Adhyaya 22

Verse 1

श्रीशुक उवाच हेमन्ते प्रथमे मासि नन्दव्रजकुमारिका: । चेरुर्हविष्यं भुञ्जाना: कात्यायन्यर्चनव्रतम् ॥ १ ॥

श्रीशुक म्हणाले—हे राजन्, हेमंत ऋतूच्या पहिल्या महिन्यात नंदव्रजातील अविवाहित कुमारिकांनी केवळ हविष्य (साधी खिचडी) खात कात्यायनी देवीच्या पूजनाचे व्रत आचरले.

Verse 2

आप्लुत्याम्भसि कालिन्द्या जलान्ते चोदितेऽरुणे । कृत्वा प्रतिकृतिं देवीमानर्चुर्नृप सैकतीम् ॥ २ ॥ गन्धैर्माल्यै: सुरभिभिर्बलिभिर्धूपदीपकै: । उच्चावचैश्चोपहारै: प्रवालफलतण्डुलै: ॥ ३ ॥

हे राजन्, अरुणोदय होताच गोपींनी कालिंदी (यमुना) नदीत स्नान केले आणि तीरावरील वाळूत देवीची मातीची प्रतिमा करून तिची पूजा केली. त्यांनी चंदनादी सुगंध, सुगंधी माळा, नैवेद्य, धूप-दीप तसेच मोठे-लहान अनेक अर्पण—फळे, पान-सुपारी, नवपल्लव व तांदूळ इत्यादी—समर्पित केले.

Verse 3

आप्लुत्याम्भसि कालिन्द्या जलान्ते चोदितेऽरुणे । कृत्वा प्रतिकृतिं देवीमानर्चुर्नृप सैकतीम् ॥ २ ॥ गन्धैर्माल्यै: सुरभिभिर्बलिभिर्धूपदीपकै: । उच्चावचैश्चोपहारै: प्रवालफलतण्डुलै: ॥ ३ ॥

हे राजन्, अरुणोदयाच्या वेळी कालिंदीच्या जलात स्नान करून गोपींनी नदीकाठी वाळूत देवी दुर्गेची मातीची प्रतिमा घडवली व तिची पूजा केली. त्यांनी चंदनादी सुगंध, फुलमाळा, नैवेद्य, धूप-दीप आणि लहानमोठे उपहार—फळे, पान-सुपारी, नवी पाने व तांदूळ इत्यादी—अर्पण केले.

Verse 4

कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरि । नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नम: । इति मन्त्रं जपन्त्यस्ता: पूजां चक्रु: कुमारिका: ॥ ४ ॥

कुमारिकांनी हा मंत्र जपत पूजा केली—“हे कात्यायनी, हे महामाये, हे महायोगिनी, हे अधीश्वरी! हे देवी, नंदगोपाचा पुत्र माझा पती होवो. तुला नमस्कार.”

Verse 5

एवं मासं व्रतं चेरु: कुमार्य: कृष्णचेतस: । भद्रकालीं समानर्चुर्भूयान्नन्दसुत: पति: ॥ ५ ॥

अशा रीतीने कृष्णात मन गुंतवून कुमारिकांनी पूर्ण एक महिना व्रत आचरले आणि भद्रकाली देवीची विधिपूर्वक आराधना केली, मनात हाच भाव ठेवून—“नंदाचा पुत्रच माझा पती होवो.”

Verse 6

ऊषस्युत्थाय गोत्रै: स्वैरन्योन्याबद्धबाहव: । कृष्णमुच्चैर्जगुर्यान्त्य: कालिन्द्यां स्‍नातुमन्वहम् ॥ ६ ॥

त्या दररोज पहाटे उठत, आपापल्या नावांनी एकमेकींना हाक मारत, हातात हात गुंफून चालत आणि कालिंदीत स्नानास जाताना मोठ्याने श्रीकृष्णाचे कीर्तन गात.

