Adhyaya 12
Aghāsura-vadha: The Killing and Deliverance of Aghāsura
व्रजातील कौमार-लीलांत श्रीकृष्ण गवळ्यांच्या मुलांना व वासरांना घेऊन वनात पंगतीसाठी जातात. तेथे डब्यांच्या पिशव्या चोरून नेणे, पक्षी-पशूंची नक्कल करणे, आणि कृष्णाला स्पर्श करण्यासाठी शर्यत—सख्य-रसाची पराकाष्ठा दाखवते. पुढे कंसाने पाठवलेला, पूतना-बकासुराचा नातेवाईक अघासुर प्रचंड अजगररूप धारण करून गुहेसारखे तोंड पसरून वाटेत पडतो. कृष्णाच्या रक्षणावर विश्वास ठेवून मुले निर्भयपणे तोंडात शिरतात; त्यांना वाचवण्यासाठी कृष्णही आत जाऊन कंठात विस्तार करतात आणि अघासुराचा प्राणवायू मस्तकातून फुटून निघतो. कृष्ण वासरे व मुलांना पुन्हा जिवंत करतात; अघासुराला सारूप्य-मुक्ती मिळून त्याचे तेज कृष्णदेहात लीन होते, देव आनंदोत्सव करतात. ही घटना व्रजात एक वर्षानंतरच उघड होते; या काळभेदावर परीक्षिताचा प्रश्न पुढील अध्यायात ब्रह्म्याच्या हस्तक्षेप व कृष्णयोगमायेच्या स्पष्टीकरणाची भूमिका घडवतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच क्वचिद् वनाशाय मनो दधद्व्रजात् प्रात: समुत्थाय वयस्यवत्सपान् । प्रबोधयञ्छृङ्गरवेण चारुणा विनिर्गतो वत्सपुर:सरो हरि: ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—हे राजन्! एका दिवशी हरिने वनात अल्पाहार करण्याचा विचार केला. पहाटे उठून शिंगाच्या मधुर नादाने सखे व वासरे जागवून, वासरांचे कळप पुढे करून तो व्रजातून वनाकडे निघाला।
Verse 2
तेनैव साकं पृथुका: सहस्रश: स्निग्धा: सुशिग्वेत्रविषाणवेणव: । स्वान् स्वान् सहस्रोपरिसङ्ख्ययान्वितान् वत्सान् पुरस्कृत्य विनिर्ययुर्मुदा ॥ २ ॥
तेव्हा त्याच्यासोबत शेकडो-हजारो गोपबालकही बाहेर पडले. ते स्नेहाळू व देखणे होते; त्यांच्या जवळ अन्नपोटल्या, शिंग-वाद्य, वेणू आणि वासरे हाकण्यासाठी काठ्या होत्या. आपापल्या असंख्य वासरांचे कळप पुढे करून ते आनंदाने निघाले।
Verse 3
कृष्णवत्सैरसङ्ख्यातैर्यूथीकृत्य स्ववत्सकान् । चारयन्तोऽर्भलीलाभिर्विजह्रुस्तत्र तत्र ह ॥ ३ ॥
कृष्ण गोपसख्यांसह असंख्य वासरांना कळप करून, आपल्या-आपल्या वासरांसह वनात इकडे-तिकडे बाललीलांनी क्रीडा करू लागले।
Verse 4
फलप्रबालस्तवकसुमन:पिच्छधातुभि: । काचगुञ्जामणिस्वर्णभूषिता अप्यभूषयन् ॥ ४ ॥
मातांनी काच, गुंजा, मोती व सोन्याच्या दागिन्यांनी आधीच सजवले होते; तरीही वनात जाऊन ते फळे, कोवळी पाने, फुलांचे घोस, मोरपिसे व रंगीत धातूंनी स्वतःला अधिक सजवीत.
Verse 5
मुष्णन्तोऽन्योन्यशिक्यादीन्ज्ञातानाराच्च चिक्षिपु: । तत्रत्याश्च पुनर्दूराद्धसन्तश्च पुनर्ददु: ॥ ५ ॥
ते एकमेकांच्या शिदोरीच्या पिशव्या चोरत. मालकाला कळताच इतर ती पिशवी आणखी दूर फेकत, तिथले पुन्हा अधिक दूर. मालक निराश झाला की ते हसत, तो रडत, मग पिशवी परत देत.
Verse 6
यदि दूरं गत: कृष्णो वनशोभेक्षणाय तम् । अहं पूर्वमहं पूर्वमिति संस्पृश्य रेमिरे ॥ ६ ॥
कधी वनाची शोभा पाहण्यासाठी कृष्ण थोडा दूर जात. तेव्हा इतर मुले ‘मी आधी, मी आधी’ म्हणत धावत येऊन वारंवार कृष्णाला स्पर्श करून आनंद मानत.
