Adhyaya 20
Varṣā-Śarad Vṛndāvana-Śobha: The Beauty of the Rainy and Autumn Seasons in Vraja
गोपबाल व्रजातील ज्येष्ठांना कृष्ण-बलरामांनी दावानलातून केलेले रक्षण आणि प्रलंबासुर-वध सांगतात; व्रजवासी विस्मयाने त्यांच्या दिव्यत्वाचा अंदाज घेतात. पुढे वृंदावनातील वर्षा-ऋतूचे दीर्घ, उपदेशात्मक वर्णन येते—मेघ, पाऊस, नद्या, वनजीवन हे गुण, अहंकार, कलियुगातील विकृती, संयम, दान आणि भक्तीची शोभा-वर्धक शक्ती यांची उपमा ठरतात. कृष्ण-बलराम गायी व सख्यांसह ताजेतवाने वनात फिरतात, गुहांत विसावा घेतात, साधे भोजन करतात आणि ऋतूला अंतःशक्तीचा विस्तार मानून पूजतात; निसर्ग ईशकथेचे रंगमंच बनतो. नंतर शरदात आकाश स्वच्छ, पाणी निर्मळ, कमळे फुलतात—जसे भक्तिसेवा व ज्ञानाने अंतःकरण शुद्ध होते. हा ऋतु-परिवर्तन पुढील व्रजलीलांसाठी सौंदर्य, समृद्धी व उत्सवभाव वाढवतो आणि विरह-संयोगाच्या अनुभूतींचीही चाहूल देतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तयोस्तदद्भुतं कर्म दावाग्नेर्मोक्षमात्मन: । गोपा: स्त्रीभ्य: समाचख्यु: प्रलम्बवधमेव च ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: मग गोपबालांनी वृंदावनातील स्त्रियांना सविस्तर सांगितले—कृष्ण व बलरामांनी दावाग्नीतून कसे वाचवले आणि प्रलंब दैत्याचा वध कसा केला।
Verse 2
गोपवृद्धाश्च गोप्यश्च तदुपाकर्ण्य विस्मिता: । मेनिरे देवप्रवरौ कृष्णरामौ व्रजं गतौ ॥ २ ॥
हे वृत्तांत ऐकून गोपांचे वृद्धजन व गोपी विस्मित झाले. त्यांनी ठरविले की व्रजात आलेले श्रीकृष्ण व बलराम हे देवश्रेष्ठ असावेत.
Verse 3
तत: प्रावर्तत प्रावृट् सर्वसत्त्वसमुद्भवा । विद्योतमानपरिधिर्विस्फूर्जितनभस्तला ॥ ३ ॥
त्यानंतर प्रावृट् ऋतू सुरू झाला, जो सर्व जीवांना जीवन व पोषण देतो. आकाशात गडगडाट झाला आणि क्षितिजावर वीज चमकू लागली.
Verse 4
सान्द्रनीलाम्बुदैर्व्योम सविद्युत्स्तनयित्नुभि: । अस्पष्टज्योतिराच्छन्नं ब्रह्मेव सगुणं बभौ ॥ ४ ॥
घन निळ्या मेघांनी, वीज व गडगडाटासह, आकाश झाकले गेले; त्याचा नैसर्गिक प्रकाश धूसर झाला—जसे गुणांनी आच्छादित ब्रह्म.
Verse 5
अष्टौ मासान् निपीतं यद् भूम्याश्चोदमयं वसु । स्वगोभिर्मोक्तुमारेभे पर्जन्य: काल आगते ॥ ५ ॥
सूर्याने आठ महिने आपल्या किरणांनी पृथ्वीचे जलरूप धन शोषून घेतले होते. योग्य काळ येताच तो साठवलेले धन पुन्हा सोडू लागला.
Verse 6
तडिद्वन्तो महामेघाश्चण्डश्वसनवेपिता: । प्रीणनं जीवनं ह्यस्य मुमुचु: करुणा इव ॥ ६ ॥
वीज चमकणारे महामेघ प्रचंड वाऱ्यांनी हलत-कापत होते. करुणावंत जनांसारखे त्यांनी जगाच्या सुखासाठी आपला जीवनरस बरसविला.
