Adhyaya 24

Verse 1

श्रीशुक उवाच भगवानपि तत्रैव बलदेवेन संयुत: । अपश्यन्निवसन्गोपानिन्द्रयागकृतोद्यमान् ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—त्याच ठिकाणी बलदेवासह राहात असताना भगवान श्रीकृष्णांनी पाहिले की गोप इंद्रयज्ञाच्या तयारीत मग्न आहेत.

Verse 2

तदभिज्ञोऽपि भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शन: । प्रश्रयावनतोऽपृच्छद् वृद्धान् नन्दपुरोगमान् ॥ २ ॥

सर्वात्मा व सर्वदर्शी भगवान सर्व काही जाणत असूनही नम्रतेने वाकून नंद महाराज आदी वृद्धांना विचारू लागले.

Verse 3

कथ्यतां मे पित: कोऽयं सम्भ्रमो व उपागत: । किं फलं कस्य वोद्देश: केन वा साध्यते मख: ॥ ३ ॥

श्रीकृष्ण म्हणाले—पिताजी, कृपा करून सांगा, हा तुमचा मोठा उद्योग कशासाठी आहे? याचे फळ काय, आणि कोणाच्या उद्देशाने हे केले जाते? जर हा यज्ञ असेल तर कोणाच्या तृप्तीसाठी आणि कोणत्या विधीने तो सिद्ध होईल?

Verse 4

एतद् ब्रूहि महान् कामो मह्यं शुश्रूषवे पित: । न हि गोप्यं हि साधूनां कृत्यं सर्वात्मनामिह । अस्त्यस्वपरद‍ृष्टीनाममित्रोदास्तविद्विषाम् ॥ ४ ॥

पिताजी, हे मला सांगा; मला जाणण्याची मोठी इच्छा आहे आणि मी श्रद्धेने ऐकण्यास तयार आहे. जे साधू सर्वांना आत्मवत् पाहतात, ‘माझे-परके’ असा भाव ठेवत नाहीत आणि मित्र-शत्रू-उदासीन असा भेद करत नाहीत—त्यांचे कृत्य येथे गुप्त नसते.

Verse 5

उदासीनोऽरिवद् वर्ज्य आत्मवत् सुहृदुच्यते ॥ ५ ॥

उदासीन माणसाला शत्रूसारखे टाळावे; पण मित्राला स्वतःसारखेच मानावे।

Verse 6

ज्ञात्वाज्ञात्वा च कर्माणि जनोऽयमनुतिष्ठति । विदुष: कर्मसिद्धि: स्याद् यथा नाविदुषो भवेत् ॥ ६ ॥

हा लोक कधी जाणून तर कधी न जाणून कर्म करतो. ज्याला ज्ञान आहे त्याचे कर्म सिद्ध होते; पण अज्ञानी माणसाचे तसे होत नाही.

Verse 7

तत्र तावत् क्रियायोगो भवतां किं विचारित: । अथवा लौकिकस्तन्मे पृच्छत: साधु भण्यताम् ॥ ७ ॥

म्हणून तुमचा हा क्रियायोग नेमका कसा ठरवला आहे ते मला स्पष्ट सांगा. हा शास्त्रविधीनुसारचा अनुष्ठान आहे की केवळ लोकपरंपरा? मी विचारतो आहे—योग्य ते सांगा.

Verse 8

श्रीनन्द उवाच पर्जन्यो भगवानिन्द्रो मेघास्तस्यात्ममूर्तय: । तेऽभिवर्षन्ति भूतानां प्रीणनं जीवनं पय: ॥ ८ ॥

श्री नंद महाराज म्हणाले—भगवान इंद्र हा पर्जन्याचा नियंता आहे. मेघ हे त्याचेच आत्ममूर्ती-प्रतिनिधी; ते प्रत्यक्ष पाणी पाडतात, ज्याने सर्व प्राण्यांना तृप्ती व जीवन मिळते.

Verse 9

तं तात वयमन्ये च वार्मुचां पतिमीश्वरम् । द्रव्यैस्तद्रेतसा सिद्धैर्यजन्ते क्रतुभिर्नरा: ॥ ९ ॥

तात, आपणच नव्हे तर इतर लोकही वर्षा देणाऱ्या मेघांचे स्वामी त्या ईश्वर इंद्राची पूजा करतात. त्याच्याच वर्षा-रूप स्रावातून सिद्ध झालेल्या धान्यादि द्रव्यांनी यज्ञ करून आम्ही त्याला अर्पण करतो.

Verse 10

तच्छेषेणोपजीवन्ति त्रिवर्गफलहेतवे । पुंसां पुरुषकाराणां पर्जन्य: फलभावन: ॥ १० ॥

इंद्रासाठी केलेल्या यज्ञांचे उरलेले अन्न घेऊन लोक उपजीविका करतात आणि धर्म-अर्थ-काम या त्रिवर्गाचे फळ साधतात. म्हणून पुरुषार्थ करणाऱ्यांच्या फलसिद्धीस इंद्र (पर्जन्य) कारणीभूत मानला जातो.

