Adhyaya 21
The Gopīs Glorify the Song of Kṛṣṇa’s Flute (Veṇu-gīta)
वृंदावनात पावसाळा ओसरून निर्मळ शरद् येताच शुकदेव वनातील स्वच्छ जलप्रवाह व सुगंधी वारे यांचे वर्णन करतात. कृष्ण बलराम, गोपबाल आणि गायींसह वनात प्रवेश करून गोचारण करताना वेणू वाजवतो. त्या वेणुनादाने व्रजगोपिकांची अंतःकरणे हलतात; त्या एकांतात जमून उत्कट, तुटक वाणीने बोलतात—कामही भक्तिरसात परिवर्तित होतो. त्या कृष्णाचे सौंदर्य, वेशभूषा, पावलांचे ठसे आणि बासरी यांची स्तुती करतात; तसेच वेणू, हरिण, पक्षी, नद्या, मेघ, वनवासी स्त्रिया व गोवर्धन यांना परम भाग्यवान म्हणतात, कारण सर्वांना त्याचा काही ना काही स्पर्श-सान्निध्य लाभते. शेवटी गोपिका स्मरणात पूर्ण तन्मय होऊन पुढील वेणू-वनलीला व रासलीलेच्या मधुर्यवृद्धीसाठी भाव-धार्मिक सेतू निर्माण करतात।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्थं शरत्स्वच्छजलं पद्माकरसुगन्धिना । न्यविशद् वायुना वातं सगोगोपालकोऽच्युत: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—अशा रीतीने शरद्ऋतूत पाणी स्वच्छ झाले आणि कमळसरोवरांच्या सुगंधाने सुवासित शीतल वारा वाहू लागला. तेव्हा अच्युत भगवान श्रीकृष्ण गायी व गोपाल सखांसह वृंदावन वनात प्रवेशले।
Verse 2
कुसुमितवनराजिशुष्मिभृङ्ग- द्विजकुलघुष्टसर:सरिन्महीध्रम् । मधुपतिरवगाह्य चारयन् गा: सहपशुपालबलश्चुकूज वेणुम् ॥ २ ॥
फुललेल्या वनरांगेत गुंजार करणाऱ्या भुंग्यांच्या व पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने वृंदावनातील सरोवरे, नद्या व पर्वत निनादू लागले. मधुपती श्रीकृष्ण बलराम व गोपालबालांसह वनात शिरले आणि गायी चारताना वेणू वाजवू लागले।
Verse 3
तद् व्रजस्त्रिय आश्रुत्य वेणुगीतं स्मरोदयम् । काश्चित्परोक्षं कृष्णस्य स्वसखीभ्योऽन्ववर्णयन् ॥ ३ ॥
व्रजातील तरुणींनी श्रीकृष्णाच्या वेणूचे कामोद्दीपक गीत ऐकताच, काही जणींनी एकांतात आपल्या सखींना कृष्णगुणांचे वर्णन करू लागल्या।
Verse 4
तद्वर्णयितुमारब्धा: स्मरन्त्य: कृष्णचेष्टितम् । नाशकन् स्मरवेगेन विक्षिप्तमनसो नृप ॥ ४ ॥
त्या कृष्णाचे वर्णन करू लागल्या; पण त्याच्या लीलांचे स्मरण होताच, हे नृपा, कामवेगाने त्यांचे मन विचलित झाले आणि त्या बोलू शकल्या नाहीत।
Verse 5
बर्हापीडं नटवरवपु: कर्णयो: कर्णिकारं बिभ्रद् वास: कनककपिशं वैजयन्तीं च मालाम् । रन्ध्रान् वेणोरधरसुधया पूरयन्गोपवृन्दै- र्वृन्दारण्यं स्वपदरमणं प्राविशद् गीतकीर्ति: ॥ ५ ॥
मस्तकी मोरपिसांचा मुकुट, कानांत निळे कर्णिकार, सुवर्णकांती पीतांबर व वैजयन्ती माळ धारण करून, नटवर-स्वरूप श्रीकृष्ण अधरामृताने वेणूची छिद्रे भरत, गोपवृंदांच्या कीर्तनासह, आपल्या पावलांच्या चिन्हांनी शोभवित वृन्दावनात प्रविष्ट झाले।
Verse 6
इति वेणुरवं राजन् सर्वभूतमनोहरम् । श्रुत्वा व्रजस्त्रिय: सर्वा वर्णयन्त्योऽभिरेभिरे ॥ ६ ॥