Verse 7

नद्या: कदाचिदागत्य तीरे निक्षिप्य पूर्ववत् । वासांसि कृष्णं गायन्त्यो विजह्रु: सलिले मुदा ॥ ७ ॥

एके दिवशी त्या नदीकाठी आल्या आणि पूर्वीप्रमाणे वस्त्रे काठावर ठेवून, श्रीकृष्णाचे गान करत आनंदाने पाण्यात खेळू लागल्या.

Verse 8

भगवांस्तदभिप्रेत्य कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । वयस्यैरावृतस्तत्र गतस्तत्कर्मसिद्धये ॥ ८ ॥

भगवान श्रीकृष्ण, योगेश्वरांचाही ईश्वर, गोपींचे कृत्य जाणून, सख्यांनी वेढलेला तेथे गेला, त्यांच्या व्रत-प्रयत्नाला सिद्धी देण्यासाठी।

Verse 9

तासां वासांस्युपादाय नीपमारुह्य सत्वर: । हसद्भ‍ि: प्रहसन् बालै: परिहासमुवाच ह ॥ ९ ॥

त्यांचे वस्त्र उचलून तो त्वरेने कदंबवृक्षावर चढला. मग स्वतः हसत आणि बालसख्यांना हसवत, गोपींना परिहासाने बोलला।

Verse 10

अत्रागत्याबला: कामं स्वं स्वं वास: प्रगृह्यताम् । सत्यं ब्रुवाणि नो नर्म यद् यूयं व्रतकर्शिता: ॥ १० ॥

हे अबलांनो, इथे या; तुमच्या इच्छेप्रमाणे प्रत्येकाने आपापले वस्त्र घेऊन जा. मी सत्य बोलतो, हा विनोद नाही; कारण तुम्ही व्रताने थकल्या आहात।

Verse 11

न मयोदितपूर्वं वा अनृतं तदिमे विदु: । एकैकश: प्रतीच्छध्वं सहैवेति सुमध्यमा: ॥ ११ ॥

मी कधीही असत्य बोललो नाही; हे बालक ते जाणतात. म्हणून, हे सुमध्यांनो, एकेक करून किंवा सर्वांनी एकत्र येऊन आपली वस्त्रे घ्या।

Verse 12

तस्य तत् क्ष्वेलितं द‍ृष्ट्वा गोप्य: प्रेमपरिप्लुता: । व्रीडिता: प्रेक्ष्य चान्योन्यं जातहासा न निर्ययु: ॥ १२ ॥

कृष्णाचे ते चेष्टित पाहून गोपी प्रेमाने भरून गेल्या. लाजूनही एकमेकींकडे पाहून हसू लागल्या व परस्पर परिहास करू लागल्या; तरीही त्या पाण्याबाहेर आल्या नाहीत।

Verse 13

एवं ब्रुवति गोविन्दे नर्मणाक्षिप्तचेतस: । आकण्ठमग्ना: शीतोदे वेपमानास्तमब्रुवन् ॥ १३ ॥

जेव्हा श्री गोविंदाने गोपींशी अशा प्रकारे थट्टा मस्करी केली, तेव्हा त्यांचे मन पूर्णपणे मोहित झाले. गळ्यापर्यंत थंड पाण्यात बुडालेल्या आणि थंडीने थरथरणाऱ्या त्या गोपींनी त्यांना असे म्हटले.

Verse 14

मानयं भो: कृथास्त्वां तु नन्दगोपसुतं प्रियम् । जानीमोऽङ्ग व्रजश्लाघ्यं देहि वासांसि वेपिता: ॥ १४ ॥

गोपी म्हणाल्या: हे कृष्णा, अन्याय करू नकोस! आम्हाला माहित आहे की तू नंदबाबांचा आदरणीय पुत्र आहेस आणि व्रजमध्ये सर्वांना प्रिय आहेस. तू आम्हालाही खूप प्रिय आहेस. कृपया आमचे वस्त्र परत दे, आम्ही थंडीने कुडकुडत आहोत.

Verse 15

श्यामसुन्दर ते दास्य: करवाम तवोदितम् । देहि वासांसि धर्मज्ञ नो चेद् राज्ञे ब्रुवाम हे ॥ १५ ॥

हे श्यामसुंदर, आम्ही तुझ्या दासी आहोत आणि तू सांगशील ते आम्ही करू. पण आमचे वस्त्र आम्हाला परत दे. तू धर्म जाणणारा आहेस, जर तू आमचे वस्त्र दिले नाहीस तर आम्ही राजाकडे तक्रार करू.

