Adhyaya 18

Verse 1

श्रीशुक उवाच अथ कृष्ण: परिवृतो ज्ञातिभिर्मुदितात्मभि: । अनुगीयमानो न्यविशद्‌‌व्रजं गोकुलमण्डितम् ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—आनंदित सख्यांनी वेढलेला, ज्यांच्या मुखातून सतत त्याची कीर्ती गात होती, श्रीकृष्ण गोकुळाने शोभलेल्या व्रजात प्रवेशला।

Verse 2

व्रजे विक्रीडतोरेवं गोपालच्छद्ममायया । ग्रीष्मो नामर्तुरभवन्नातिप्रेयाञ्छरीरिणाम् ॥ २ ॥

व्रजात गोपाल मुलांचा वेष धारण करून कृष्ण व बलराम असेच क्रीडा करीत असता ग्रीष्म ऋतू आला; तो देहधाऱ्यांना फारसा प्रिय नसतो।

Verse 3

स च वृन्दावनगुणैर्वसन्त इव लक्षित: । यत्रास्ते भगवान् साक्षाद् रामेण सह केशव: ॥ ३ ॥

परंतु जिथे साक्षात् भगवान केशव बलरामासह वृंदावनात वास करीत होते, तिथे वृंदावनाच्या गुणांमुळे ग्रीष्मही वसंतासारखा भासला—हीच वृंदावनाची विशेषता।

Verse 4

यत्र निर्झरनिर्ह्रादनिवृत्तस्वनझिल्लिकम् । शश्वत्तच्छीकरर्जीषद्रुममण्डलमण्डितम् ॥ ४ ॥

वृंदावनात धबधब्यांच्या गजराने झिंगुरांचा आवाज दबून जाई; आणि त्या धबधब्यांच्या तुषारांनी सतत ओलसर झालेल्या वृक्षसमूहांनी सारा प्रदेश शोभून दिसे।

Verse 5

सरित्सर:प्रस्रवणोर्मिवायुना कह्लारकुञ्जोत्पलरेणुहारिणा । न विद्यते यत्र वनौकसां दवो निदाघवह्न्यर्कभवोऽतिशाद्वले ॥ ५ ॥

नद्या‑सरोवरांच्या लाटांवरून वाहणारा वारा कुमुद‑उत्पल आदींचा पराग उडवीत संपूर्ण वृंदावन शीतल करी. म्हणून तेथील वनवासी ग्रीष्मसूर्याच्या दाहाने वा दावाग्नीच्या उष्णतेने त्रस्त होत नसत; सर्वत्र ताजे हिरवे गवत दाटलेले होते.

Verse 6

अगाधतोयह्रदिनीतटोर्मिभि- र्द्रवत्पुरीष्या: पुलिनै: समन्तत: । न यत्र चण्डांशुकरा विषोल्बणा भुवो रसं शाद्वलितं च गृह्णते ॥ ६ ॥

अगाध पाण्याच्या नद्यांच्या वाहत्या लाटा काठ भिजवीत आणि सर्व बाजूंनी वाळवंटासारख्या पुलिनांना ओलसर, चिखलट करीत. म्हणून विषासारख्या तीव्र सूर्यकिरणांना जमिनीचा रस व हिरवे गवत शोषून वाळवता येत नसे.

Verse 7

वनं कुसुमितं श्रीमन्नदच्चित्रमृगद्विजम् । गायन्मयूरभ्रमरं कूजत्कोकिलसारसम् ॥ ७ ॥

वृंदावनचे वन फुलांनी नटलेले होते आणि नानाविध पशु‑पक्ष्यांच्या नादाने रम्य झाले होते। मोर व भुंगे गात होते, आणि कोकिळा व सारस मधुर कूजन करीत होते.