हे राजन्, सर्व प्राण्यांचे मन मोहून टाकणारा कृष्णाचा वेणुनाद ऐकून व्रजातील सर्व तरुणी एकमेकींना आलिंगन देत त्याचे वर्णन करू लागल्या।
Verse 7
श्रीगोप्य ऊचु: अक्षण्वतां फलमिदं न परं विदाम: सख्य: पशूननु विवेशयतोर्वयस्यै: । वक्त्रं व्रजेशसुतयोरनवेणु जुष्टं यैर्वा निपीतमनुरक्तकटाक्षमोक्षम् ॥ ७ ॥
श्रीगोप्या म्हणाल्या—हे सखींनो, डोळ्यांचे याहून मोठे फळ आम्हाला माहीत नाही: नंदमहाराजांचे हे दोन पुत्र सखांसह गायी पुढे हाकत वनात जाताना, वेणूने शोभलेले त्यांचे मुख आणि व्रजवासियांवर टाकलेले प्रेममय कटाक्ष—ज्यांनी ते पाहिले ते धन्य।
Verse 8
चूतप्रवालबर्हस्तबकोत्पलाब्ज- मालानुपृक्तपरिधानविचित्रवेशौ । मध्ये विरेजतुरलं पशुपालगोष्ठ्यां रङ्गे यथा नटवरौ क्व च गायमानौ ॥ ८ ॥
नव्या आंब्याच्या पालवी, मोरपिसे, कुमुद-उत्पल-कमळ आणि कळ्यांच्या गुच्छांनी सजलेले, ज्यांच्या वस्त्रांवर माळा शोभत होत्या—अशा विचित्र वेशात श्रीकृष्ण व बलराम गोपबालांच्या मंडळीमध्ये अत्यंत तेजस्वी दिसत होते. रंगमंचावरील श्रेष्ठ नटांप्रमाणे ते भासत आणि कधी कधी गातही.
Verse 9
गोप्य: किमाचरदयं कुशलं स्म वेणु- र्दामोदराधरसुधामपि गोपिकानाम् । भुङ्क्ते स्वयं यदवशिष्टरसं ह्रदिन्यो हृष्यत्त्वचोऽश्रु मुमुचुस्तरवो यथार्या: ॥ ९ ॥
हे गोपींनो! या वेणूने कोणते शुभ कर्म केले असेल की तो दामोदराच्या अधरांची सुधा एकटाच पितो आणि आमच्यासाठी फक्त उरलेला रस ठेवतो—ती सुधा तर खरेतर आम्हा गोपिकांसाठीच आहे! वेणूचे पूर्वज असलेले बांबूवृक्ष आनंदाने अश्रू ढाळतात, आणि ज्या नदीमातेच्या तीरावर तो जन्मला ती हर्षाने रोमांचित झाली—तिची कमळे जणू देहावरील रोमांसारखी उभी राहिली आहेत।
Verse 10
वृन्दावनं सखि भुवो वितनोति कीर्तिं यद् देवकीसुतपदाम्बुजलब्धलक्ष्मि । गोविन्दवेणुमनु मत्तमयूरनृत्यं प्रेक्ष्याद्रिसान्ववरतान्यसमस्तसत्त्वम् ॥ १० ॥
हे सखी! वृंदावन पृथ्वीची कीर्ती पसरविते, कारण देवकीनंदन श्रीकृष्णाच्या चरणकमळांचे वैभव त्याला लाभले आहे. गोविंदाच्या वेणूच्या मागोमाग मोर उन्मत्त होऊन नाचतात; आणि डोंगरकड्यांवरून ते पाहून इतर सर्व प्राणी स्तब्ध होतात।
Verse 11
धन्या: स्म मूढगतयोऽपि हरिण्य एता या नन्दनन्दनमुपात्तविचित्रवेशम् । आकर्ण्य वेणुरणितं सहकृष्णसारा: पूजां दधुर्विरचितां प्रणयावलोकै: ॥ ११ ॥
धन्य आहेत या भोळ्याभाबड्या हरिण्याही, ज्या नंदनंदन श्रीकृष्णाजवळ येऊन पोहोचल्या आहेत—तो विचित्र वेश धारण करून वेणू वाजवीत आहे. कृष्णसारांसह हे हरिण-हरिणी वेणूचा नाद ऐकून प्रेमपूर्ण नजरेने प्रभूची जणू पूजा करीत आहेत।
Verse 12
कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सवरूपशीलं श्रुत्वा च तत्क्वणितवेणुविविक्तगीतम् । देव्यो विमानगतय: स्मरनुन्नसारा भ्रश्यत्प्रसूनकबरा मुमुहुर्विनीव्य: ॥ १२ ॥