Verse 16

श्रीभगवानुवाच भवत्यो यदि मे दास्यो मयोक्तं वा करिष्यथ । अत्रागत्य स्ववासांसि प्रतीच्छत शुचिस्मिता: । नो चेन्नाहं प्रदास्ये किं क्रुद्धो राजा करिष्यति ॥ १६ ॥

श्री भगवान म्हणाले: जर तुम्ही खरोखर माझ्या दासी असाल आणि माझे म्हणणे ऐकणार असाल, तर इथे या आणि हसतमुखाने आपापले वस्त्र घ्या. जर तुम्ही माझे ऐकले नाही, तर मी देणार नाही. आणि राजा रागावला तरी तो माझे काय करेल?

Verse 17

ततो जलाशयात् सर्वा दारिका: शीतवेपिता: । पाणिभ्यां योनिमाच्छाद्य प्रोत्तेरु: शीतकर्शिता: ॥ १७ ॥

त्यानंतर, कडाक्याच्या थंडीने थरथरणाऱ्या त्या सर्व मुली पाण्यातून बाहेर आल्या. थंडीने त्रस्त होऊन त्यांनी आपल्या हातांनी आपली लज्जा झाकली होती.

Verse 18

भगवानाहता वीक्ष्य शुद्धभावप्रसादित: । स्कन्धे निधाय वासांसि प्रीत: प्रोवाच सस्मितम् ॥ १८ ॥

भगवानांनी गोपींची लज्जेने व्याकुळ अवस्था पाहून, त्यांच्या शुद्ध प्रेमभावाने संतुष्ट होऊन, वस्त्रे खांद्यावर ठेवली. मग हसत स्नेहाने त्यांना बोलले.

Verse 19

यूयं विवस्त्रा यदपो धृतव्रता व्यगाहतैतत्तदु देवहेलनम् । बद्ध्वाञ्जलिं मूध्‍‍‍‍‍‍‍‍‌‌र्न्यपनुत्तयेऽहस: कृत्वा नमोऽधोवसनं प्रगृह्यताम् ॥ १९ ॥

तुम्ही व्रत पाळताना विवस्त्र होऊन पाण्यात उतरला—हे देवतांचा अपमान आहे. या पापाच्या निवारणासाठी डोक्यावर हात जोडून नमस्कार करा, मग खालची वस्त्रे घ्या.

Verse 20

इत्यच्युतेनाभिहितं व्रजाबला मत्वा विवस्त्राप्लवनं व्रतच्युतिम् । तत्पूर्तिकामास्तदशेषकर्मणां साक्षात्कृतं नेमुरवद्यमृग् यत: ॥ २० ॥

अच्युताने सांगितलेले ऐकून व्रजातील तरुणी समजल्या की विवस्त्र स्नानाने व्रतभंग झाला. तरी व्रत पूर्ण व्हावे म्हणून, सर्व पुण्यकर्मांचे परम फल स्वतः श्रीकृष्ण आहेत हे जाणून, त्यांनी पापशुद्धीसाठी त्यांना नमस्कार केला.

Verse 21

तास्तथावनता द‍ृष्ट्वा भगवान् देवकीसुत: । वासांसि ताभ्य: प्रायच्छत्करुणस्तेन तोषित: ॥ २१ ॥

त्यांना असे नम्रपणे वाकलेले पाहून, देवकीसुत भगवान प्रसन्न व करुणामय झाले आणि त्यांनी त्यांना वस्त्रे परत दिली.

Verse 22

द‍ृढं प्रलब्धास्त्रपया च हापिता: प्रस्तोभिता: क्रीडनवच्च कारिता: । वस्त्राणि चैवापहृतान्यथाप्यमुं ता नाभ्यसूयन् प्रियसङ्गनिर्वृता: ॥ २२ ॥

जरी गोपींना पूर्णपणे फसवले, लज्जित केले, चेष्टा केली आणि खेळण्यासारखे वागवले, तसेच वस्त्रेही हिरावली; तरी त्यांनी श्रीकृष्णाविषयी द्वेष धरला नाही. प्रियतमाच्या संगाची संधी मिळाल्याने त्या केवळ आनंदित झाल्या.