Verse 8

क्रीडिष्यमाणस्तन् कृष्णो भगवान् बलसंयुत: । वेणुं विरणयन् गोपैर्गोधनै: संवृतोऽविशत् ॥ ८ ॥

लीला करण्याच्या हेतूने भगवान श्रीकृष्ण बलरामांसह, गोपबाल व गोधनांनी वेढलेला, वेणू वाजवीत वृंदावनच्या वनात प्रविष्ट झाला.

Verse 9

प्रवालबर्हस्तबकस्रग्धातुकृतभूषणा: । रामकृष्णादयो गोपा ननृतुर्युयुधुर्जगु: ॥ ९ ॥

नवपल्लव, मोरपिसे, कळ्यांचे घोस, फुलांच्या माळा आणि रंगीत धातूंच्या लेपाने अलंकृत होऊन राम‑कृष्ण आदी गोप नाचले, कुस्ती खेळले आणि गाणी गायले.

Verse 10

कृष्णस्य नृत्यत: केचिज्जगु: केचिदवादयन् । वेणुपाणितलै: श‍ृङ्गै: प्रशशंसुरथापरे ॥ १० ॥

कृष्ण नाचत असता काही सखे गाऊ लागले, काहींनी बासरी, करताल व म्हशीचे शिंग वाजवले, तर काहींनी त्यांच्या नृत्याची स्तुती केली।

Verse 11

गोपजातिप्रतिच्छन्ना देवा गोपालरूपिणौ । ईडिरे कृष्णरामौ च नटा इव नटं नृप ॥ ११ ॥

हे राजन्, देवता गोपजातीचा वेष घेऊन गोपालरूप झाले आणि जसे नट दुसऱ्या नटाची स्तुती करतात तसे गोपबालक-रूपातील कृष्ण व बलराम यांची उपासना करू लागले।

Verse 12

भ्रमणैर्लङ्घनै: क्षेपैरास्फोटनविकर्षणै: । चिक्रीडतुर्नियुद्धेन काकपक्षधरौ क्‍वचित् ॥ १२ ॥

कृष्ण व बलराम सख्यांसह फिरणे, उड्या मारणे, फेकणे, टाळ्या/थप्पड मारणे, ओढणे आणि कुस्ती असे खेळ खेळत; कधी कधी ते मुलांच्या शेंड्याची वेणीही ओढत.

Verse 13

क्‍वचिन्नृत्यत्सु चान्येषु गायकौ वादकौ स्वयम् । शशंसतुर्महाराज साधु साध्विति वादिनौ ॥ १३ ॥

हे महाराज, इतर मुले नाचत असताना कधी कृष्ण व बलराम स्वतः गाऊन व वाद्य वाजवून साथ देत; तर कधी ‘साधु! साधु!’ असे म्हणत त्यांची प्रशंसा करत.

Verse 14

क्‍वचिद्ब‍िल्वै: क्‍वचित्कुम्भै: क्‍वचामलकमुष्टिभि: । अस्पृश्यनेत्रबन्धाद्यै: क्‍वचिन्मृगखगेहया ॥ १४ ॥

कधी ते बिल्व किंवा कुंभ फळांनी, कधी मुठभर आवळ्यांनी खेळत; कधी स्पर्श-खेळ व डोळे बांधून ओळखण्याचे खेळ खेळत; तर कधी पशु-पक्ष्यांची नक्कल करत.

Verse 15

क्‍वचिच्च दर्दुरप्लावैर्विविधैरुपहासकै: । कदाचित् स्यन्दोलिकया कर्हिचिन्नृपचेष्टया ॥ १५ ॥

ते कधी बेडकांसारखे उड्या मारत, कधी विविध विनोद-उपहास करीत, कधी झुल्यावर झुलत आणि कधी राजांसारख्या चेष्टा करीत.

Verse 16

एवं तौ लोकसिद्धाभि: क्रीडाभिश्चेरतुर्वने । नद्यद्रिद्रोणिकुञ्जेषु काननेषु सर:सु च ॥ १६ ॥

अशा रीतीने श्रीकृष्ण व बलराम लोकप्रसिद्ध अनेक क्रीडा खेळत वनात फिरत राहिले—नद्या, डोंगर, दऱ्या, कुंज, कानने आणि सरोवरांमध्ये.

