Adhyaya 15
Paugaṇḍa Cowherding, Tālavana, the Slaying of Dhenukāsura, and Revival from Poisoned Yamunā Water
कृष्ण आणि बलराम पौगण्ड अवस्थेत प्रवेश करतात; व्रजातील ज्येष्ठ त्यांना गोचारणाची आज्ञा देतात—व्रज-लीलेचा नवा टप्पा सुरू होतो. वृंदावनाची पवित्र निसर्ग-लीला वर्णिली आहे: वृक्ष जणू नम्र होतात, भुंगे-पक्षी स्तुती करतात, आणि कृष्णाच्या वेणुनादासह गोपालन हे ईश-आराधनेचे निसर्गमय यज्ञ बनते. कृष्ण पक्षी-पशूंची नक्कल करून क्रीडा करतो; गोपबाल सख्य-रसात त्यांची सेवा करतात, योगमायेने भगवंताचे ऐश्वर्य लपलेले दिसते. सुगंधी ताळफळांच्या इच्छेने ते ताळवनात जातात; बलराम ताळ झाडे हलवतो, धेनुकासुर हल्ला करतो व मारला जातो; इतर गाढव-दैत्यही नष्ट होतात आणि वन पुन्हा सुरक्षित व फलदायी होते—पोषण म्हणजे पर्यावरण व समाजाची पुनर्स्थापना. व्रजात परतल्यावर गोपींचे दर्शन आणि यशोदा-रोहिणीचे मातृस्नेह दिनचर्या पूर्ण करतात. शेवटी बलराम नसतानाही कृष्ण विषारी यमुना-जलाने बेशुद्ध झालेल्या गायी व गोपबालांना अमृतदृष्टीने जिवंत करतो, पुढील कालिय-प्रसंगाची भूमिका घडवतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ततश्च पौगण्डवय:श्रीतौ व्रजे बभूवतुस्तौ पशुपालसम्मतौ । गाश्चारयन्तौ सखिभि: समं पदै- र्वृन्दावनं पुण्यमतीव चक्रतु: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: त्यानंतर व्रजात राहून श्रीराम व श्रीकृष्ण पौगण्ड वयास (सहा ते दहा) पोहोचले तेव्हा गोपांनी त्यांना गायी चारण्याचे काम दिले. ते दोघे सख्यांसह गायी चारताना आपल्या कमलचरणांच्या पावलांनी वृन्दावनाला अत्यंत पावन करीत.
Verse 2
तन्माधवो वेणुमुदीरयन् वृतो गोपैर्गृणद्भि: स्वयशो बलान्वित: । पशून् पुरस्कृत्य पशव्यमाविशद् विहर्तुकाम: कुसुमाकरं वनम् ॥ २ ॥
मग विहाराची इच्छा धरून भगवान् माधव वेणू वाजवीत, आपला यशोगान करणाऱ्या गोपबालांनी वेढलेला आणि बलरामांसह, गायींना पुढे करून, फुलांनी भरलेल्या व पशूंना पुष्कळ चारा देणाऱ्या वृन्दावन-वनात प्रवेशला।
Verse 3
तन्मञ्जुघोषालिमृगद्विजाकुलं महन्मन:प्रख्यपय:सरस्वता । वातेन जुष्टं शतपत्रगन्धिना निरीक्ष्य रन्तुं भगवान् मनो दधे ॥ ३ ॥
ते वन पाहून—जे मधमाशा, मृग व पक्ष्यांच्या मधुर नादांनी गजबजलेले होते; ज्यात स्वच्छ जलाचे सरोवर होते, ज्याचे निर्मळ पाणी महात्म्यांच्या मनासारखे भासत होते; आणि जिथे शतपत्र कमळांचा सुगंध वाहणारा वारा होता—भगवान् श्रीकृष्णांनी तेथे रमण्याचा निश्चय केला।
Verse 4
स तत्र तत्रारुणपल्लवश्रिया फलप्रसूनोरुभरेण पादयो: । स्पृशच्छिखान् वीक्ष्य वनस्पतीन् मुदा स्मयन्निवाहाग्रजमादिपूरुष: ॥ ४ ॥
आदिपुरुष भगवानांनी पाहिले की अरुण पल्लवांच्या शोभेने आणि फळ-फुलांच्या भारी भाराने झुकलेली वनस्पती आपल्या फांद्यांच्या टोकांनी त्यांच्या चरणांना स्पर्श करीत आहेत. हे पाहून ते मंद हसले व अग्रजाला संबोधिले.