Verse 7
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
कोणी वेणू वाजवी, कोणी शिंग फुंकी; कोणी भुंग्यांचा गुंजारव गाई, कोणी कोकिळेचा स्वर काढी. कोणी पक्ष्यांच्या सावलीमागे धावे, कोणी हंसांची चाल करी; कोणी बगळ्यांसह शांत बसून राही, कोणी मोरांसह नाचे. कोणी माकडांची पिल्ले ओढी, कोणी झाडांवर चढी; त्यांच्यासारख्या मुखवट्या करी व पलाशाच्या फांद्यांवर उड्या मारी. कोणी बेडकांसह झऱ्यांनी भरलेल्या नद्या उड्या मारून ओलांडी; पाण्यातील प्रतिबिंब पाहून हसे आणि प्रतिध्वनीला जणू धारेवर धरी. अशा रीतीने अनेक जन्मांचे पुण्यसंचय असलेले गोपबाल कृष्णासह क्रीडा करीत—जो ज्ञान्यांसाठी ब्रह्मसुखाचा आधार, भक्तांसाठी परमदैवत व नित्य दास्याचा स्वामी, आणि मायेने आच्छादित जनांसाठी साधा बालक भासतो।
Verse 8
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
व्रजातील गोपबाळे निरनिराळ्या खेळांत गुंतले होते. कोणी वेणू वाजवी, कोणी शिंग फुंकी; कोणी भुंग्याचा गुंजारव गाई, कोणी कोकिळेचा कूजन नक्कल करी. कोणी पक्ष्यांच्या सावल्यांमागे धावे, कोणी हंसांची सुंदर चाल धरी; कोणी बगळ्यांसोबत शांत बसे, कोणी मोरांसारखे नाचे. कोणी माकडांची पिल्ले ओढी, कोणी झाडांवर चढून माकडासारखे उड्या मारी, कोणी मुखविकृती करी, कोणी फांदीफांदीवर झेप घेई. कोणी धबधब्याजवळ बेडकांसह नदी ओलांडी; पाण्यातील प्रतिबिंब पाहून हसे आणि प्रतिध्वनीला झिडकारे. अशा रीतीने अनेक जन्मांच्या पुण्यपुंजाने धन्य झालेले गोपबाळ श्रीकृष्णासह क्रीडा करीत—जो ज्ञान्यांसाठी ब्रह्मसुखाचा आधार, भक्तांसाठी परदेव, आणि सामान्यांसाठी बालकासारखा भासतो.
Verse 9
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
व्रजातील गोपबाळे अनेक रीतीने खेळत. कोणी वेणू वाजवी, कोणी शिंग फुंकी; कोणी भुंग्याचा गुंजारव गाई, कोणी कोकिळेचे कूजन नक्कल करी. कोणी पक्ष्यांच्या सावल्यांमागे धावे, कोणी हंसांची सुंदर चाल धरी; कोणी बगळ्यांसोबत शांत बसे, कोणी मोरांसारखे नाचे. कोणी माकडांची पिल्ले ओढी, कोणी झाडांवर चढून माकडासारखे उड्या मारी, कोणी मुखविकृती करी, कोणी फांदीफांदीवर झेप घेई. कोणी झऱ्याजवळ बेडकांसह वाहत्या नदीवर उडी मारी; पाण्यातील प्रतिबिंब पाहून हसे आणि प्रतिध्वनीला झिडकारे. अशा प्रकारे पुण्यपुंज असलेले गोपबाळ श्रीकृष्णासह क्रीडा करीत.
Verse 10
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
कोणी माकडांची पिल्ले ओढी, कोणी त्यांच्या सोबत झाडांवर चढी; कोणी माकडासारख्या मुखविकृती करी, कोणी पलाशाच्या फांद्यांवर उड्या मारी. कोणी बेडकांसह झऱ्यांनी भरलेल्या नद्या लांघी; पाण्यातील प्रतिबिंब पाहून हसे आणि प्रतिध्वनीला झिडकारे. अशा रीतीने गोपबाळ श्रीकृष्णासह क्रीडा करीत.
Verse 11
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
अशा रीतीने अनेक जन्मांच्या पुण्यपुंजाने धन्य झालेले गोपबाळ श्रीकृष्णासह क्रीडा करीत—जो सत्पुरुषांसाठी ब्रह्मसुखाचा अनुभव, दास्यभाव स्वीकारलेल्या भक्तांसाठी परदैवत, आणि मायेत आसक्त सामान्यांसाठी एक मानवी बालकासारखा भासतो.
