Adhyaya 17
Garuḍa, Saubhari’s Curse, Kāliya’s Refuge, and Kṛṣṇa Saves Vraja from Forest Fire
यमुनेत कालियाचे दमन झाल्यावर परीक्षित विचारतो—कालियाने रमणक द्वीप का सोडला आणि गरुडाने त्याच्याशीच वैर का धरले? शुकदेव सांगतात की नाग दरमहा गरुडाला कर/अर्पण देत; सर्व मान्य करीत, पण गर्विष्ठ कालियाने अर्पण केलेले भोग स्वतःच खाल्ले, म्हणून गरुडाने त्याच्यावर हल्ला केला. पराभूत होऊन कालिय यमुनेलगत त्या सरोवरात पळाला जिथे सौभरि मुनींच्या शापामुळे गरुड प्रवेश करू शकत नव्हता—कारण निषेध असूनही गरुडाने तेथे मासा पकडला होता. त्यामुळे कालियाचा ‘आश्रय’ कर्माने संरक्षित पण आध्यात्मिकदृष्ट्या विषारी होता; पुढे कृष्णाने तो भंग केला. नंतर कृष्ण तेजस्वी रूपाने सरोवरातून बाहेर येतात; व्रजाचा प्राण परत येतो, माता-पिता, वृद्धजन व बलराम त्यांना आलिंगन देतात. ब्राह्मण रक्षणार्थ दान करण्याचा उपदेश करतात आणि नंद ते करतो. थकलेले व्रजवासी कालिंदी तीरावर विसावतात; तेवढ्यात दावाग्नी सर्व बाजूंनी वेढतो. सर्वजण कृष्ण-बलरामांना हाक मारतात आणि कृष्ण सहजपणे अग्नी गिळून टाकतात—व्रजात त्यांच्या पोषण-रक्षणलीलेचा पुढील संकेत देत।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच नागालयं रमणकं कथं तत्याज कालिय: । कृतं किं वा सुपर्णस्य तेनैकेनासमञ्जसम् ॥ १ ॥
श्रीराजा परीक्षित म्हणाले—नागांचे निवासस्थान रमणक द्वीप कालियाने का सोडले? आणि फक्त त्याच्याविषयी सुपर्ण गरुडाचा वैरभाव का झाला; त्याने असे कोणते अयोग्य कृत्य केले?
Verse 2
श्रीशुक उवाच उपहार्यै: सर्पजनैर्मासि मासीह यो बलि: । वानस्पत्यो महाबाहो नागानां प्राङ्निरूपित: ॥ २ ॥ स्वं स्वं भागं प्रयच्छन्ति नागा: पर्वणि पर्वणि । गोपीथायात्मन: सर्वे सुपर्णाय महात्मने ॥ ३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे महाबाहु परीक्षित! गरुडाच्या भक्षणापासून वाचण्यासाठी नागांनी पूर्वीच अशी व्यवस्था केली होती की दर महिन्याला वृक्षाच्या पायाशी वनस्पतीरूप बलि अर्पण करायची. अशा रीतीने सर्व नाग पर्वणि पर्वणि आपापला भाग महात्मा सुपर्ण गरुडाला देत—स्वसंरक्षणाच्या मोबदल्याप्रमाणे।
Verse 3
श्रीशुक उवाच उपहार्यै: सर्पजनैर्मासि मासीह यो बलि: । वानस्पत्यो महाबाहो नागानां प्राङ्निरूपित: ॥ २ ॥ स्वं स्वं भागं प्रयच्छन्ति नागा: पर्वणि पर्वणि । गोपीथायात्मन: सर्वे सुपर्णाय महात्मने ॥ ३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे महाबाहु परीक्षित! गरुडापासून वाचण्यासाठी नागांनी आधीच ठरवले होते की दर महिन्याला वृक्षाच्या पायाशी वनस्पतीरूप बलि ठेवायची. म्हणून नियत पर्वकाळी सर्व नाग आपापला भाग महात्मा सुपर्ण गरुडाला देत—स्वरक्षणाच्या बदल्यात।
Verse 4
विषवीर्यमदाविष्ट: काद्रवेयस्तु कालिय: । कदर्थीकृत्य गरुडं स्वयं तं बुभुजे बलिम् ॥ ४ ॥
परंतु कद्रूचा पुत्र कालिय विषाच्या सामर्थ्याच्या मदाने उन्मत्त होऊन गरुडाचा अपमान करी आणि गरुड येण्यापूर्वीच ती बलि स्वतःच खाऊन टाकी।
Verse 5
तच्छ्रुत्वा कुपितो राजन् भगवान् भगवत्प्रिय: । विजिघांसुर्महावेग: कालियं समुपाद्रवत् ॥ ५ ॥
हे राजन्, हे ऐकून परमेश्वराला अत्यंत प्रिय असा महाबली गरुड क्रोधित झाला. कालियाचा वध करण्याच्या इच्छेने तो प्रचंड वेगाने त्याच्यावर धावून गेला.