Verse 5
श्रीभगवानुवाच अहो अमी देववरामरार्चितं पादाम्बुजं ते सुमन:फलार्हणम् । नमन्त्युपादाय शिखाभिरात्मन- स्तमोऽपहत्यै तरुजन्म यत्कृतम् ॥ ५ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे देवश्रेष्ठ! पाहा, अमर देवतांनीही पूजनीय अशा तुझ्या पद्मचरणांना हे वृक्ष फुले व फळे अर्पित करीत आहेत. शिर झुकवून ते त्या अंध अज्ञानाचा नाश करू पाहतात, ज्यामुळे त्यांना वृक्षजन्म प्राप्त झाले.
Verse 6
एतेऽलिनस्तव यशोऽखिललोकतीर्थं गायन्त आदिपुरुषानुपथं भजन्ते । प्रायो अमी मुनिगणा भवदीयमुख्या गूढं वनेऽपि न जहत्यनघात्मदैवम् ॥ ६ ॥
हे आदिपुरुषा! हे भ्रमर तुझे यश गात आहेत—जे सर्व लोकांसाठी तीर्थरूप आहे—आणि तुझ्या मागोमाग चालत भजन करीत आहेत. बहुधा हे तुझ्या प्रमुख भक्त मुनिगणच असावेत; हे निष्पापा, वनात गुप्त असलास तरी ते आपल्या आराध्य देवाला सोडत नाहीत.
Verse 7
नृत्यन्त्यमी शिखिन ईड्य मुदा हरिण्य: कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियमीक्षणेन । सूक्तैश्च कोकिलगणा गृहमागताय धन्या वनौकस इयान् हि सतां निसर्ग: ॥ ७ ॥
हे पूज्य! हे मोर आनंदाने नाचत आहेत, या हरिणी प्रेमळ नजरेने तुला प्रसन्न करीत आहेत—जणू गोपीच—आणि हे कोकिळगण वैदिक सूक्तांसारख्या स्तुतीने तुझे सत्कार करीत आहेत. वनवासी धन्य आहेत; सत्पुरुषांच्या घरी सत्पुरुष अतिथी आला की असा स्वभावच असतो.
Verse 8
धन्येयमद्य धरणी तृणवीरुधस्त्वत्- पादस्पृशो द्रुमलता: करजाभिमृष्टा: । नद्योऽद्रय: खगमृगा: सदयावलोकै- र्गोप्योऽन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्री: ॥ ८ ॥
आज ही धरणी धन्य झाली आहे; कारण तू आपल्या चरणांनी तिचे तृण-लते स्पर्शिलेस आणि नखांनी तिच्या वृक्ष-वल्लींना स्पर्श केला. दयाळू दृष्टिने तू तिच्या नद्या, पर्वत, पक्षी व मृगांवर कृपा केलीस. पण सर्वांत अधिक, तू गोपींना आपल्या दोन्ही भुजांमध्ये आलिंगन दिलेस—ज्याची स्पृहा स्वतः श्रीलक्ष्मीलाही आहे.
