Adhyaya 25

Verse 1

श्रीशुक उवाच इन्द्रस्तदात्मन: पूजां विज्ञाय विहतां नृप । गोपेभ्य: कृष्णनाथेभ्यो नन्दादिभ्यश्चुकोप ह ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजा परीक्षित! इंद्राला कळले की त्याची पूजा बाजूला ठेवली गेली आहे; तेव्हा कृष्णाला स्वामी मानणाऱ्या नंदादी गोपांवर तो फारच क्रुद्ध झाला।

Verse 2

गणं सांवर्तकं नाम मेघानां चान्तकारीणाम् । इन्द्र: प्रचोदयत् क्रुद्धो वाक्यं चाहेशमान्युत ॥ २ ॥

क्रुद्ध इंद्राने ‘सांवर्तक’ नावाच्या संहारकारी मेघांच्या समूहाला पाठवले आणि स्वतःला सर्वोच्च नियंता मानून असे बोलला।

Verse 3

अहो श्रीमदमाहात्म्यं गोपानां काननौकसाम् । कृष्णं मर्त्यमुपाश्रित्य ये चक्रुर्देवहेलनम् ॥ ३ ॥

[इंद्र म्हणाला:] अरे पाहा, वनात राहणाऱ्या या गोपांचा श्रीमदाचा उन्माद किती! त्यांनी मर्त्य कृष्णाचा आश्रय घेऊन देवांचा अपमान केला आहे।

Verse 4

यथाद‍ृढै: कर्ममयै: क्रतुभिर्नामनौनिभै: । विद्यामान्वीक्षिकीं हित्वा तितीर्षन्ति भवार्णवम् ॥ ४ ॥

कृष्णाचा आश्रय घेणे हे असेच आहे, जसे मूर्ख लोक आत्मज्ञानरूपी पराविद्या सोडून कर्मकांडीय यज्ञांच्या खोट्या होड्यांतून भवसागर पार करू पाहतात।

Verse 5

वाचालं बालिशं स्तब्धमज्ञं पण्डितमानिनम् । कृष्णं मर्त्यमुपाश्रित्य गोपा मे चक्रुरप्रियम् ॥ ५ ॥

या वाचाळ, बालिश, हट्टी, अज्ञ आणि स्वतःला पंडित मानणाऱ्या साध्या मनुष्य कृष्णाचा आश्रय घेऊन गोपांनी माझ्याशी अप्रिय, वैरभावाने वागणूक केली आहे।

Verse 6

एषां श्रियावलिप्तानां कृष्णेनाध्मापितात्मनाम् । धुनुत श्रीमदस्तम्भं पशून् नयत सङ्‌क्षयम् ॥ ६ ॥

यांच्या समृद्धीने त्यांना गर्वाने उन्मत्त केले आहे, आणि कृष्णाने त्यांच्या अहंकाराला अधिकच फुगवले आहे। आता जा, त्यांच्या श्रीजन्य दर्पाचा नाश करा आणि त्यांच्या पशूंना संहाराकडे नेा।

Verse 7

अहं चैरावतं नागमारुह्यानुव्रजे व्रजम् । मरुद्गणैर्महावेगैर्नन्दगोष्ठजिघांसया ॥ ७ ॥

मी ऐरावत हत्तीवर आरूढ होऊन तुमच्या मागोमाग व्रजात येईन, आणि महावेगवान मरुद्गणांना सोबत घेऊन नंद महाराजांच्या गोष्ठाचा संहार करण्याच्या इच्छेने पुढे जाईन।

Verse 8

श्रीशुक उवाच इत्थं मघवताज्ञप्ता मेघा निर्मुक्तबन्धना: । नन्दगोकुलमासारै: पीडयामासुरोजसा ॥ ८ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले: अशा रीतीने मघवा (इंद्र) यांच्या आज्ञेने, असमयी बंधनमुक्त झालेले प्रलयकारी मेघ नंदांच्या गोकुळावर धावून आले आणि प्रचंड वेगाने मुसळधार पाऊस पाडून तेथील लोकांना पीडू लागले।