Verse 23

परिधाय स्ववासांसि प्रेष्ठसङ्गमसज्जिता: । गृहीतचित्ता नो चेलुस्तस्मिन्लज्जायितेक्षणा: ॥ २३ ॥

आपली वस्त्रे परिधान करूनही, प्रिय श्रीकृष्णाच्या संगाच्या आसक्तीने मोहित झालेल्या गोपींचे चित्त त्यांच्यातच गुंतले; त्या लज्जित नजरेने त्यांच्याकडे पाहत तिथेच स्थिर राहिल्या.

Verse 24

तासां विज्ञाय भगवान् स्वपादस्पर्शकाम्यया । धृतव्रतानां सङ्कल्पमाह दामोदरोऽबला: ॥ २४ ॥

त्या गोपींचा कठोर व्रतपालनाचा दृढ संकल्प आणि आपल्या चरणकमलांचा स्पर्श मिळावा ही इच्छा ओळखून, भगवान दामोदर—श्रीकृष्ण—हे अबलांनो, त्यांना असे म्हणाले.

Verse 25

सङ्कल्पो विदित: साध्व्यो भवतीनां मदर्चनम् । मयानुमोदित: सोऽसौ सत्यो भवितुमर्हति ॥ २५ ॥

[श्रीकृष्ण म्हणाले:] हे साध्वी कन्यांनो, या तपस्येमागील तुमचा संकल्प—माझे अर्चन—मला ज्ञात आहे. मी त्यास अनुमोदन देतो; तो निश्चयच सत्य होऊन पूर्ण होईल.

Verse 26

न मय्यावेशितधियां काम: कामाय कल्पते । भर्जिता क्‍वथिता धाना: प्रायो बीजाय नेशते ॥ २६ ॥

ज्यांचे चित्त माझ्यात आविष्ट झाले आहे, त्यांची इच्छा इंद्रियभोगाच्या इच्छेत रूपांतरित होत नाही; जसे उन्हात भाजून मग उकडलेले ज्वारी/जौचे दाणे पुन्हा बीज होऊन अंकुरत नाहीत.

Verse 27

याताबला व्रजं सिद्धा मयेमा रंस्यथा क्षपा: । यदुद्दिश्य व्रतमिदं चेरुरार्यार्चनं सती: ॥ २७ ॥

आता, हे बालिकांनो, व्रजात परत जा; तुम्ही सिद्ध झालात. माझ्या संगतीत येणाऱ्या रात्री तुम्ही रमाल—हे शुद्धहृदया, याच उद्देशाने तुम्ही हे व्रत केले आणि आर्या कात्यायनीचे पूजन केले होते.

Verse 28

श्रीशुक उवाच इत्यादिष्टा भगवता लब्धकामा: कुमारिका: । ध्यायन्त्यस्तत्पदाम्भोजं कृच्छ्रान्निर्विविशुर्व्रजम् ॥ २८ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—भगवानांनी असे आदेश दिल्यावर, ज्यांची इच्छा पूर्ण झाली त्या कुमारिका त्यांच्या चरणकमलांचे ध्यान करीत, मोठ्या कष्टाने व्रजगावी परतल्या।

Verse 29

अथ गोपै: परिवृतो भगवान् देवकीसुत: । वृन्दावनाद्गतो दूरं चारयन् गा: सहाग्रज: ॥ २९ ॥

नंतर काही काळाने देवकीसुत भगवान श्रीकृष्ण गोपमित्रांनी वेढलेले, अग्रज बलरामासह, गायी चारत वृंदावनापासून दूर गेले।

Verse 30

निदघार्कातपे तिग्मे छायाभि: स्वाभिरात्मन: । आतपत्रायितान् वीक्ष्य द्रुमानाह व्रजौकस: ॥ ३० ॥