Verse 9
श्रीशुक उवाच एवं वृन्दावनं श्रीमत् कृष्ण: प्रीतमना: पशून् । रेमे सञ्चारयन्नद्रे: सरिद्रोध:सु सानुग: ॥ ९ ॥
श्रीशुक म्हणाले—अशा रीतीने श्रीमंत वृंदावन व तेथील जनांवर प्रसन्न होऊन भगवान श्रीकृष्ण सखांसह गोवर्धनाच्या पायथ्याशी यमुनेच्या तीरावर गायी व इतर पशू चारत आनंदाने विहार करू लागले।
Verse 10
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
कधी वृंदावनात मधमाशा प्रेमोन्मादाने डोळे मिटून गात; तेव्हा बलरामासह वाटेने चालताना, सख्यांनी कृष्णलीला गात असताना, भगवान श्रीकृष्णही त्यांच्या गाण्याची नक्कल करून गात असे।
Verse 11
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
कधी तोत्याच्या गोड बोलण्याची नक्कल, कधी कोकिळेचा मधुर कूजन, कधी हंसांचे कूजन; आणि कधी नाचणाऱ्या मोरासारखे स्वतः नाचून सख्यांना हसवीत असे।
Verse 12
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
कधी मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने दूर गेलेल्या पशूंना नावाने प्रेमाने हाक मारी; त्या मनोहर हाकेमुळे गायी व गोपाळ मुले मोहित होत।
Verse 13
चकोरक्रौञ्चचक्राह्वभारद्वाजांश्च बर्हिण: । अनुरौति स्म सत्त्वानां भीतवद् व्याघ्रसिंहयो: ॥ १३ ॥
कधी चकोर, क्रौंच, चक्राह्व, भारद्वाज आणि मोर इत्यादी पक्ष्यांचे आवाज अनुकरण करून हाक मारी; आणि कधी सिंह-वाघांची भीती असल्याचा अभिनय करून लहान प्राण्यांसह पळत असे।
Verse 14
क्वचित् क्रीडापरिश्रान्तं गोपोत्सङ्गोपबर्हणम् । स्वयं विश्रमयत्यार्यं पादसंवाहनादिभि: ॥ १४ ॥
कधी खेळून थकलेले ज्येष्ठ बंधू बलराम गोपाळाच्या मांडीवर डोके ठेवून विसावत; तेव्हा भगवान श्रीकृष्ण स्वतः त्यांच्या चरणांचे संवाहन करून व इतर सेवांनी त्यांना विश्रांती देत.
Verse 15
नृत्यतो गायत: क्वापि वल्गतो युध्यतो मिथ: । गृहीतहस्तौ गोपालान् हसन्तौ प्रशशंसतु: ॥ १५ ॥
कधी गोपाळ मुले नाचत, गात, उड्या मारत आणि परस्परांशी खेळकर झुंज देत; तेव्हा श्रीकृष्ण व बलराम हातात हात घेऊन उभे राहून त्यांच्या क्रीडेची प्रशंसा करत आणि हसत.
Verse 16
क्वचित् पल्लवतल्पेषु नियुद्धश्रमकर्शित: । वृक्षमूलाश्रय: शेते गोपोत्सङ्गोपबर्हण: ॥ १६ ॥
कधी कुस्तीच्या श्रमाने थकलेले श्रीकृष्ण वृक्षाच्या मुळाशी, कोवळ्या फांद्या-पल्लवांच्या शय्येवर झोपत आणि एखाद्या गोपमित्राच्या मांडीला उशी करून विश्रांती घेत.
Verse 17
पादसंवाहनं चक्रु: केचित्तस्य महात्मन: । अपरे हतपाप्मानो व्यजनै: समवीजयन् ॥ १७ ॥
मग त्या महात्मा गोपाळांपैकी काहीजण त्यांच्या कमलचरणांचे संवाहन करत, आणि इतर पापरहित असल्याने योग्य ठरून पंख्यांनी कुशलतेने परमेश्वराला वारा घालत.
Verse 18
अन्ये तदनुरूपाणि मनोज्ञानि महात्मन: । गायन्ति स्म महाराज स्नेहक्लिन्नधिय: शनै: ॥ १८ ॥
हे महाराज, इतर मुले प्रसंगास अनुरूप अशी मनोहर गीते हळूहळू गात, आणि भगवंतावरील स्नेहाने त्यांची अंतःकरणे वितळून जात.