Verse 12
यत्पादपांसुर्बहुजन्मकृच्छ्रतो धृतात्मभिर्योगिभिरप्यलभ्य: । स एव यद् दृग्विषय: स्वयं स्थित: किं वर्ण्यते दिष्टमतो व्रजौकसाम् ॥ १२ ॥
ज्यांच्या चरणरजाचा एक कणही धृतात्मा योगी अनेक जन्मांची कठोर तपश्चर्या करूनही मिळवू शकत नाहीत, तेच प्रभू स्वतः व्रजवासियांच्या दृष्टीसमोर साक्षात् स्थित राहिले. मग व्रजौकसांच्या अशा भाग्याचे वर्णन तरी कसे करावे!
Verse 13
अथाघनामाभ्यपतन्महासुर- स्तेषां सुखक्रीडनवीक्षणाक्षम: । नित्यं यदन्तर्निजजीवितेप्सुभि: पीतामृतैरप्यमरै: प्रतीक्ष्यते ॥ १३ ॥
हे राजा परीक्षित! त्यानंतर अघासुर नावाचा एक महासुर तेथे आला, ज्याला मुलांचे आनंदी खेळ पाहणे सहन झाले नाही. अमृत पिणारे देवही त्याच्या मृत्यूची वाट पाहत असत.
Verse 14
दृष्ट्वार्भकान् कृष्णमुखानघासुर: कंसानुशिष्ट: स बकीबकानुज: । अयं तु मे सोदरनाशकृत्तयो- र्द्वयोर्ममैनं सबलं हनिष्ये ॥ १४ ॥
कंसाने पाठवलेला अघासुर हा पूतना आणि बकासुराचा धाकटा भाऊ होता. कृष्णाला पाहून त्याने विचार केला, 'ह्याने माझ्या बहीण-भावाला मारले आहे, म्हणून मी याला सवंगड्यांसह ठार मारीन.'
Verse 15
एते यदा मत्सुहृदोस्तिलाप: कृतास्तदा नष्टसमा व्रजौकस: । प्राणे गते वर्ष्मसु का नु चिन्ता प्रजासव: प्राणभृतो हि ये ते ॥ १५ ॥
अघासुराने विचार केला: 'जर मी कृष्ण आणि त्याच्या सवंगड्यांना माझ्या बहीण-भावासाठी तर्पण बनवले, तर ब्रजवासी आपोआप मरतील. प्राण गेल्यावर शरीराचा काय उपयोग?'
Verse 16
इति व्यवस्याजगरं बृहद् वपु: स योजनायाममहाद्रिपीवरम् । धृत्वाद्भुतं व्यात्तगुहाननं तदा पथि व्यशेत ग्रसनाशया खल: ॥ १६ ॥
असा निश्चय करून त्या दुष्ट अघासुराने एका विशाल अजगराचे रूप धारण केले, जे पर्वतासारखे जाड आणि आठ मैल लांब होते. तो मुलांना गिळण्यासाठी गुहेसारखे तोंड उघडून वाटेत पडून राहिला.
Verse 17
धराधरोष्ठो जलदोत्तरोष्ठो दर्याननान्तो गिरिशृङ्गदंष्ट्र: । ध्वान्तान्तरास्यो वितताध्वजिह्व: परुषानिलश्वासदवेक्षणोष्ण: ॥ १७ ॥
त्याचा खालचा ओठ जमिनीवर आणि वरचा ओठ ढगांना स्पर्श करत होता. त्याचे तोंड गुहेसारखे, जीभ रुंद रस्त्यासारखी, श्वास गरम वाऱ्यासारखा आणि डोळे आगीसारखे होते.
Verse 18
दृष्ट्वा तं तादृशं सर्वे मत्वा वृन्दावनश्रियम् । व्यात्ताजगरतुण्डेन ह्युत्प्रेक्षन्ते स्म लीलया ॥ १८ ॥
त्या दैत्याचे अजगरासारखे अद्भुत रूप पाहून सर्व गोपबालांनी ते वृंदावनाची शोभा असलेले रम्य स्थळ समजले. मग त्याच्या उघड्या मुखाला अजगराचे तोंड मानून, निर्भयपणे लीलाभावाने तशीच कल्पना करू लागले.
Verse 19
अहो मित्राणि गदत सत्त्वकूटं पुर: स्थितम् । अस्मत्सङ्ग्रसनव्यात्तव्यालतुण्डायते न वा ॥ १९ ॥
मुलांनी म्हटले, “अहो मित्रांनो, सांगा बरं—समोर पडलेला हा प्राणी मेला आहे का? की तो खरोखर जिवंत अजगर आहे, जो आपल्याला गिळण्यासाठी तोंड पसरून बसला आहे? हा संशय दूर करा.”
