त्याच ठिकाणाहून त्यांनी तो ब्रह्मलोक पाहिला जो पूर्वी अक्रूराने पाहिला होता।
Verse 17
नन्दादयस्तु तं दृष्ट्वा परमानन्दनिवृता: । कृष्णं च तत्रच्छन्दोभि: स्तूयमानं सुविस्मिता: ॥ १७ ॥
नंदादी गोप ते धाम पाहून परम आनंदाने तृप्त झाले; आणि तेथे छंदोमय वेदांनी स्तुत होत असलेल्या कृष्णाला पाहून अत्यंत विस्मित झाले।
Frequently Asked Questions
Nanda entered the Yamunā at night at an inauspicious time on Dvādaśī, and Varuṇa’s servant—described as ignorant of proper duty—mistook this as an offense warranting seizure. The narrative highlights that cosmic servants may act mechanically, but Bhagavān’s presence protects devotees and corrects administrative error.
Varuṇa receives Kṛṣṇa as Hṛṣīkeśa (Lord of the senses), worships Him with offerings, and explicitly glorifies Him as the Absolute Truth and Supreme Soul untouched by māyā. This establishes that even deva-rulers, though powerful within the universe, are subordinate devotees of Bhagavān.
They are shown a transcendental realm ‘beyond material darkness’ and the indestructible spiritual effulgence, and they also see Kṛṣṇa there being praised by the personified Vedas. The passage presents transcendence in a personal frame (Kṛṣṇa present and worshiped) while also acknowledging the unlimited spiritual effulgence perceived by sages—integrating Brahman realization within Bhagavān-centered revelation.
They are the Śrutayaḥ—Vedic revelations personified—depicted as conscious devotees offering prayers. The image conveys that śāstra is not merely text but living testimony whose purpose culminates in glorifying and serving Bhagavān.
Śukadeva notes the cowherds see the spiritual world from the same vantage point that Akrūra did, creating narrative continuity: earlier, a Yādava devotee receives divine disclosure; here, Vraja’s simple-hearted devotees are granted an even more intimate confirmation that their beloved Kṛṣṇa is the supreme destination.