Verse 19
एवं निगूढात्मगति: स्वमायया गोपात्मजत्वं चरितैर्विडम्बयन् । रेमे रमालालितपादपल्लवो ग्राम्यै: समं ग्राम्यवदीशचेष्टित: ॥ १९ ॥
अशा रीतीने लक्ष्मीदेवीने सेविलेल्या कोमल कमलचरणांचा परमेश्वर आपल्या अंतर्मायेनें आपली दिव्य ऐश्वर्ये लपवून गोपपुत्रासारखा वागला. गावकऱ्या मुलांबरोबर खेळत आनंद घेत असतानाही तो कधी कधी केवळ भगवंतालाच शोभणारी अद्भुत कृत्ये दाखवीत असे।
Verse 20
श्रीदामा नाम गोपालो रामकेशवयो: सखा । सुबलस्तोककृष्णाद्या गोपा: प्रेम्णेदमब्रुवन् ॥ २० ॥
तेव्हा राम-केशवांचे सखा श्रीदामा नावाचा गोपाल, तसेच सुबल, स्तोककृष्ण इत्यादी गोपबाल प्रेमाने असे बोलले।
Verse 21
राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण । इतोऽविदूरे सुमहद् वनं तालालिसङ्कुलम् ॥ २१ ॥
[गोपबाल म्हणाले:] हे राम, हे राम, महाबाहो! हे कृष्ण, दुष्टांचा नाश करणाऱ्या! इथून फार दूर नाही ताडांच्या रांगांनी भरलेले एक अतिशय मोठे वन आहे।
Verse 22
फलानि तत्र भूरीणि पतन्ति पतितानि च । सन्ति किन्त्ववरुद्धानि धेनुकेन दुरात्मना ॥ २२ ॥
त्या वनात पुष्कळ फळे झाडांवरून पडतात आणि अनेक जमिनीवरही पडलेली आहेत; पण ती सर्व दुरात्मा धेनुकाने अडवून राखलेली आहेत।
Verse 23
सोऽतिवीर्योऽसुरो राम हे कृष्ण खररूपधृक् । आत्मतुल्यबलैरन्यैर्ज्ञातिभिर्बहुभिर्वृत: ॥ २३ ॥
हे राम, हे कृष्ण! तो धेनुक नावाचा असुर अतिशय पराक्रमी असून त्याने गाढवाचे रूप धारण केले आहे. तो आपल्या इतक्याच बलवान अशा अनेक नातेवाईक-सहकाऱ्यांनी वेढलेला आहे।
Verse 24
तस्मात् कृतनराहाराद् भीतैर्नृभिरमित्रहन् । न सेव्यते पशुगणै: पक्षिसङ्घैर्विवर्जितम् ॥ २४ ॥
धेनुकासुराने माणसे खाल्ली म्हणून लोक व जनावरे तालवनात जाण्यास घाबरतात. हे शत्रुहंता, पक्ष्यांचे थवेही ते वन टाळतात.
Verse 25
विद्यन्तेऽभुक्तपूर्वाणि फलानि सुरभीणि च । एष वै सुरभिर्गन्धो विषूचीनोऽवगृह्यते ॥ २५ ॥
तेथे पूर्वी कोणीही न चाखलेली सुगंधी फळे आहेत. पाहा, ताडफळांचा मधुर सुवास सर्वत्र पसरत आहे.
Verse 26
प्रयच्छ तानि न: कृष्ण गन्धलोभितचेतसाम् । वाञ्छास्ति महती राम गम्यतां यदि रोचते ॥ २६ ॥
हे कृष्णा, ती फळे आम्हाला आणून दे; त्यांच्या सुगंधाने आमची मने लोभली आहेत. हे रामा, आमची इच्छा फार मोठी आहे; तुला योग्य वाटले तर तालवनात जाऊया.
Verse 27
एवं सुहृद्वच: श्रुत्वा सुहृत्प्रियचिकीर्षया । प्रहस्य जग्मतुर्गोपैर्वृतौ तालवनं प्रभू ॥ २७ ॥
प्रिय सख्यांचे बोल ऐकून कृष्ण व बलराम हसले आणि त्यांना आनंद देण्याच्या इच्छेने, गोपमित्रांनी वेढलेले तालवनाकडे निघाले.
Verse 28
बल: प्रविश्य बाहुभ्यां तालान् सम्परिकम्पयन् । फलानि पातयामास मतङ्गज इवौजसा ॥ २८ ॥
प्रथम भगवान बलराम तालवनात शिरले. मग उन्मत्त हत्तीप्रमाणे बलाने दोन्ही बाहूंनी ताडवृक्ष हलवून ताडफळे जमिनीवर पाडली.