Verse 9

विद्योतमाना विद्युद्भ‍ि: स्तनन्त: स्तनयित्नुभि: । तीव्रैर्मरुद्गणैर्नुन्ना ववृषुर्जलशर्करा: ॥ ९ ॥

ते मेघ विजांनी चमकत, कडकडून गर्जत, आणि तीव्र मरुद्गणांनी ढकलले जाऊन जलशर्करा—गारांचा—वर्षाव करू लागले।

Verse 10

स्थूणास्थूला वर्षधारा मुञ्चत्स्वभ्रेष्वभीक्ष्णश: । जलौघै: प्लाव्यमाना भूर्नाद‍ृश्यत नतोन्नतम् ॥ १० ॥

मेघांनी खांबांसारख्या जाड धारांनी सतत पाऊस पाडला. जलप्रवाहाने पृथ्वी जलमय झाली आणि उंच-नीच भेद दिसेनासा झाला.

Verse 11

अत्यासारातिवातेन पशवो जातवेपना: । गोपा गोप्यश्च शीतार्ता गोविन्दं शरणं ययु: ॥ ११ ॥

अतिवृष्टी व प्रचंड वाऱ्याने पशू थरथर कापू लागले. थंडीने व्याकुळ झालेले गोप-गोपिका सर्वांनी गोविंदाची शरण घेतली.

Verse 12

शिर: सुतांश्च कायेन प्रच्छाद्यासारपीडिता: । वेपमाना भगवत: पादमूलमुपाययु: ॥ १२ ॥

तीव्र पावसाच्या त्रासाने थरथरत, स्वतःच्या देहाने डोके व वासरांना झाकण्याचा प्रयत्न करीत, गायी भगवंतांच्या चरणकमळांशी येऊन शरण गेल्या.

Verse 13

कृष्ण कृष्ण महाभाग त्वन्नाथं गोकुलं प्रभो । त्रातुमर्हसि देवान्न: कुपिताद् भक्तवत्सल ॥ १३ ॥

गोप-गोपिका म्हणाले— “कृष्ण, कृष्ण, हे महाभाग प्रभो! गोकुळ तुझ्याच आश्रयाने आहे. कुपित इंद्रापासून आमच्या गायींना वाचव; भक्तवत्सल, आम्हालाही तार.”

Verse 14

शिलावर्षातिवातेन हन्यमानमचेतनम् । निरीक्ष्य भगवान् मेने कुपितेन्द्रकृतं हरि: ॥ १४ ॥

गारपीट व प्रचंड वाऱ्याने मार खाऊन गोकुळवासी जणू बेशुद्ध झाले. हे पाहून भगवान हरिने जाणले की हे कुपित इंद्राचे कृत्य आहे.

Verse 15

अपर्त्वत्युल्बणं वर्षमतिवातं शिलामयम् । स्वयागे विहतेऽस्माभिरिन्द्रो नाशाय वर्षति ॥ १५ ॥

[श्रीकृष्ण मनात म्हणाले:] आपण त्याचा यज्ञ थांबविल्यामुळे इंद्र विनाशासाठी ऋतुबाह्य अतिभयंकर पाऊस, प्रचंड वारे आणि गारांचा मारा करीत आहे।

Verse 16

तत्र प्रतिविधिं सम्यगात्मयोगेन साधये । लोकेशमानिनां मौढ्याद्धनिष्ये श्रीमदं तम: ॥ १६ ॥

मी माझ्या योगशक्तीने इंद्राने घडविलेल्या या उपद्रवाचा पूर्ण प्रतिकार करीन। इंद्रासारखे देव ऐश्वर्याच्या गर्वाने मूढ होऊन स्वतःला जगाचा स्वामी मानतात; आता मी त्या अज्ञानरूपी अंधाराचा नाश करीन।

Verse 17

न हि सद्भ‍ावयुक्तानां सुराणामीशविस्मय: । मत्तोऽसतां मानभङ्ग: प्रशमायोपकल्पते ॥ १७ ॥