Verse 6
तमापतन्तं तरसा विषायुध: प्रत्यभ्ययादुत्थितनैकमस्तक: । दद्भि: सुपर्णं व्यदशद् ददायुध: करालजिह्वोच्छ्वसितोग्रलोचन: ॥ ६ ॥
गरुड वेगाने झेपावताच विष-शस्त्रधारी कालियाने अनेक फणे उचलून प्रतिआक्रमण केले. कराळ जीभा दाखवीत, उग्र डोळे फाकवीत, दात-रूपी आयुधांनी त्याने सुपर्णाला चावा घेतला.
Verse 7
तं तार्क्ष्यपुत्र: स निरस्य मन्युमान् प्रचण्डवेगो मधुसूदनासन: । पक्षेण सव्येन हिरण्यरोचिषा जघान कद्रुसुतमुग्रविक्रम: ॥ ७ ॥
क्रोधी तार्क्ष्यपुत्र गरुडाने प्रचंड वेगाने कालियाचा हल्ला परतवून लावला. मधुसूदनाचा वाहन असलेल्या त्या उग्र पराक्रमीने सुवर्णकांत डाव्या पंखाने कद्रुसुतावर प्रहार केला.
Verse 8
सुपर्णपक्षाभिहत: कालियोऽतीव विह्वल: । ह्रदं विवेश कालिन्द्यास्तदगम्यं दुरासदम् ॥ ८ ॥
सुपर्णाच्या पंखाने आघात झाल्याने कालिय अत्यंत व्याकुळ झाला आणि कालिंदीच्या (यमुनेच्या) जवळील त्या ह्रदात शिरला, जो गरुडाला अगम्य व दुरासद होता.
Verse 9
तत्रैकदा जलचरं गरुडो भक्ष्यमीप्सितम् । निवारित: सौभरिणा प्रसह्य क्षुधितोऽहरत् ॥ ९ ॥
त्याच ह्रदात एकदा गरुडाला जलचर मासा—जो त्याचा स्वाभाविक आहार—खाण्याची इच्छा झाली. पाण्यात ध्यानस्थ असलेल्या सौभरि मुनींनी मनाई केली, तरीही भुकेने व्याकुळ गरुडाने धैर्य करून तो मासा हिसकावून घेतला.
Verse 10
मीनान्सुदु:खितान्दृष्ट्वा दीनान्मीनपतौ हते । कृपया सौभरि: प्राह तत्रत्यक्षेममाचरन् ॥ १० ॥
तळ्यात मीनपती मारला गेल्याने दीन मासे अत्यंत दुःखी झालेले पाहून, दयाभावाने सौभरि मुनींनी तेथील रहिवाशांच्या हितासाठी हा शाप उच्चारला।
Verse 11
अत्र प्रविश्य गरुडो यदि मत्स्यान् स खादति । सद्य: प्राणैर्वियुज्येत सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम् ॥ ११ ॥
गरुड जर या तळ्यात प्रवेश करून येथील मासे खाईल, तर तो तत्क्षणी प्राणत्याग करील—हे मी सत्य सांगतो।
Verse 12
तत् कालिय: परं वेद नान्य: कश्चन लेलिह: । अवात्सीद् गरुडाद् भीत: कृष्णेन च विवासित: ॥ १२ ॥
सर्पांमध्ये फक्त कालियालाच ही गोष्ट नीट कळली; गरुडाच्या भीतीने तो यमुनेच्या त्या ह्रदात राहू लागला, आणि नंतर श्रीकृष्णांनी त्याला तेथून हाकलून दिले।
Verse 13
कृष्णं ह्रदाद्विनिष्क्रान्तं दिव्यस्रग्गन्धवाससम् । महामणिगणाकीर्णं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ १३ ॥ उपलभ्योत्थिता: सर्वे लब्धप्राणा इवासव: । प्रमोदनिभृतात्मानो गोपा: प्रीत्याभिरेभिरे ॥ १४ ॥
श्रीकृष्ण ह्रदातून बाहेर आले—दिव्य माळा, सुगंध व वस्त्रे धारण करून, उत्तम रत्नांनी आच्छादित व सुवर्णाने अलंकृत। त्यांना पाहताच सर्व गोप असे उठून उभे राहिले जणू मूर्च्छिताचे प्राण-इंद्रिये परत आली; अपार आनंदाने त्यांनी प्रेमाने त्यांना आलिंगन दिले।
Verse 14