कृष्णाला पाहून—ज्यांचे रूप व स्वभाव स्त्रियांसाठी उत्सवासारखे आहे—आणि त्यांच्या गुंजणाऱ्या वेणूचे एकांत गीत ऐकून, देवांच्या पत्नी पतींसह विमानांतून जात असताना कामदेवाने व्याकुळ झाल्या. त्या इतक्या मोहित झाल्या की केसांतील फुले गळून पडली, कंबरपट्टा सैल झाला आणि त्या जणू मूर्छित झाल्या।
Verse 13
गावश्च कृष्णमुखनिर्गतवेणुगीत- पीयूषमुत्तभितकर्णपुटै: पिबन्त्य: । शावा: स्नुतस्तनपय:कवला: स्म तस्थु- र्गोविन्दमात्मनि दृशाश्रुकला: स्पृशन्त्य: ॥ १३ ॥
कृष्णाच्या मुखातून निघणाऱ्या वेणुगीताचा अमृतरस गायी उंचावलेल्या कानांना पात्र करून पित आहेत. वासरे आईच्या ओलसर थनांतील दूध तोंडात भरून स्तब्ध उभी राहतात आणि अश्रुपूर्ण नजरेने गोविंदाला अंतरी घेऊन हृदयात आलिंगन देतात।
Verse 14
प्रायो बताम्ब विहगा मुनयो वनेऽस्मिन् कृष्णेक्षितं तदुदितं कलवेणुगीतम् । आरुह्य ये द्रुमभुजान् रुचिरप्रवालान् शृण्वन्ति मीलितदृशो विगतान्यवाच: ॥ १४ ॥
आई, या वनातले पक्षी जणू मुनिच झाले आहेत. कृष्णाला पाहण्यासाठी ते झाडांच्या सुंदर फांद्यांवर चढून डोळे मिटून, मौनात त्याच्या मधुर वेणुनादाला ऐकतात; दुसऱ्या कोणत्याही ध्वनीकडे त्यांचे मन जात नाही।
Verse 15
नद्यस्तदा तदुपधार्य मुकुन्दगीत- मावर्तलक्षितमनोभवभग्नवेगा: । आलिङ्गनस्थगितमूर्मिभुजैर्मुरारे- र्गृह्णन्ति पादयुगलं कमलोपहारा: ॥ १५ ॥
नद्या मुकुंदाचे वेणुगान ऐकताच त्यांच्या मनात इच्छा जागते आणि प्रवाह तुटून भोवऱ्यांत चंचल होतो. मग लाटांच्या भुजांनी त्या मुरारीच्या चरणकमलांना आलिंगन देऊन धरतात आणि कमळफुलांची अर्पणे करतात।
Verse 16
दृष्ट्वातपे व्रजपशून् सह रामगोपै: सञ्चारयन्तमनु वेणुमुदीरयन्तम् । प्रेमप्रवृद्ध उदित: कुसुमावलीभि: सख्युर्व्यधात् स्ववपुषाम्बुद आतपत्रम् ॥ १६ ॥
कडक उन्हातही बलराम व गोपबालांसह श्रीकृष्ण व्रजातील पशू चरवत सतत वेणू वाजवत आहे. हे पाहून आकाशातील मेघ प्रेमाने विस्तारला आणि फुलांसारख्या जलकणांनी आपल्या देहातूनच मित्रासाठी छत्र बनवून वरून सावली देऊ लागला।
Verse 17
पूर्णा: पुलिन्द्य उरुगायपदाब्जराग- श्रीकुङ्कुमेन दयितास्तनमण्डितेन । तद्दर्शनस्मररुजस्तृणरूषितेन लिम्पन्त्य आननकुचेषु जहुस्तदाधिम् ॥ १७ ॥
वृंदावनातील पुलिंद स्त्रिया उरुगाय (कृष्ण) यांच्या चरणकमलांच्या रंगाने रंजलेले लाल कुंकुम पाहून कामव्यथेत व्याकुळ होतात. ते कुंकुम आधी त्यांच्या प्रियांच्या स्तनांना शोभत होते व गवतावर लागले; तेच त्या चेहरा व उरावर लावतात आणि त्यांची व्याकुळता निवते।
Verse 18
हन्तायमद्रिरबला हरिदासवर्यो यद् रामकृष्णचरणस्परशप्रमोद: । मानं तनोति सहगोगणयोस्तयोर्यत् पानीयसूयवसकन्दरकन्दमूलै: ॥ १८ ॥
अहो, हा गोवर्धन पर्वत हरिदासांमध्ये श्रेष्ठ आहे! सखींनो, तो श्रीकृष्ण-बलरामांना, त्यांच्या वासरां, गायी व गोपसख्यांसह, पिण्याचे पाणी, मऊ गवत, गुहा, फळे-फुले, भाजी व कंदमुळे देऊन प्रभूचा मान वाढवितो. त्यांच्या चरणस्पर्शाने तो आनंदित दिसतो.