Verse 29
फलानां पततां शब्दं निशम्यासुररासभ: । अभ्यधावत् क्षितितलं सनगं परिकम्पयन् ॥ २९ ॥
पडणाऱ्या फळांचा आवाज ऐकून गाढव-रूप असुर धेनुक धावून आला आणि पृथ्वी व वृक्षांना कंपवित आक्रमणास निघाला।
Verse 30
समेत्य तरसा प्रत्यग् द्वाभ्यां पद्भ्यां बलं बली । निहत्योरसि काशब्दं मुञ्चन् पर्यसरत् खल: ॥ ३० ॥
बलवान धेनुक वेगाने बलरामांकडे आला व मागच्या दोन्ही खुरांनी प्रभूच्या छातीवर जोरात प्रहार केला; मग तो मोठ्याने रेंक देत इकडे-तिकडे धावू लागला।
Verse 31
पुनरासाद्य संरब्ध उपक्रोष्टा पराक् स्थित: । चरणावपरौ राजन् बलाय प्राक्षिपद् रुषा ॥ ३१ ॥
हे राजन्! पुन्हा क्रोधाने उन्मत्त धेनुक बलरामांकडे आला, पाठ करून उभा राहिला आणि रागाने किंचाळत मागचे दोन्ही पाय प्रभूंवर फेकले।
Verse 32
स तं गृहीत्वा प्रपदोर्भ्रामयित्वैकपाणिना । चिक्षेप तृणराजाग्रे भ्रामणत्यक्तजीवितम् ॥ ३२ ॥
मग बलरामांनी त्याचे खुर पकडून एका हाताने फिरवले आणि ताडवृक्षाच्या शिखरावर फेकून दिले; त्या प्रचंड फिरकीने धेनुकाचे प्राण गेले।
Verse 33
तेनाहतो महातालो वेपमानो बृहच्छिरा: । पार्श्वस्थं कम्पयन् भग्न: स चान्यं सोऽपि चापरम् ॥ ३३ ॥
त्याच्या आघाताने वनातील महाताड वृक्ष थरथरला व मोठ्या शेंड्यासह तुटून पडला; त्याच्या कंपाने शेजारचा वृक्षही हलला, तोही तुटून दुसऱ्यावर आदळला—अशा रीतीने अनेक ताड झाडे हलून तुटत गेली।
Verse 34
बलस्य लीलयोत्सृष्टखरदेहहताहता: । तालाश्चकम्पिरे सर्वे महावातेरिता इव ॥ ३४ ॥
भगवान बलरामांच्या लीलेंत गाढव-दैत्याचा देह उंच ताडाच्या शेंड्यावर फेकला गेला; तेव्हा सर्व ताडवृक्ष महावाऱ्याने हलवल्यासारखे परस्परांवर आपटत थरथरू लागले।
Verse 35
नैतच्चित्रं भगवति ह्यनन्ते जगदीश्वरे । ओतप्रोतमिदं यस्मिंस्तन्तुष्वङ्ग यथा पट: ॥ ३५ ॥
हे परीक्षित, अनंत जगदीश्वर भगवान बलरामांसाठी धेनुकासुरवध काहीच आश्चर्य नाही; कारण हे सर्व जग त्यांच्या ठायी ताना-बान्याच्या धाग्यांवर वस्त्र जसे ओतप्रोत असते तसेच ओतप्रोत आहे।
Verse 36
तत: कृष्णं च रामं च ज्ञातयो धेनुकस्य ये । क्रोष्टारोऽभ्यद्रवन् सर्वे संरब्धा हतबान्धवा: ॥ ३६ ॥
मग धेनुकासुराचे नातेवाईक इतर गाढव-दैत्य, आपला बंधू मारला गेल्याने संतप्त होऊन, सर्वजण कृष्ण आणि रामावर हल्ला करण्यास धावून आले।
Verse 37
तांस्तानापतत: कृष्णो रामश्च नृप लीलया । गृहीतपश्चाच्चरणान् प्राहिणोत्तृणराजसु ॥ ३७ ॥
हे राजा, ते दैत्य धावून येताच कृष्ण आणि राम यांनी लीलया एकेकाला मागच्या पायांनी धरून सर्वांना ताडांच्या शेंड्यांवर फेकून दिले।
Verse 38
फलप्रकरसङ्कीर्णं दैत्यदेहैर्गतासुभि: । रराज भू: सतालाग्रैर्घनैरिव नभस्तलम् ॥ ३८ ॥
मग फळांचे ढीग आणि तुटलेल्या ताडशेंड्यांत अडकलेली मृत दैत्यदेहे यांनी भूमी सुंदर दिसू लागली; ती जणू ढगांनी सजलेल्या आकाशाप्रमाणे तेजस्वी भासली।
Verse 39
तयोस्तत् सुमहत् कर्म निशम्य विबुधादय: । मुमुचु: पुष्पवर्षाणि चक्रुर्वाद्यानि तुष्टुवु: ॥ ३९ ॥
त्या दोन्ही भावांच्या या महान पराक्रमाची वार्ता ऐकून देवतादि विबुधांनी पुष्पवृष्टी केली, वाद्ये वाजविली आणि स्तुती-प्रार्थना करून गुणगान केले।