कृष्णं ह्रदाद्विनिष्क्रान्तं दिव्यस्रग्गन्धवाससम् । महामणिगणाकीर्णं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ १३ ॥ उपलभ्योत्थिता: सर्वे लब्धप्राणा इवासव: । प्रमोदनिभृतात्मानो गोपा: प्रीत्याभिरेभिरे ॥ १४ ॥
श्रीकृष्ण ह्रदातून बाहेर आले—दिव्य माळा, सुगंध व वस्त्रे धारण करून, उत्तम रत्नांनी आच्छादित व सुवर्णाने अलंकृत। त्यांना पाहताच सर्व गोप असे उठून उभे राहिले जणू मूर्च्छिताचे प्राण-इंद्रिये परत आली; अपार आनंदाने त्यांनी प्रेमाने त्यांना आलिंगन दिले।
Verse 15
यशोदा रोहिणी नन्दो गोप्यो गोपाश्च कौरव । कृष्णं समेत्य लब्धेहा आसन् शुष्का नगा अपि ॥ १५ ॥
प्राणशक्ती परत मिळताच यशोदा, रोहिणी, नंद आणि सर्व गोपी-गोप कृष्णाजवळ धावले, हे कौरवा। इतकेच नव्हे तर सुकलेली झाडेही पुन्हा जिवंत झाली।
Verse 16
रामश्चाच्युतमालिङ्ग्य जहासास्यानुभाववित् । प्रेम्णा तमङ्कमारोप्य पुन: पुनरुदैक्षत । गावो वृषा वत्सतर्यो लेभिरे परमां मुदम् ॥ १६ ॥
अच्युत बंधू कृष्णाला आलिंगन देऊन बलराम हसले, कारण कृष्णाची महिमा त्यांना ठाऊक होती. प्रेमाने त्यांनी कृष्णाला मांडीवर बसवून पुन्हा पुन्हा पाहिले; गायी, बैल आणि वासर्यांनाही परम आनंद झाला।
Verse 17
नन्दं विप्रा: समागत्य गुरव: सकलत्रका: । ऊचुस्ते कालियग्रस्तो दिष्ट्या मुक्तस्तवात्मज: ॥ १७ ॥
पत्नींसह सर्व मान्य ब्राह्मण नंद महाराजांकडे येऊन म्हणाले—“तुमचा पुत्र कालियाच्या विळख्यात होता; पण दैवकृपेने तो आता मुक्त झाला आहे।”
Verse 18
देहि दानं द्विजातीनां कृष्णनिर्मुक्तिहेतवे । नन्द: प्रीतमना राजन् गा: सुवर्णं तदादिशत् ॥ १८ ॥
ब्राह्मणांनी नंद महाराजांना सांगितले—“कृष्ण सदैव संकटमुक्त राहावा म्हणून द्विजांना दान द्या।” हे राजन्, प्रसन्न मनाने नंदांनी आनंदाने गायी व सुवर्ण दान केले।
Verse 19
यशोदापि महाभागा नष्टलब्धप्रजा सती । परिष्वज्याङ्कमारोप्य मुमोचाश्रुकलां मुहु: ॥ १९ ॥
महाभाग्यशालिनी यशोदा, पुत्र हरवून पुन्हा मिळाल्यावर, त्याला मांडीवर घेऊन वारंवार मिठी मारू लागली आणि ती सती स्त्री सतत अश्रुधारा वाहू लागली।
Verse 20
तां रात्रिं तत्र राजेन्द्र क्षुत्तृड्भ्यां श्रमकर्षिता: । ऊषुर्व्रयौकसो गाव: कालिन्द्या उपकूलत: ॥ २० ॥
हे राजेंद्र! भूक, तहान व श्रमाने अतिशय क्षीण झालेले व्रजवासी आणि गायी त्या रात्री तिथेच कालिंदी (यमुना)च्या काठी पडून राहिले।
Verse 21
तदा शुचिवनोद्भूतो दावाग्नि: सर्वतो व्रजम् । सुप्तं निशीथ आवृत्य प्रदग्धुमुपचक्रमे ॥ २१ ॥
तेव्हा शुष्क वनातून दावाग्नी उठला; निशीथकाळी व्रज झोपलेला असताना तो सर्व बाजूंनी वेढून त्यांना जाळू लागला।
Verse 22
तत उत्थाय सम्भ्रान्ता दह्यमाना व्रजौकस: । कृष्णं ययुस्ते शरणं मायामनुजमीश्वरम् ॥ २२ ॥
मग दहकत्या आगीने घाबरून व्रजवासी जागे झाले आणि मायाशक्तीने मनुष्याप्रमाणे प्रकट झालेल्या परमेश्वर श्रीकृष्णाच्या शरण गेले।
Verse 23
कृष्ण कृष्ण महाभाग हे रामामितविक्रम । एष घोरतमो वह्निस्तावकान् ग्रसते हि न: ॥ २३ ॥