Verse 17

पशूंश्चारयतोर्गोपैस्तद्वने रामकृष्णयो: । गोपरूपी प्रलम्बोऽगादसुरस्तज्जिहीर्षया ॥ १७ ॥

त्या वनात राम व कृष्ण गोपमित्रांसह पशू चारत असताना, असुर प्रलंब गोपाचा वेष घेऊन त्यांच्या मध्ये आला—कृष्ण व बलरामाचे अपहरण करण्याच्या हेतूने.

Verse 18

तं विद्वानपि दाशार्हो भगवान् सर्वदर्शन: । अन्वमोदत तत्सख्यं वधं तस्य विचिन्तयन् ॥ १८ ॥

सर्वदर्शी, दाशार्ह वंशात प्रकट झालेले भगवान श्रीकृष्ण त्याला असुर म्हणून जाणूनही त्याची मैत्री मान्य केल्याचे भासवू लागले आणि मनात त्याच्या वधाचा उपाय विचारू लागले.

Verse 19

तत्रोपाहूय गोपालान् कृष्ण: प्राह विहारवित् । हे गोपा विहरिष्यामो द्वन्द्वीभूय यथायथम् ॥ १९ ॥

तेव्हा क्रीडानिपुण श्रीकृष्णाने गोपबालांना बोलावून म्हटले—“हे गोपांनो! चला, खेळूया; आपण योग्य रीतीने दोन संघ करूया.”

Verse 20

तत्र चक्रु: परिवृढौ गोपा रामजनार्दनौ । कृष्णसङ्घट्टिन: केचिदासन् रामस्य चापरे ॥ २० ॥

तेथे गोपबालांनी दोन पथकांचे नेते श्रीकृष्ण व बलराम यांना केले. काही कृष्णपक्षात, तर काही बलरामपक्षात गेले.

Verse 21

आचेरुर्विविधा: क्रीडा वाह्यवाहकलक्षणा: । यत्रारोहन्ति जेतारो वहन्ति च पराजिता: ॥ २१ ॥

त्यांनी वाहक-वाह्य अशा अनेक खेळ खेळले; ज्यात जिंकणारे हरलेल्यांच्या पाठीवर चढत आणि हरलेले त्यांना वाहत.

Verse 22

वहन्तो वाह्यमानाश्च चारयन्तश्च गोधनम् । भाण्डीरकं नाम वटं जग्मु: कृष्णपुरोगमा: ॥ २२ ॥

अशा रीतीने एकमेकांना वाहत व वाहिले जात, तसेच गोधन चारत, कृष्णाला पुढे ठेवून ते भाण्डीरक नावाच्या वडाकडे गेले.

Verse 23

रामसङ्घट्टिनो यर्हि श्रीदामवृषभादय: । क्रीडायां जयिनस्तांस्तानूहु: कृष्णादयो नृप ॥ २३ ॥

हे राजा परीक्षित! खेळात जेव्हा बलरामपक्षातील श्रीदामा, वृषभ इत्यादी जिंकत, तेव्हा कृष्ण व त्याचे साथीदार त्यांना वाहत.

Verse 24

उवाह कृष्णो भगवान् श्रीदामानं पराजित: । वृषभं भद्रसेनस्तु प्रलम्बो रोहिणीसुतम् ॥ २४ ॥

पराभूत झाल्यावर भगवान श्रीकृष्णाने श्रीदामाला वाहिले. भद्रसेनाने वृषभाला, आणि प्रलंबाने रोहिणीनंदन बलरामाला उचलले.

Verse 25

अविषह्यं मन्यमान: कृष्णं दानवपुङ्गव: । वहन् द्रुततरं प्रागादवरोहणत: परम् ॥ २५ ॥

कृष्णाला अजिंक्य मानून, त्या दानवश्रेष्ठाने (प्रलंबासुराने) बलरामजींना पाठीवर घेऊन ठरलेल्या जागेपेक्षा खूप दूर वेगाने नेले.