Verse 40
अथ तालफलान्यादन्मनुष्या गतसाध्वसा: । तृणं च पशवश्चेरुर्हतधेनुककानने ॥ ४० ॥
आता लोकांचा भय निघून गेला; धेनुक मारला गेलेल्या त्या वनात परत जाऊन त्यांनी ताडफळे खाल्ली. गायीही तेथे निर्धास्तपणे गवत चरू लागल्या।
Verse 41
कृष्ण: कमलपत्राक्ष: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्तूयमानोऽनुगैर्गोपै: साग्रजो व्रजमाव्रजत् ॥ ४१ ॥
मग कमलनयन श्रीकृष्ण—ज्यांचे श्रवण-कीर्तन परम पुण्यदायक आहे—अग्रज बलरामांसह व्रजात परत आले. वाटेत अनुगामी गोपबाल त्यांच्या कीर्तीचे गान करीत होते।
Verse 42
तं गोरजश्छुरितकुन्तलबद्धबर्ह- वन्यप्रसूनरुचिरेक्षणचारुहासम् । वेणुम्क्वणन्तमनुगैरुपगीतकीर्तिं गोप्यो दिदृक्षितदृशोऽभ्यगमन् समेता: ॥ ४२ ॥
गोरजाने धूसर झालेल्या केशांत मोरपिस व वनफुले माळलेले, मनोहर कटाक्ष व सुंदर हास्य असलेले, वेणू वाजवीत आणि सख्यांनी गाईलेल्या कीर्तीने युक्त अशा श्रीकृष्णांना पाहण्यास आतुर नजरेने गोपी सर्वजणी एकत्र येऊन पुढे आल्या।
Verse 43
पीत्वा मुकुन्दमुखसारघमक्षिभृङ्गै- स्तापं जहुर्विरहजं व्रजयोषितोऽह्नि । तत्सत्कृतिं समधिगम्य विवेश गोष्ठं सव्रीडहासविनयं यदपाङ्गमोक्षम् ॥ ४३ ॥
भुंग्यासारख्या डोळ्यांनी व्रजयोषितांनी मुकुंदाच्या मुखातील मधुरस पिऊन दिवसभराचा विरहजन्य ताप दूर केला. लज्जा, हास्य व विनयाने भरलेल्या त्यांच्या तिरक्या कटाक्षांना सत्काररूप अर्घ्य मानून श्रीकृष्ण गोठ्यात/गोष्ठात प्रवेशले।
Verse 44
तयोर्यशोदारोहिण्यौ पुत्रयो: पुत्रवत्सले । यथाकामं यथाकालं व्यधत्तां परमाशिष: ॥ ४४ ॥
माता यशोदा व माता रोहिणी, आपल्या दोन्ही पुत्रांवर अपार वात्सल्य ठेवून, त्यांच्या इच्छेनुसार व योग्य वेळी त्यांना सर्वोत्तम आशीर्वाद व वस्तू देत राहिल्या।
Verse 45
गताध्वानश्रमौ तत्र मज्जनोन्मर्दनादिभि: । नीवीं वसित्वा रुचिरां दिव्यस्रग्गन्धमण्डितौ ॥ ४५ ॥
रस्त्यावरील चालण्याने आलेला थकवा स्नान, उटणे व मालिश इत्यादींनी त्या दोन्ही बाल-प्रभूंचा उतरला। मग त्यांना रुचिर वस्त्रे परिधान करवून दिव्य माळा व सुगंधांनी अलंकृत केले।
Verse 46
जनन्युपहृतं प्राश्य स्वाद्वन्नमुपलालितौ । संविश्य वरशय्यायां सुखं सुषुपतुर्व्रजे ॥ ४६ ॥
मातांनी दिलेले स्वादिष्ट अन्न तृप्त होऊन खाऊन व अनेक प्रकारे लाड मिळाल्यावर, ते दोघे भाऊ उत्तम शय्येवर विसावले आणि व्रजात सुखाने झोपले।
Verse 47
एवं स भगवान् कृष्णो वृन्दावनचर: क्वचित् । ययौ राममृते राजन् कालिन्दीं सखिभिर्वृत: ॥ ४७ ॥
हे राजन्! अशा रीतीने भगवान श्रीकृष्ण वृंदावनात विहार व लीला करीत कधी कधी फिरत असत. एकदा बलरामांशिवाय, सख्यांनी वेढलेला, तो कालिंदी (यमुना) काठी गेला।
Verse 48
अथ गावश्च गोपाश्च निदाघातपपीडिता: । दुष्टं जलं पपुस्तस्यास्तृष्णार्ता विषदूषितम् ॥ ४८ ॥
त्या वेळी कडक उन्हाळ्याच्या तापाने त्रस्त गायी व गोपबाल तहानलेले होऊन यमुनेचे पाणी पिऊ लागले; पण ते पाणी विषाने दूषित होऊन दुष्ट झाले होते।
Verse 49
विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतस: । निपेतुर्व्यसव: सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥ वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥
विषमिश्रित पाणी स्पर्शताच प्रभूच्या दैवी शक्तीने चित्त हरपून सर्व गायी व गोपबाल पाण्याच्या काठी निर्जीव होऊन कोसळले, हे कुरुवीर।
Verse 50
विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतस: । निपेतुर्व्यसव: सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥ वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥
त्यांना अशी अवस्था पाहून योगेश्वरांचाही ईश्वर श्रीकृष्ण, ज्यांचा त्याच्यावाचून दुसरा स्वामी नव्हता, करुणेने अमृतवर्षिणी दृष्टी टाकून क्षणात त्यांना जिवंत केले।
Verse 51
ते सम्प्रतीतस्मृतय: समुत्थाय जलान्तिकात् । आसन् सुविस्मिता: सर्वे वीक्षमाणा: परस्परम् ॥ ५१ ॥
पुन्हा स्मृती व शुद्धी येताच सर्व गायी व गोपबाल पाण्याजवळून उठून उभे राहिले आणि अतिशय विस्मयाने एकमेकांकडे पाहू लागले।
Verse 52
अन्वमंसत तद् राजन् गोविन्दानुग्रहेक्षितम् । पीत्वा विषं परेतस्य पुनरुत्थानमात्मन: ॥ ५२ ॥
हे राजन्, तेव्हा गोपबालांनी मनात विचार केला—आम्ही विष पिऊन खरोखर मरण पावलो होतो; पण गोविंदाच्या कृपादृष्टीने आम्ही आपल्या बळावर पुन्हा उठून उभे राहिलो।
Frequently Asked Questions
Dhenukāsura’s rule makes Tālavana inaccessible, blocking both human movement and the natural bounty (tāla fruits). Balarāma’s slaying of the ass-demon is poṣaṇa: the Lord removes a violent obstruction so Vraja’s community and animals can live and graze without fear. It also signals that divine play includes real protection—bhakti is nurtured in a world made safe by Bhagavān’s intervention.
The chapter highlights Balarāma as the Lord’s elder brother and the embodiment of strength and support (balam). His leading role displays complementary līlā: Kṛṣṇa and Balarāma jointly protect Vraja, while distinct pastimes showcase different facets of divine agency—Balarāma as the powerful remover of obstacles and Kṛṣṇa as the intimate attractor and merciful protector.
The text states He restored them by His nectarean glance (kṛpā-dṛṣṭi). The theological point is that life is sustained by Bhagavān’s will: even when devotees are overwhelmed by a lethal condition, the Lord—“master of all mystic potency”—can reverse deathlike collapse, demonstrating absolute sovereignty coupled with compassion.
Trees, bees, peacocks, deer, cuckoos, and the Yamunā-Govardhana landscape are depicted as responsive worshipers. They symbolize the dhāma principle: Vṛndāvana is not neutral nature but a sacred realm where all beings participate in īśānukathā through sound (buzzing/singing), gesture (bowing/dancing), and offering (fruits/flowers), mirroring how bhakti permeates creation.