उन्हाळ्याच्या तीव्र सूर्यतापात भगवान श्रीकृष्णांनी पाहिले की झाडे आपल्या सावलीने जणू छत्रासारखी त्यांना आच्छादित करीत आहेत; तेव्हा त्यांनी व्रजातील सख्यांना असे म्हटले।

Verse 31

हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन । विशाल वृषभौजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप ॥ ३१ ॥ पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान् । वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति न: ॥ ३२ ॥

भगवान म्हणाले—हे स्तोककृष्ण, हे अंशु, हे श्रीदाम, सुबल व अर्जुन, हे विशाल, वृषभ, ओजस्वी, देवप्रस्थ व वरूथप! या महाभाग्यवान वृक्षांना पाहा; ज्यांचे जीवन परोपकारासाठीच अर्पित आहे. वारा, पाऊस, ऊन व हिम सहन करूनही ते आपले रक्षण करतात।

Verse 32

हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन । विशाल वृषभौजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप ॥ ३१ ॥ पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान् । वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति न: ॥ ३२ ॥

भगवान म्हणाले—हे स्तोककृष्ण, हे अंशु, हे श्रीदाम, सुबल व अर्जुन, हे विशाल, वृषभ, ओजस्वी, देवप्रस्थ व वरूथप! या महाभाग्यवान वृक्षांना पाहा; ज्यांचे जीवन परोपकारासाठीच अर्पित आहे. वारा, पाऊस, ऊन व हिम सहन करूनही ते आपले रक्षण करतात।

Verse 33

अहो एषां वरं जन्म सर्वप्राण्युपजीवनम् । सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिन: ॥ ३३ ॥

अहो, या वृक्षांचा जन्म धन्य आहे; ते सर्व प्राण्यांचे उपजीवन आहेत. सज्जनांसारखेच—जो काही मागतो तो कधीही निराश होऊन परत जात नाही.

Verse 34

पत्रपुष्पफलच्छायामूलवल्कलदारुभि: । गन्धनिर्यासभस्मास्थितोक्मै: कामान्वितन्वते ॥ ३४ ॥

हे वृक्ष पाने, फुले, फळे, सावली, मुळे, साल व लाकूड, तसेच सुगंध, रस, राख, गर व कोंब यांद्वारेही इच्छित वस्तू देतात.

Verse 35

एतावज्जन्मसाफल्यं देहिनामिह देहिषु । प्राणैरर्थैर्धिया वाचा श्रेयआचरणं सदा ॥ ३५ ॥

देहधारी जीवांचे जन्मसाफल्य हेच—इथे इतर देहधाऱ्यांच्या हितासाठी प्राण, धन, बुद्धी व वाणीने सदैव कल्याणकारी आचरण करणे.

Verse 36

इति प्रवालस्तबकफलपुष्पदलोत्करै: । तरूणां नम्रशाखानां मध्यतो यमुनां गत: ॥ ३६ ॥

अशा रीतीने कोवळ्या फांद्या, फळे, फुले व पानांच्या भराने झुकलेल्या शाखांच्या वृक्षांमधून जात भगवान श्रीकृष्ण यमुनेजवळ आले.

Verse 37

तत्र गा: पाययित्वाप: सुमृष्टा: शीतला: शिवा: । ततो नृप स्वयं गोपा: कामं स्वादु पपुर्जलम् ॥ ३७ ॥

तेथे गोपांनी यमुनेचे स्वच्छ, शीतल व मंगलमय पाणी गाईंना पाजले. हे राजन्, मग त्यांनीही स्वतः मनसोक्त ते गोड पाणी प्याले.

Verse 38

तस्या उपवने कामं चारयन्त: पशून् नृप । कृष्णरामावुपागम्य क्षुधार्ता इदमब्रुवन् ॥ ३८ ॥

हे राजन्, यमुनेच्या काठी त्या लहान वनात गोपबालक निवांतपणे जनावरे चारू लागले. पण भुकेने व्याकुळ होऊन ते श्रीकृष्ण व बलरामांकडे जाऊन असे म्हणाले.