Verse 26

तमुद्वहन् धरणिधरेन्द्रगौरवं महासुरो विगतरयो निजं वपु: । स आस्थित: पुरटपरिच्छदो बभौ तडिद्‌‌द्युमानुडुपतिवाडिवाम्बुद: ॥ २६ ॥

त्याला वाहून नेताना भगवान सुमेरू पर्वतासारखे जड झाले, त्यामुळे असुराचा वेग मंदावला. मग त्याने सोन्याच्या दागिन्यांनी मढलेले आणि विजेसारखे चमकणारे आपले मूळ रूप धारण केले.

Verse 27

निरीक्ष्य तद्वपुरलमम्बरे चरत् प्रदीप्तद‍ृग् भ्रुकुटितटोग्रदंष्ट्रकम् । ज्वलच्छिखं कटककिरीटकुण्डल- त्विषाद्भ‍ुतं हलधर ईषदत्रसत् ॥ २७ ॥

आकाशात वेगाने जाणाऱ्या त्या विशाल शरीराला, जळत्या डोळ्यांना आणि भयानक दाढांना पाहून हलधर बलरामजी क्षणभर थोडे घाबरल्यासारखे झाले.

Verse 28

अथागतस्मृतिरभयो रिपुं बलो विहायसार्थमिव हरन्तमात्मन: । रुषाहनच्छिरसि द‍ृढेन मुष्टिना सुराधिपो गिरिमिव वज्ररंहसा ॥ २८ ॥

खरी परिस्थिती लक्षात येताच, निर्भय बलरामजींनी रागाने त्या शत्रूच्या डोक्यावर आपल्या वज्रासारख्या मुठीने प्रहार केला, जसे इंद्र पर्वतावर वज्र मारतात.

Verse 29

स आहत: सपदि विशीर्णमस्तको मुखाद् वमन् रुधिरमपस्मृतोऽसुर: । महारवं व्यसुरपतत् समीरयन् गिरिर्यथा मघवत आयुधाहत: ॥ २९ ॥

बलरामजींच्या मुठीच्या प्रहाराने प्रलंबाचे डोके फुटले. तो रक्ताची उलटी करत आणि मोठा आवाज करत प्राणहीन होऊन खाली पडला, जसा इंद्राच्या वज्राने पर्वत पडतो.

Verse 30

द‍ृष्ट्वा प्रलम्बं निहतं बलेन बलशालिना । गोपा: सुविस्मिता आसन्साधु साध्विति वादिन: ॥ ३० ॥

बलशाली बलरामाने प्रलंब दैत्याचा वध केला हे पाहून गोपबालक फारच विस्मित झाले आणि म्हणाले—“साधु! साधु!”

Verse 31

आशिषोऽभिगृणन्तस्तं प्रशशंसुस्तदर्हणम् । प्रेत्यागतमिवालिङ्‌‌ग्य प्रेमविह्वलचेतस: ॥ ३१ ॥

त्यांनी त्यांना अनेक आशीर्वाद दिले आणि स्तुतीस योग्य अशा त्यांची स्तुती केली. प्रेमाने व्याकुळ होऊन त्यांनी बलरामाला जणू मृत्यूपासून परत आला आहे असे समजून आलिंगन दिले.

Verse 32

पापे प्रलम्बे निहते देवा: परमनिर्वृता: । अभ्यवर्षन् बलं माल्यै: शशंसु: साधु साध्विति ॥ ३२ ॥

पापी प्रलंब मारला गेल्यावर देवता अत्यंत आनंदित झाले. त्यांनी बलरामावर पुष्पमाळांचा वर्षाव केला आणि “साधु! साधु!” म्हणत त्यांच्या कृत्याची प्रशंसा केली.