Verse 11

य एनं विसृजेद् धर्मं परम्पर्यागतं नर: । कामाद् द्वेषाद्भ‍याल्लोभात्स वै नाप्नोति शोभनम् ॥ ११ ॥

हा धर्म परंपरेने चालत आलेला आहे. जो मनुष्य काम, द्वेष, भय किंवा लोभामुळे तो सोडून देतो, तो निश्चयच कल्याण व शोभन भाग्य प्राप्त करत नाही.

Verse 12

श्रीशुक उवाच वचो निशम्य नन्दस्य तथान्येषां व्रजौकसाम् । इन्द्राय मन्युं जनयन् पितरं प्राह केशव: ॥ १२ ॥

श्री शुकदेव म्हणाले—नंद व व्रजातील इतर ज्येष्ठांचे बोलणे ऐकून, इंद्राच्या मनात क्रोध उत्पन्न व्हावा म्हणून, केशव (श्रीकृष्ण) पित्याला असे म्हणाला.

Verse 13

श्रीभगवानुवाच कर्मणा जायते जन्तु: कर्मणैव प्रलीयते । सुखं दु:खं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते ॥ १३ ॥

श्रीभगवान म्हणाले—जीव कर्माने जन्मतो आणि कर्मानेच नाश पावतो. सुख, दुःख, भय व क्षेम हे सर्व कर्मफलानेच प्राप्त होते.

Verse 14

अस्ति चेदीश्वर: कश्चित्फलरूप्यन्यकर्मणाम् । कर्तारं भजते सोऽपि न ह्यकर्तु: प्रभुर्हि स: ॥ १४ ॥

जर इतरांच्या कर्मांचे फळ देणारा एखादा परम नियंता असला, तरी तोही कर्त्याच्या कर्मप्रवृत्तीवर अवलंबून असतो. कर्मच नसेल तर फळ देणे कसे?

Verse 15

किमिन्द्रेणेह भूतानां स्वस्वकर्मानुवर्तिनाम् । अनीशेनान्यथा कर्तुं स्वभावविहितं नृणाम् ॥ १५ ॥

इथे प्राणी आपापल्या कर्मानुसारच चालतात. मनुष्यांच्या स्वभावाने ठरलेले भाग्य इंद्र बदलू शकत नाही; मग लोकांनी त्याची पूजा का करावी?

Verse 16

स्वभावतन्त्रो हि जन: स्वभावमनुवर्तते । स्वभावस्थमिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ १६ ॥

मनुष्य स्वभावाच्या अधीन असतो, म्हणून तो स्वभावालाच अनुसरतो. देव, असुर व मानवांसह हे सर्व विश्व जीवांच्या स्वभावावरच आधारलेले आहे.

Verse 17

देहानुच्चावचाञ्जन्तु: प्राप्योत्सृजति कर्मणा । शत्रुर्मित्रमुदासीन: कर्मैव गुरुरीश्वर: ॥ १७ ॥

कर्मामुळेच जीव उंच-नीच देह प्राप्त करतो आणि सोडतो. हेच कर्म त्याचा शत्रू, मित्र व उदासीन साक्षी; तसेच गुरु आणि नियंता प्रभू आहे.

Verse 18

तस्मात्सम्पूजयेत्कर्म स्वभावस्थ: स्वकर्मकृत् । अञ्जसा येन वर्तेत तदेवास्य हि दैवतम् ॥ १८ ॥

म्हणून स्वभावात स्थित राहून स्वतःचे कर्मच श्रद्धेने पूजावे. ज्यामुळे सहज जीवन चालते, तेच त्याचे आराध्य दैवत आहे.

Verse 19

आजीव्यैकतरं भावं यस्त्वन्यमुपजीवति । न तस्माद् विन्दते क्षेमं जारान् नार्यसती यथा ॥ १९ ॥

जे खरेच जीवनाचा आधार आहे ते सोडून जो दुसऱ्याचाच आश्रय घेतो, त्याला कल्याण कसे मिळेल? तो परपुरुषगामी स्त्रीसारखा आहे—जिला खरा लाभ होत नाही.

Verse 20

वर्तेत ब्रह्मणा विप्रो राजन्यो रक्षया भुव: । वैश्यस्तु वार्तया जीवेच्छूद्रस्तु द्विजसेवया ॥ २० ॥

ब्राह्मण वेदाध्ययन-अध्यापनाने, क्षत्रिय भूमिरक्षणाने, वैश्य वार्ता-व्यवहाराने आणि शूद्र द्विजसेवेने जीवन चालवतो.