Verse 7
तप:कृशा देवमीढा आसीद् वर्षीयसी मही । यथैव काम्यतपसस्तनु: सम्प्राप्य तत्फलम् ॥ ७ ॥
उन्हाळ्याच्या तप्ततेने कृश झालेली पृथ्वी, वर्षादेवाच्या जलाने भिजून पुन्हा पूर्णपणे पुष्ट झाली. जसे भौतिक फळासाठी तप करणारा, फळ मिळताच पुन्हा तृप्त व पुष्ट होतो.
Verse 8
निशामुखेषु खद्योतास्तमसा भान्ति न ग्रहा: । यथा पापेन पाषण्डा न हि वेदा: कलौ युगे ॥ ८ ॥
पावसाळ्यात संध्याकाळी अंधारामुळे काजवे चमकतात, तारे नाहीत. तसेच कलियुगात पापकर्मांच्या प्राबल्याने पाखंडी मतें पुढे येतात आणि वेदज्ञान झाकले जाते.
Verse 9
श्रुत्वा पर्जन्यनिनदं मण्डुका: ससृजुर्गिर: । तूष्णीं शयाना: प्राग् यद्वद्ब्राह्मणा नियमात्यये ॥ ९ ॥
मेघगर्जना ऐकताच आधी गप्प पडून असलेले बेडूक अचानक डराव-डराव करू लागले. जसे नियमकाळ संपल्यावर मौन पाळणारे ब्रह्मचारी शिष्य गुरुच्या हाकेला पाठ म्हणू लागतात.
Verse 10
आसन्नुत्पथगामिन्य: क्षुद्रनद्योऽनुशुष्यती: । पुंसो यथास्वतन्त्रस्य देहद्रविणसम्पद: ॥ १० ॥
पावसाळा येताच आधी आटलेल्या लहान नद्या फुगून आपल्या मार्गाबाहेर वाहू लागल्या. तसेच इंद्रियांच्या अधीन असलेल्या माणसाचे शरीर, धन व संपत्तीही स्वमार्ग सोडून बिघडते.
Verse 11
हरिता हरिभि: शष्पैरिन्द्रगोपैश्च लोहिता । उच्छिलीन्ध्रकृतच्छाया नृणां श्रीरिव भूरभूत् ॥ ११ ॥
नव्या गवताने पृथ्वी हिरवीगार झाली, इंद्रगोप कीटकांनी लालसर छटा आली आणि पांढऱ्या कुकुरमुत्त्यांनी छायांचे वर्तुळ तयार केले. त्यामुळे पृथ्वी माणसांच्या श्रीसंपत्तीप्रमाणे अचानक समृद्ध दिसू लागली.
Verse 12
क्षेत्राणि शष्यसम्पद्भि: कर्षकाणां मुदं ददु: । मानिनामनुतापं वै दैवाधीनमजानताम् ॥ १२ ॥
धान्यसमृद्धीने शेतांनी शेतकऱ्यांना आनंद दिला; पण शेती न करणारे अभिमानी, सर्व काही भगवंताच्या अधीन आहे हे न जाणणारे, अंतःकरणी पश्चात्तापाने खिन्न झाले।
Verse 13
जलस्थलौकस: सर्वे नववारिनिषेवया । अबिभ्रन् रुचिरं रूपं यथा हरिनिषेवया ॥ १३ ॥
नववर्षेच्या पाण्याचा आस्वाद घेतल्याने जल-स्थलातील सर्व प्राणी रम्य रूपाने शोभू लागले; जसे हरिच्या सेवेमुळे भक्त सुंदर होतो।
Verse 14
सरिद्भि: सङ्गत: सिन्धुश्चुक्षोभ श्वसनोर्मिमान् । अपक्वयोगिनश्चित्तं कामाक्तं गुणयुग् यथा ॥ १४ ॥
नद्या समुद्राला मिळाल्यावर वाऱ्याने उठलेल्या लाटांसह तो खवळला; तसेच अपरिपक्व योग्याचे चित्त, कामाने मलिन व विषयगुणांना आसक्त असल्याने, अस्थिर होते।
Verse 15
गिरयो वर्षधाराभिर्हन्यमाना न विव्यथु: । अभिभूयमाना व्यसनैर्यथाधोक्षजचेतस: ॥ १५ ॥