Verse 19
गा गोपकैरनुवनं नयतोरुदार- वेणुस्वनै: कलपदैस्तनुभृत्सु सख्य: । अस्पन्दनं गतिमतां पुलकस्तरुणां निर्योगपाशकृतलक्षणयोर्विचित्रम् ॥ १९ ॥
सखींनो, कृष्ण आणि बलराम गोपसख्यांसह गायींना वनावनात नेत असताना, त्यांच्या उदार बासरीच्या मधुर तानांनी चालणारे प्राणी स्तब्ध होतात आणि स्थिर वृक्षही रोमांचाने थरथरतात. दुधाळणीवेळी गायींचे मागचे पाय बांधण्यासाठी ते जी दोरी बाळगतात—हे सर्व किती अद्भुत!
Verse 20
एवंविधा भगवतो या वृन्दावनचारिण: । वर्णयन्त्यो मिथो गोप्य: क्रीडास्तन्मयतां ययु: ॥ २० ॥
अशा रीतीने वृंदावनात विहरण करणाऱ्या भगवंतांच्या लीलांचे परस्पर वर्णन करत करत गोपी पूर्णपणे त्यांच्या चिंतनात तन्मय झाल्या.
Frequently Asked Questions
The flute functions as nāda-brahma in līlā form: divine sound that bypasses mere intellect and directly awakens the heart’s dormant devotion. In this chapter, the flute-song draws all beings—gopīs, animals, birds, rivers, clouds—into a shared field of remembrance, showing that bhakti is elicited by Bhagavān’s self-manifesting beauty and mercy. The gopīs’ praise also highlights intimacy: the flute touches Kṛṣṇa’s lips, symbolizing proximity to the Lord that devotees yearn for.
Bhāgavata theology presents Vraja-prema as transcendental, yet it is expressed through human-like emotions to make the Absolute relatable and relishable (rasa). ‘Cupid’ here indicates the overwhelming force of attraction that, in conditioned life, binds one to sense pleasure, but in Vraja it is purified into prema—where desire is centered only on Kṛṣṇa’s pleasure. The gopīs’ speech breaking and their absorption in remembrance are signs of mahā-bhāva, not material lust.
The gopīs call many recipients fortunate: the flute (for tasting Kṛṣṇa’s lip-nectar), deer (for worshiping with loving glances), birds (for silent absorption like sages), rivers (for offering lotuses and embracing His feet), clouds (for shading Him as a friend), the Vraja-aborigine women (for contact with kuṅkuma from His feet), and especially Govardhana Hill (for serving Kṛṣṇa with grass, water, caves, and fruits). The unifying criterion is proximity and service to Kṛṣṇa—direct or indirect—revealing bhāgya (fortune) as devotional contact.
Govardhana is praised as the best devotee because it performs continuous, practical sevā—providing resources for Kṛṣṇa, Balarāma, cows, and cowherds—while being ‘touched’ by Their lotus feet. This frames devotion not only as emotion but as embodied service (poshana in a localized, intimate mode), and it foreshadows Govardhana’s later centrality in Vraja-līlā.