Verse 21

कृषिवाणिज्यगोरक्षा कुसीदं तूर्यमुच्यते । वार्ता चतुर्विधा तत्र वयं गोवृत्तयोऽनिशम् ॥ २१ ॥

वैश्याची वार्ता चार प्रकारची सांगितली आहे—कृषी, वाणिज्य, गो-रक्षा आणि कुसीद (व्याजाने धन देणे). यांत आम्ही नेहमी गो-रक्षेच्या वृत्तीतच असतो.

Verse 22

सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: । रजसोत्पद्यते विश्वमन्योन्यं विविधं जगत् ॥ २२ ॥

सृष्टी, स्थिती व लय यांची कारणे तीन गुण—सत्त्व, रज आणि तम. विशेषतः रजोगुणाने विश्व उत्पन्न होते आणि मैथुन-संयोगाने हे जग विविधतेने भरते.

Verse 23

रजसा चोदिता मेघा वर्षन्त्यम्बूनि सर्वत: । प्रजास्तैरेव सिध्यन्ति महेन्द्र: किं करिष्यति ॥ २३ ॥

रजोगुणाने प्रेरित झालेले मेघ सर्वत्र पाणी पाडतात; त्या पावसानेच सर्व प्रजा पोसली जाते. यात महेंद्र इंद्राचे काय कार्य?

Verse 24

न न: पुरो जनपदा न ग्रामा न गृहा वयम् । वनौकसस्तात नित्यं वनशैलनिवासिन: ॥ २४ ॥

बाबा, आमची नगरे नाहीत, जनपदे नाहीत, गावे नाहीत, घरेही नाहीत. आम्ही वनवासी आहोत; नेहमी वनात व डोंगरांवर राहतो.

Verse 25

तस्माद् गवां ब्राह्मणानामद्रेश्चारभ्यतां मख: । य इन्द्रयागसम्भारास्तैरयं साध्यतां मख: ॥ २५ ॥

म्हणून गायी, ब्राह्मण आणि गोवर्धन पर्वत यांच्या प्रसन्नतेसाठी यज्ञ सुरू करा. इंद्रयागासाठी जमवलेली जी सामग्री आहे, त्याच्यानेच हा यज्ञ सिद्ध करा.

Verse 26

पच्यन्तां विविधा: पाका: सूपान्ता: पायसादय: । संयावापूपशष्कुल्य: सर्वदोहश्च गृह्यताम् ॥ २६ ॥

खीरपासून विविध सूपांपर्यंत अनेक पदार्थ शिजवले जावोत. भाजलेले व तळलेले निरनिराळे केक-पूए तयार होवोत, आणि उपलब्ध सर्व दुग्धजन्य पदार्थ या यज्ञासाठी आणले जावोत.

Verse 27

हूयन्तामग्नय: सम्यग्ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभि: । अन्नं बहुगुणं तेभ्यो देयं वो धेनुदक्षिणा: ॥ २७ ॥

वेदमंत्र जाणणारे ब्रह्मवादी ब्राह्मण यथाविधी यज्ञाग्नी प्रज्वलित करोत. मग त्यांना उत्तम, विपुल अन्न द्यावे आणि दक्षिणा म्हणून गायी व इतर दान द्यावे.

Verse 28

अन्येभ्यश्चाश्वचाण्डालपतितेभ्यो यथार्हत: । यवसं च गवां दत्त्वा गिरये दीयतां बलि: ॥ २८ ॥

इतर सर्वांना—कुत्रे व कुत्रेभक्षक चांडाळांसारख्या पतितांनाही—यथोचित अन्न देऊन, मग गायींना यवस द्या आणि नंतर गोवर्धन गिरिला आदराने बलि अर्पण करा।

Verse 29

स्वलङ्कृता भुक्तवन्त: स्वनुलिप्ता: सुवासस: । प्रदक्षिणां च कुरुत गोविप्रानलपर्वतान् ॥ २९ ॥

सर्वांनी तृप्त होईपर्यंत भोजन करून, मग सुंदर वस्त्रे व अलंकारांनी सजून, चंदनलेप लावून—गायी, ब्राह्मण, यज्ञाग्नी आणि गोवर्धन गिरि यांची प्रदक्षिणा करा।

Verse 30

एतन्मम मतं तात क्रियतां यदि रोचते । अयं गोब्राह्मणाद्रीणां मह्यं च दयितो मख: ॥ ३० ॥

तात! हे माझे मत आहे; तुम्हाला रुचले तर तसे करा. हा मख (यज्ञ) गायींना, ब्राह्मणांना, गोवर्धन गिरिला आणि मलाही अत्यंत प्रिय आहे।