वर्षाधारांनी वारंवार आघात केला तरी पर्वत किंचितही व्यथित झाले नाहीत; तसेच अधोक्षज भगवंतात चित्त लावलेले भक्त अनेक संकटांनी ग्रासले तरी शांत राहतात।
Verse 16
मार्गा बभूवु: सन्दिग्धस्तृणैश्छन्ना ह्यसंस्कृता: । नाभ्यस्यमाना: श्रुतयो द्विजै: कालेन चाहता: ॥ १६ ॥
पावसाळ्यात रस्ते स्वच्छ न केल्याने गवत व कचऱ्याने झाकले जाऊन अस्पष्ट झाले; जसे ब्राह्मणांनी अभ्यास न केल्यास श्रुती-शास्त्रे काळाच्या आघाताने विकृत व आच्छादित होतात।
Verse 17
लोकबन्धुषु मेघेषु विद्युतश्चलसौहृदा: । स्थैर्यं न चक्रु: कामिन्य: पुरुषेषु गुणिष्विव ॥ १७ ॥
सर्व जीवांचे हितैषी मेघ असताना वीज चंचल स्नेहाने एका मेघसमूहातून दुसऱ्यात फिरत राहिली; जशी गुणी पुरुषांवरही कामिनी स्त्री कामवश होऊन अस्थिर व अविश्वासी होते।
Verse 18
धनुर्वियति माहेन्द्रं निर्गुणं च गुणिन्यभात् । व्यक्ते गुणव्यतिकरेऽगुणवान् पुरुषो यथा ॥ १८ ॥
आकाशात इंद्रधनुष्य प्रकट झाले—नादगुणयुक्त आकाशात असूनही ते प्रत्यंचारहित असल्याने निर्गुणासारखे भासले. तसेच गुणांच्या संयोगाने व्यक्त झालेल्या या जगात प्रकट होऊनही परमपुरुष भगवान अच्युत गुणातीत व पूर्ण स्वतंत्र राहतात।
Verse 19
न रराजोडुपश्छन्न: स्वज्योत्स्नाराजितैर्घनै: । अहंमत्या भासितया स्वभासा पुरुषो यथा ॥ १९ ॥
पावसाळ्यात चंद्रमा मेघांनी झाकला गेल्याने तेजाने दिसला नाही, जरी ते मेघ चंद्रकिरणांनीच उजळलेले होते. तसेच संसारात जीव मिथ्या अहंकाराच्या आवरणामुळे प्रकट होत नाही, जरी तो अहंकार शुद्ध आत्म्याच्या चेतनेनेच प्रकाशित असतो।
Verse 20
मेघागमोत्सवा हृष्टा: प्रत्यनन्दञ्छिखण्डिन: । गृहेषु तप्तनिर्विण्णा यथाच्युतजनागमे ॥ २० ॥
मेघांच्या आगमनाला उत्सव मानून मोर आनंदाने हर्षध्वनी करू लागले; तसेच गृहस्थजीवनाने तापलेले व कंटाळलेले लोक अच्युत प्रभूच्या शुद्ध भक्तांच्या आगमनाने प्रसन्न होतात।
Verse 21
पीत्वाप: पादपा: पद्भिरासन्नानात्ममूर्तय: । प्राक् क्षामास्तपसा श्रान्ता यथा कामानुसेवया ॥ २१ ॥
पूर्वी तपाने श्रांत होऊन झाडे कृश झाली होती; पण पायांसारख्या मुळांनी नव्या पावसाचे पाणी पिऊन त्यांच्या विविध अवयवांत पुन्हा पालवी आली. तसेच तपस्येने कृश झालेला देह, त्या तपाने मिळालेल्या भोगवस्तूंचा उपभोग घेतल्यावर पुन्हा पुष्ट लक्षणे दाखवतो।
Verse 22
सर:स्वशान्तरोध:सु न्यूषुरङ्गापि सारसा: । गृहेष्वशान्तकृत्येषु ग्राम्या इव दुराशया: ॥ २२ ॥
पावसाळ्यात काठ अस्थिर झाले तरी सारस सरोवरांच्या तीरावरच राहिले; तसेच मलिन मनाचे भोगासक्त लोक घरातील अनेक अस्वस्थतेतही दुराशेने तिथेच रमतात।
Verse 23
जलौघैर्निरभिद्यन्त सेतवो वर्षतीश्वरे । पाषण्डिनामसद्वादैर्वेदमार्गा: कलौ यथा ॥ २३ ॥