व्रजवासी म्हणाले: कृष्ण! कृष्ण! हे महाभाग! हे अमर्याद पराक्रमी रामा! हा अत्यंत भयंकर अग्नी आम्हा तुझ्या भक्तांना गिळंकृत करीत आहे।
Verse 24
सुदुस्तरान्न: स्वान् पाहि कालाग्ने: सुहृद: प्रभो । न शक्नुमस्त्वच्चरणं सन्त्यक्तुमकुतोभयम् ॥ २४ ॥
हे प्रभो! आम्ही तुझे आपले, तुझे सुहृद आहोत. या दुस्तर कालाग्नीपासून आमचे रक्षण कर. भयहर तुझ्या चरणकमळांचा आम्ही कधीही त्याग करू शकत नाही।
Verse 25
इत्थं स्वजनवैक्लव्यं निरीक्ष्य जगदीश्वर: । तमग्निमपिबत्तीव्रमनन्तोऽनन्तशक्तिधृक् ॥ २५ ॥
आपल्या स्वजनांची व्याकुळता पाहून जगदीश्वर श्रीकृष्ण, अनंत व अनंतशक्तिधर, त्या भयंकर दावानलास गिळून टाकला।
Frequently Asked Questions
Kāliya provoked Garuḍa by consuming the serpents’ monthly tribute offerings meant to purchase protection. When Garuḍa attacked, Kāliya fled to a lake near the Yamunā that Garuḍa could not enter because Saubhari Muni had cursed Garuḍa to die if he returned there to eat fish. Knowing of this curse, Kāliya exploited the restricted zone as a refuge—until Kṛṣṇa removed him.
Garuḍa’s hostility is framed as enforcement of an agreed dharmic arrangement: the serpents offered regular tribute in exchange for restraint from predation. Kāliya’s theft of the offerings was direct defiance (dharma-bhaṅga) and personal insult to Garuḍa, prompting Garuḍa’s swift attempt to kill him.
Saubhari Muni is a sage performing meditation within the lake. When Garuḍa, driven by hunger, seized a fish despite Saubhari’s prohibition, the sage—believing he was protecting the lake’s residents—pronounced a curse that Garuḍa would die if he ever again entered that lake to eat fish. The episode illustrates the power of tapas and the complex outcomes of ‘protective’ action mixed with limited vision.
After Kṛṣṇa’s deliverance, the brāhmaṇas recommend dāna as a dharmic reinforcement of auspiciousness and social-spiritual reciprocity, expressing gratitude and invoking protective blessings. In Bhāgavata ethics, such acts support communal order while acknowledging that ultimate protection (poṣaṇa) still rests with Bhagavān.
When a sudden fire surrounded the sleeping Vrajavāsīs, they awoke and took shelter of Kṛṣṇa, praying as devotees. Kṛṣṇa then swallowed the fire, demonstrating effortless lordship and intimate guardianship. Theologically, the episode dramatizes āśraya-tattva: surrender to Kṛṣṇa neutralizes seemingly insurmountable threats, including the ‘fire’ of mortal fear.