देवता सत्त्वगुणयुक्त आहेत; म्हणून ‘मीच जगाचा स्वामी’ असा खोटा गर्व त्यांना शोभत नाही. जे सत्त्वहीन आहेत, त्यांचा मिथ्या मान मी भंग करतो, तो त्यांच्या शांती व हितासाठीच असतो।

Verse 18

तस्मान्मच्छरणं गोष्ठं मन्नाथं मत्परिग्रहम् । गोपाये स्वात्मयोगेन सोऽयं मे व्रत आहित: ॥ १८ ॥

म्हणून मला माझ्या आत्मयोगशक्तीने या गोपसमुदायाचे रक्षण करावे लागेल; कारण मीच त्यांचा आश्रय, मीच त्यांचा नाथ, आणि ते माझेच आप्तजन आहेत. शेवटी, भक्तरक्षणाचे व्रत मी घेतले आहे।

Verse 19

इत्युक्त्वैकेन हस्तेन कृत्वा गोवर्धनाचलम् । दधार लीलया विष्णुश्छत्राकमिव बालक: ॥ १९ ॥

असे बोलून विष्णुस्वरूप भगवान श्रीकृष्णांनी गोवर्धन पर्वत एकाच हाताने उचलला आणि लीलया तसा धरून ठेवला, जसा एखादा बालक छत्रीसारखा कुकुरमुत्ता धरतो।

Verse 20

अथाह भगवान् गोपान्हेऽम्ब तात व्रजौकस: । यथोपजोषं विशत गिरिगर्तं सगोधना: ॥ २० ॥

मग भगवान गोपांना म्हणाले—हे आई, हे बाबा, हे व्रजवासीयांनो! जसे तुम्हाला योग्य वाटेल तसे, गायींसह या डोंगराच्या आडोशात या।

Verse 21

न त्रास इह व: कार्यो मद्धस्ताद्रिनिपातनात् । वातवर्षभयेनालं तत्‍त्राणं विहितं हि व: ॥ २१ ॥

माझ्या हातातून हा डोंगर पडेल असा भय करू नका. वारा आणि पावसालाही घाबरू नका; या आपत्तीतून तुमचे रक्षण आधीच ठरविलेले आहे।

Verse 22

तथा निर्विविशुर्गर्तं कृष्णाश्वासितमानस: । यथावकाशं सधना: सव्रजा: सोपजीविन: ॥ २२ ॥

श्रीकृष्णाच्या आश्वासनाने सर्वांचे मन शांत झाले आणि ते डोंगराखालील आडोशात गेले. तेथे गायी, गाड्या, सेवक, पुरोहित आणि संपूर्ण व्रजसमुदायासाठी पुरेशी जागा मिळाली।

Verse 23

क्षुत्तृड्‍‌‌‌व्यथां सुखापेक्षां हित्वा तैर्व्रजवासिभि: । वीक्ष्यमाणो दधाराद्रिं सप्ताहं नाचलत् पदात् ॥ २३ ॥

भूक-तहान आणि स्वतःच्या सुखाची अपेक्षा बाजूला ठेवून, व्रजवासीयांच्या नजरेसमोर श्रीकृष्ण सात दिवस डोंगर धरून उभे राहिले; पायही हलला नाही।

Verse 24

कृष्णयोगानुभावं तं निशम्येन्द्रोऽतिविस्मित: । निस्तम्भो भ्रष्टसङ्कल्प: स्वान्मेघान् सन्न्यवारयत् ॥ २४ ॥

कृष्णाच्या योगसामर्थ्याचा हा प्रभाव पाहून इंद्र अत्यंत विस्मित झाला. त्याचा खोटा अहंकार उतरला, संकल्प मोडला, आणि त्याने आपल्या मेघांना थांबण्याची आज्ञा दिली।

Verse 25

खं व्यभ्रमुदितादित्यं वातवर्षं च दारुणम् । निशम्योपरतं गोपान् गोवर्धनधरोऽब्रवीत् ॥ २५ ॥

भयंकर वारा व पाऊस थांबून आकाश निरभ्र झाले व सूर्य उगवला; तेव्हा गोवर्धनधारी भगवान श्रीकृष्ण गोपांना म्हणाले।