इंद्राने पाऊस पाडला तेव्हा पाण्याच्या लोंढ्यांनी शेतांतील बांध फोडले; तसेच कलियुगात पाखंडी लोकांचे असत् वाद वेदविधींच्या मर्यादा मोडून टाकतात।
Verse 24
व्यमुञ्चन् वायुभिर्नुन्ना भूतेभ्यश्चामृतं घना: । यथाशिषो विश्पतय: काले काले द्विजेरिता: ॥ २४ ॥
वाऱ्याने ढकललेले मेघ सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी अमृतासारखे जल सोडू लागले; तसेच द्विज पुरोहितांच्या उपदेशाने राजे वेळोवेळी प्रजेला दान देतात।
Verse 25
एवं वनं तद् वर्षिष्ठं पक्वखर्जुरजम्बुमत् । गोगोपालैर्वृतो रन्तुं सबल: प्राविशद्धरि: ॥ २५ ॥
अशा रीतीने पावसाने समृद्ध, पिकलेल्या खजूर व जांभूळ फळांनी भरलेले ते वन तेजस्वी झाले; तेव्हा श्रीहरि, गायी व गोपसख्यांनी वेढलेला, श्रीबलरामासह रमतगमत त्या वनात शिरला।
Verse 26
धेनवो मन्दगामिन्य ऊधोभारेण भूयसा । ययुर्भगवताहूता द्रुतं प्रीत्या स्नुतस्तना: ॥ २६ ॥
दुधाने भरलेल्या जड थनांमुळे धेनू हळू चालत; पण भगवंतांनी हाक मारताच त्या प्रेमाने झपाट्याने धावल्या, आणि स्नेहाने त्यांच्या थनांतून दूध झिरपू लागले।
Verse 27
वनौकस: प्रमुदिता वनराजीर्मधुच्युत: । जलधारा गिरेर्नादादासन्ना ददृशे गुहा: ॥ २७ ॥
भगवानांनी आनंदित वनवासी कन्यांना, मधुर रस टपकविणारी वनराजी आणि पर्वतधबधब्यांचा निनाद पाहिला; त्या नादाने जवळ गुहा असल्याचे सूचित होत होते।
Verse 28
क्वचिद् वनस्पतिक्रोडे गुहायां चाभिवर्षति । निर्विश्य भगवान् रेमे कन्दमूलफलाशन: ॥ २८ ॥
पाऊस पडला की भगवान कधी झाडाच्या पोकळीत, कधी गुहेत शिरून क्रीडा करीत आणि कंदमुळे व फळे खाऊन रममाण होत।
Verse 29
दध्योदनं समानीतं शिलायां सलिलान्तिके । सम्भोजनीयैर्बुभुजे गोपै: सङ्कर्षणान्वित: ॥ २९ ॥
घरून आणलेला दही-भात भगवान श्रीकृष्णांनी पाण्याजवळील शिळेवर बसून, भगवान संकर्षण व नेहमी सहभोजन करणाऱ्या गोपबालांसह भोजन केला।
Verse 30
शाद्वलोपरि संविश्य चर्वतो मीलितेक्षणान् । तृप्तान् वृषान् वत्सतरान् गाश्च स्वोधोभरश्रमा: ॥ ३० ॥ प्रावृट्श्रियं च तां वीक्ष्य सर्वकालसुखावहाम् । भगवान् पूजयां चक्रे आत्मशक्त्युपबृंहिताम् ॥ ३१ ॥
भगवानांनी हिरव्या गवतावर बसलेले, डोळे मिटून जुगाळी करणारे तृप्त बैल, वासरे व गायी पाहिल्या; आणि गायींना दुधाने भरलेल्या जड थनांच्या भारामुळे थकलेलेही पाहिले। मग वृंदावनातील पावसाळ्याची ती शोभा व समृद्धी—जी सर्वकाळ सुख देणारी आहे—पाहून, जी त्यांच्या अंतःशक्तीनेच विस्तारलेली होती, भगवानांनी त्या ऋतूचा आदरपूर्वक पूजन केले।
Verse 31