Verse 31

श्रीशुक उवाच कालात्मना भगवता शक्रदर्प जिघांसया । प्रोक्तं निशम्य नन्दाद्या: साध्वगृह्णन्त तद्वच: ॥ ३१ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—कालस्वरूप भगवान श्रीकृष्णांना इंद्राचा दर्प नष्ट करायचा होता. त्यांचे वचन ऐकून नंद आदी व्रजातील ज्येष्ठांनी ते योग्य मानून स्वीकारले।

Verse 32

तथा च व्यदधु: सर्वं यथाह मधुसूदन: । वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तद्‌‌द्रव्येण गिरिद्विजान् ॥ ३२ ॥ उपहृत्य बलीन् सम्यगाद‍ृता यवसं गवाम् । गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रु: प्रदक्षिणम् ॥ ३३ ॥

मग गोपसमुदायाने मधुसूदनाने सांगितल्याप्रमाणे सर्व केले. ब्राह्मणांकडून स्वस्त्ययन मंत्रांचे पठण करवून, इंद्रयज्ञासाठी ठेवलेल्या द्रव्याने गोवर्धन गिरि व ब्राह्मणांना श्रद्धेने बलि अर्पण केली. गायींना यवस दिले; आणि गायी, बैल व वासरे पुढे ठेवून गोवर्धनाची प्रदक्षिणा केली।

Verse 33

तथा च व्यदधु: सर्वं यथाह मधुसूदन: । वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तद्‌‌द्रव्येण गिरिद्विजान् ॥ ३२ ॥ उपहृत्य बलीन् सम्यगाद‍ृता यवसं गवाम् । गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रु: प्रदक्षिणम् ॥ ३३ ॥

मग गोकुळातील गोपांनी मधुसूदन श्रीकृष्णाने सांगितल्याप्रमाणे सर्व केले. ब्राह्मणांकडून स्वस्त्ययन मंत्रांचे पठण करून, इंद्रयज्ञासाठी ठेवलेल्या द्रव्यांनी गिरिराज गोवर्धन व ब्राह्मणांना श्रद्धेने बलि-अर्पण केले. गायींना यवस दिले आणि गोधन पुढे ठेवून गोवर्धनाची प्रदक्षिणा केली.

Verse 34

अनांस्यनडुद्युक्तानि ते चारुह्य स्वलङ्कृता: । गोप्यश्च कृष्णवीर्याणि गायन्त्य: सद्विजाशिष: ॥ ३४ ॥

मग सुंदर अलंकारांनी नटलेल्या गोपी बैलांनी ओढलेल्या गाड्यांवर बसून सोबत निघाल्या. त्या श्रीकृष्णाच्या पराक्रम-महिमेचे गान करीत होत्या, आणि त्यांचे गीत ब्राह्मणांच्या मंगल आशीर्वादांच्या घोषात मिसळून निनादत होते.

Verse 35

कृष्णस्त्वन्यतमं रूपं गोपविश्रम्भणं गत: । शैलोऽस्मीति ब्रुवन् भूरि बलिमादद् बृहद्वपु: ॥ ३५ ॥

मग गोपांच्या मनात विश्वास दृढ करण्यासाठी श्रीकृष्णाने एक अद्भुत, प्रचंड रूप धारण केले. “मीच गोवर्धन पर्वत आहे!” असे म्हणत त्यांनी अर्पण केलेली विपुल बलि-भोग सामग्री स्वीकारून भक्षण केली.

Verse 36

तस्मै नमो व्रजजनै: सह चक्र आत्मनात्मने । अहो पश्यत शैलोऽसौ रूपी नोऽनुग्रहं व्यधात् ॥ ३६ ॥

मग व्रजजनांसह श्रीकृष्णाने त्या साकार गोवर्धन-रूपाला नमस्कार केला—म्हणजेच स्वतःने स्वतःलाच वंदन केले. नंतर तो म्हणाला, “अहो पाहा! हा पर्वत देह धारण करून आपल्यावर कृपा करीत आहे!”

Verse 37

एषोऽवजानतो मर्त्यान् कामरूपी वनौकस: । हन्ति ह्यस्मै नमस्याम: शर्मणे आत्मनो गवाम् ॥ ३७ ॥

“हा गोवर्धन पर्वत वनात वास करणारा असून इच्छेनुसार रूप धारण करतो. जो मनुष्य त्याचा अवमान करतील त्यांना तो दंड देईल. म्हणून आपल्या व गायींच्या सुरक्षिततेसाठी आपण याला नमस्कार करूया.”

Verse 38

इत्यद्रिगोद्विजमखं वासुदेवप्रचोदिता: । यथा विधाय ते गोपा सहकृष्णा व्रजं ययु: ॥ ३८ ॥

अशा रीतीने वासुदेवांच्या प्रेरणेने गोपांनी गोवर्धन, गायी व ब्राह्मणांसाठी यथाविधी यज्ञ केला आणि श्रीकृष्णासह व्रजास परत गेले।