Verse 26

निर्यात त्यजत त्रासं गोपा: सस्त्रीधनार्भका: । उपारतं वातवर्षं व्युदप्रायाश्च निम्नगा: ॥ २६ ॥

हे गोपांनो! स्त्रिया, मुले आणि धन-सामान घेऊन बाहेर या; भीती सोडा। वारा-पाऊस थांबला आहे आणि नद्यांचे पूरपाणीही ओसरले आहे।

Verse 27

ततस्ते निर्ययुर्गोपा: स्वं स्वमादाय गोधनम् । शकटोढोपकरणं स्त्रीबालस्थविरा: शनै: ॥ २७ ॥

मग गोपांनी आपापले गोधन गोळा करून, सामान गाड्यांवर चढवले आणि बाहेर पडले; स्त्रिया, मुले व वृद्ध हळूहळू त्यांच्या मागे गेले।

Verse 28

भगवानपि तं शैलं स्वस्थाने पूर्ववत् प्रभु: । पश्यतां सर्वभूतानां स्थापयामास लीलया ॥ २८ ॥

सर्व जीव पाहत असताना, प्रभु भगवानांनी तो डोंगर लीलया पूर्वीप्रमाणे त्याच्या जागी ठेवला।

Verse 29

तं प्रेमवेगान्निर्भृता व्रजौकसोयथा समीयु: परिरम्भणादिभि: । गोप्यश्च सस्‍नेहमपूजयन् मुदादध्यक्षताद्भ‍िर्युयुजु: सदाशिष: ॥ २९ ॥

व्रजवासी प्रेमाच्या उन्मेषाने भारावून, आपापल्या नात्यानुसार श्रीकृष्णाजवळ आले—कोणी मिठी मारली, कोणी साष्टांग नमस्कार केला. गोपींनी दहीमिश्रित पाणी व अक्षता अर्पून पूजन केले आणि मंगल आशीर्वादांची बरसात केली।

Verse 30

यशोदा रोहिणी नन्दो रामश्च बलिनां वर: । कृष्णमालिङ्‌‌ग्य युयुजुराशिष: स्‍नेहकातरा: ॥ ३० ॥

माता यशोदा, माता रोहिणी, नंद महाराज आणि बलवानांतील श्रेष्ठ बलराम यांनी श्रीकृष्णाला आलिंगन दिले. स्नेहाने व्याकुळ होऊन त्यांनी त्याला आशीर्वाद दिले.

Verse 31

दिवि देवगणा: सिद्धा: साध्या गन्धर्वचारणा: । तुष्टुवुर्मुमुचुस्तुष्टा: पुष्पवर्षाणि पार्थिव ॥ ३१ ॥

हे राजन्, स्वर्गात देवगण, सिद्ध, साध्य, गंधर्व व चारण अत्यंत तुष्ट होऊन श्रीकृष्णाची स्तुती करू लागले आणि पुष्पवृष्टी करू लागले.

Verse 32

शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्दिवि देवप्रचोदिता: । जगुर्गन्धर्वपतयस्तुम्बुरुप्रमुखा नृप ॥ ३२ ॥

हे नृप परीक्षित, स्वर्गात देवांच्या प्रेरणेने शंख व दुंदुभी गजरू लागल्या, आणि तुंबुरु आदी श्रेष्ठ गंधर्व गाऊ लागले.

Verse 33

ततोऽनुरक्तै: पशुपै: परिश्रितोराजन् स्वगोष्ठं सबलोऽव्रजद्धरि: । तथाविधान्यस्य कृतानि गोपिकागायन्त्य ईयुर्मुदिता हृदिस्पृश: ॥ ३३ ॥

हे राजन्, मग हरि श्रीकृष्ण प्रेमळ गोपबालांनी वेढलेला आणि बलरामासह आपल्या गाई चरण्याच्या गोठ्याकडे गेला. गोपी आनंदाने घरी परतल्या व गोवर्धनधारण इत्यादी हृदयस्पर्शी पराक्रमांचे गान करू लागल्या.