शाद्वलोपरि संविश्य चर्वतो मीलितेक्षणान् । तृप्तान् वृषान् वत्सतरान् गाश्च स्वोधोभरश्रमा: ॥ ३० ॥ प्रावृट्श्रियं च तां वीक्ष्य सर्वकालसुखावहाम् । भगवान् पूजयां चक्रे आत्मशक्त्युपबृंहिताम् ॥ ३१ ॥
भगवानांनी हिरव्या गवतावर बसलेले, डोळे मिटून जुगाळी करणारे तृप्त बैल, वासरे व गायी पाहिल्या; आणि गायींना दुधाने भरलेल्या जड थनांच्या भारामुळे थकलेलेही पाहिले। मग वृंदावनातील पावसाळ्याची ती शोभा व समृद्धी—जी सर्वकाळ सुख देणारी आहे—पाहून, जी त्यांच्या अंतःशक्तीनेच विस्तारलेली होती, भगवानांनी त्या ऋतूचा आदरपूर्वक पूजन केले।
Verse 32
एवं निवसतोस्तस्मिन् रामकेशवयोर्व्रजे । शरत्समभवद् व्यभ्रा स्वच्छाम्ब्वपरुषानिला ॥ ३२ ॥
अशा रीतीने व्रजात निवास करणाऱ्या श्रीराम व श्रीकेशवांच्या काळात शरद् ऋतु आली; आकाश निरभ्र, पाणी स्वच्छ आणि वारा सौम्य झाला।
Verse 33
शरदा नीरजोत्पत्त्या नीराणि प्रकृतिं ययु: । भ्रष्टानामिव चेतांसि पुनर्योगनिषेवया ॥ ३३ ॥
शरद् ऋतूत कमळे उमलली आणि जलाशय आपल्या नैसर्गिक निर्मळतेला परतले; जसे पतित योगी भक्तिसेवेचा आश्रय घेतल्यावर त्यांचे चित्त शुद्ध होते।
Verse 34
व्योम्नोऽब्भ्रं भूतशाबल्यं भुव: पङ्कमपां मलम् । शरज्जहाराश्रमिणां कृष्णे भक्तिर्यथाशुभम् ॥ ३४ ॥
शरद् ऋतूने आकाशातील ढग दूर केले, प्राण्यांची कोंडी कमी केली, भूमीवरील चिखल व पाण्यातील मलिनता स्वच्छ केली; तसेच श्रीकृष्णभक्ती चारही आश्रमातील जनांचे अशुभ व क्लेश दूर करते।
Verse 35
सर्वस्वं जलदा हित्वा विरेजु: शुभ्रवर्चस: । यथा त्यक्तैषणा: शान्ता मुनयो मुक्तकिल्बिषा: ॥ ३५ ॥
मेघांनी आपले सर्वस्व बरसवून टाकल्यामुळे ते शुभ्र तेजाने उजळून निघाले; तसेच इच्छा त्यागलेले शांत मुनि पापकर्मापासून मुक्त होऊन दीप्त होतात।
Verse 36
गिरयो मुमुचुस्तोयं क्वचिन्न मुमुचु: शिवम् । यथा ज्ञानामृतं काले ज्ञानिनो ददते न वा ॥ ३६ ॥
या ऋतूत पर्वत कधी निर्मळ पाणी सोडतात, कधी सोडत नाहीत; तसेच तत्त्वज्ञ कधी काळानुसार ज्ञानामृत देतात, कधी देत नाहीत।
Verse 37
नैवाविदन् क्षीयमाणं जलं गाधजलेचरा: । यथायुरन्वहं क्षय्यं नरा मूढा: कुटुम्बिन: ॥ ३७ ॥
उथळ होत चाललेल्या पाण्यातील मासे पाणी कमी होत आहे हे जाणले नाहीत; तसेच मूढ कुटुंबी नर दररोज क्षीण होत जाणारे आयुष्य पाहत नाहीत।
Verse 38
गाधवारिचरास्तापमविन्दञ्छरदर्कजम् । यथा दरिद्र: कृपण: कुटुम्ब्यविजितेन्द्रिय: ॥ ३८ ॥
उथळ पाण्यातील मासे शरद्-सूर्याच्या तापाने त्रस्त झाले; तसेच इंद्रिये न जिंकलेला दरिद्री कृपण कुटुंबी दुःख भोगतो।
Verse 39
शनै: शनैर्जहु: पङ्कं स्थलान्यामं च वीरुध: । यथाहंममतां धीरा: शरीरादिष्वनात्मसु ॥ ३९ ॥
हळूहळू जमिनीने चिखलपणा सोडला आणि वनस्पती कच्च्या अवस्थेपलीकडे वाढल्या; तसेच धीर ऋषी शरीरादी अनात्म वस्तूंवरील अहंता-ममता त्यागतात।
Verse 40
निश्चलाम्बुरभूत्तूष्णीं समुद्र: शरदागमे । आत्मन्युपरते सम्यङ्मुनिर्व्युपरतागम: ॥ ४० ॥
शरद ऋतू येताच समुद्र व सरोवरे निश्चल जलाने शांत झाली; तसेच आत्म्यात निवृत्त, कर्म थांबवून वेदमंत्रपाठही विरामलेला मुनि शांत होतो।
Verse 41
केदारेभ्यस्त्वपोऽगृह्णन् कर्षका दृढसेतुभि: । यथा प्राणै: स्रवज्ज्ञानं तन्निरोधेन योगिन: ॥ ४१ ॥
शेतकऱ्यांनी मजबूत बांधांनी केदारातील पाणी अडवून धरले; तसेच योगी प्राणनिरोधाने चंचल इंद्रियांतून बाहेर वाहणारे चित्त-ज्ञान रोखतात।
Verse 42
शरदर्कांशुजांस्तापान् भूतानामुडुपोऽहरत् । देहाभिमानजं बोधो मुकुन्दो व्रजयोषिताम् ॥ ४२ ॥
शरद्-चंद्राने सूर्यकिरणांमुळे झालेला ताप सर्व प्राण्यांपासून हरला; जसा देहाभिमानजन्य दुःख ज्ञानाने निवळतो, तसा मुकुंद व्रजगोपिकांचा विरह-ताप शांत करतो।
Verse 43
खमशोभत निर्मेघं शरद्विमलतारकम् । सत्त्वयुक्तं यथा चित्तं शब्दब्रह्मार्थदर्शनम् ॥ ४३ ॥
मेघरहित, निर्मळ व स्पष्ट तारकांनी भरलेले शरद्-आकाश तेजाने उजळले; तसेच शब्दब्रह्म—वेदवाणीचा अर्थ प्रत्यक्ष जाणलेल्या साधकाचे सत्त्वयुक्त चित्त प्रकाशमान होते।
Verse 44
अखण्डमण्डलो व्योम्नि रराजोडुगणै: शशी । यथा यदुपति: कृष्णो वृष्णिचक्रावृतो भुवि ॥ ४४ ॥
आकाशात अखंड पूर्णचंद्र ताऱ्यांच्या समूहाने वेढलेला तेजाने झळकत होता; तसेच पृथ्वीवर वृष्णिवंशीयांनी वेढलेला यदुपती श्रीकृष्ण प्रकाशमान होऊन विराजतो।
Verse 45
आश्लिष्य समशीतोष्णं प्रसूनवनमारुतम् । जनास्तापं जहुर्गोप्यो न कृष्णहृतचेतस: ॥ ४५ ॥
फुलांनी भरलेल्या वनातून येणारा ना फार थंड ना फार गरम वारा अंगीकारून लोकांनी आपला ताप विसरला; पण कृष्णाने ज्यांचे चित्त हरले त्या गोपिका तो विसरू शकल्या नाहीत।
Verse 46
गावो मृगा: खगा नार्य: पुष्पिण्य: शरदाभवन् । अन्वीयमाना: स्ववृषै: फलैरीशक्रिया इव ॥ ४६ ॥
शरद्-ऋतूच्या प्रभावाने गायी, हरिणी, मादी पक्षी आणि स्त्रिया सर्वच गर्भधारणयोग्य झाल्या व आपल्या-आपल्या नरांनी त्यांचा पाठपुरावा केला; तसेच परमेश्वरसेवेसाठी केलेल्या कर्मांमागे आपोआप शुभ फळे येतात।
Verse 47
उदहृष्यन् वारिजानि सूर्योत्थाने कुमुद् विना । राज्ञा तु निर्भया लोका यथा दस्यून् विना नृप ॥ ४७ ॥
हे राजा परीक्षित! शरद्ऋतूतील सूर्य उगवला की कमळे आनंदाने उमलतात, पण रात्री उमलणारे कुमुद नाही; तसेच समर्थ राजाच्या सान्निध्यात लोक निर्भय होतात, फक्त चोरच घाबरतात।
Verse 48
पुरग्रामेष्वाग्रयणैरिन्द्रियैश्च महोत्सवै: । बभौ भू: पक्वशष्याढ्या कलाभ्यां नितरां हरे: ॥ ४८ ॥
नगर-गावांत लोकांनी अग्रयण यज्ञ व इंद्रिय-उत्सव इत्यादी महोत्सव केले. नव्या पिकलेल्या धान्याने समृद्ध झालेली पृथ्वी, आणि हरीच्या कला—श्रीकृष्ण-बलरामांच्या सान्निध्याने—अत्यंत शोभून दिसू लागली।
Verse 49
वणिङ्मुनिनृपस्नाता निर्गम्यार्थान् प्रपेदिरे । वर्षरुद्धा यथा सिद्धा: स्वपिण्डान् काल आगते ॥ ४९ ॥
पावसामुळे अडून पडलेले व्यापारी, मुनी, राजे आणि स्नातक (ब्रह्मचारी) आता बाहेर पडून आपापले उद्दिष्ट साधू लागले; जसे सिद्ध पुरुष योग्य काळी देह सोडून आपापले स्वरूप प्राप्त करतात।
Frequently Asked Questions
The chapter uses seasonal observation as a teaching device: varṣā and śarad become a living commentary on Vedāntic and bhakti themes—how the jīva is covered by guṇas and ahaṅkāra, how Kali-yuga obscures Vedic knowledge, and how devotion restores clarity like autumn purifies sky and water. The beauty of Vṛndāvana also establishes the emotional and aesthetic setting (rasa) for upcoming Vraja līlās.
Dense clouds covering the sky’s natural illumination are compared to the three guṇas covering the self’s luminous consciousness. The moon hidden by clouds—though those clouds shine by the moon’s rays—parallels the pure soul illumining the false ego that nonetheless obscures the soul’s direct manifestation.
Śukadeva narrates to Parīkṣit. Kṛṣṇa and Balarāma dwell in Vṛndāvana with cowherd boys and cows, enjoying the forest’s renewal, taking simple meals, sheltering during rain, and honoring the season as arising from Kṛṣṇa’s internal potency.
Through analogy: glowworms shining while stars are obscured depicts how sinful predominance allows atheistic doctrines to overshadow Vedic knowledge; floodwaters breaking dikes depicts false theories breaching the boundaries of Vedic injunctions; neglected roads resemble scriptures not studied by brāhmaṇas becoming corrupted over time.
Indra’s bow appears amid thunderous clouds yet is unlike ordinary bows because it lacks a string; similarly, the Supreme appears within the world of material qualities yet remains independent and untouched by those qualities—affirming the Lord’s transcendence even while immanent in līlā.