Verse 20
सत्यमर्ककरारक्तमुत्तराहनुवद् धनम् । अधराहनुवद्रोधस्तत्प्रतिच्छाययारुणम् ॥ २० ॥
मग त्यांनी ठरवले—“मित्रांनो, हा खरोखर आपल्याला गिळण्यासाठी बसलेला प्राणी आहे. याचा वरचा ओठ सूर्यकिरणांनी लाल झालेल्या मेघासारखा, आणि खालचा ओठ मेघाच्या लालसर छायेसारखा अरुण आहे.”
Verse 21
प्रतिस्पर्धेते सृक्कभ्यां सव्यासव्ये नगोदरे । तुङ्गशृङ्गालयोऽप्येतास्तद्दंष्ट्राभिश्च पश्यत ॥ २१ ॥
“डावीकडे-उजवीकडे पर्वतगुहेसारखे दिसणारे दोन खळगे हे याच्या तोंडाचे कोपरे आहेत; आणि उंच शिखरांसारखे दिसणारे हेच याचे दात आहेत—पहा!”
Verse 22
आस्तृतायाममार्गोऽयं रसनां प्रतिगर्जति । एषामन्तर्गतं ध्वान्तमेतदप्यन्तराननम् ॥ २२ ॥
“याची जीभ जणू रुंद रस्ता पसरल्यासारखी आहे; आणि तोंडाच्या आतला अंधार फारच दाट आहे—जणू पर्वतगुहेतील काळोख।”
Verse 23
दावोष्णखरवातोऽयं श्वासवद्भाति पश्यत । तद्दग्धसत्त्वदुर्गन्धोऽप्यन्तरामिषगन्धवत् ॥ २३ ॥
पहा, हा वणव्यासारखा उष्ण वारा त्याच्या मुखातून बाहेर पडणारा श्वास आहे, ज्याला त्याने खाल्लेल्या प्राण्यांच्या जळलेल्या मांसाची दुर्गंधी येत आहे.
Verse 24
अस्मान् किमत्र ग्रसिता निविष्टा- नयं तथा चेद् बकवद् विनङ्क्ष्यति । क्षणादनेनेति बकार्युशन्मुखं वीक्ष्योद्धसन्त: करताडनैर्ययु: ॥ २४ ॥
तेव्हा मुले म्हणाली, 'हा प्राणी आपल्याला गिळायला आला आहे का? तसे असल्यास, बकासुराप्रमाणेच हाही त्वरित मारला जाईल.' असे म्हणून बकासुराचे शत्रू असलेल्या कृष्णाच्या मुखाकडे पाहून, हसत आणि टाळ्या वाजवत ते अजगराच्या मुखात शिरले.
Verse 25
इत्थं मिथोऽतथ्यमतज्ज्ञभाषितं श्रुत्वा विचिन्त्येत्यमृषा मृषायते । रक्षो विदित्वाखिलभूतहृत्स्थित: स्वानां निरोद्धुं भगवान् मनो दधे ॥ २५ ॥
सर्वांच्या हृदयात अंतर्यामी म्हणून स्थित असलेल्या भगवान श्रीकृष्णांनी मुलांचे त्या बनावट अजगराबद्दलचे बोलणे ऐकले. त्यांना समजले की हा अघासुर नावाचा राक्षस आहे. हे जाणून कृष्णाने आपल्या सवंगड्यांना राक्षसाच्या मुखात जाण्यापासून रोखण्याचा विचार केला.
Verse 26
तावत् प्रविष्टास्त्वसुरोदरान्तरं परं न गीर्णा: शिशव: सवत्सा: । प्रतीक्षमाणेन बकारिवेशनं हतस्वकान्तस्मरणेन रक्षसा ॥ २६ ॥
इतक्यात, कृष्ण त्यांना कसे थांबवायचे याचा विचार करत असतानाच, सर्व गोपाळ वासरांसह असुराच्या पोटात शिरले. पण असुराने त्यांना गिळले नाही, कारण तो कृष्णाने मारलेल्या आपल्या नातेवाईकांचे स्मरण करत होता आणि कृष्णाच्या मुखात येण्याची वाट पाहत होता.
Verse 27
तान् वीक्ष्य कृष्ण: सकलाभयप्रदो ह्यनन्यनाथान् स्वकरादवच्युतान् । दीनांश्च मृत्योर्जठराग्निघासान् घृणार्दितो दिष्टकृतेन विस्मित: ॥ २७ ॥
कृष्णाने पाहिले की जे गोपाळ त्याला सोडून कोणालाही आपला स्वामी मानत नव्हते, ते आता त्याच्या हातातून निसटून असहाय्य झाले आहेत आणि मृत्यूरूप अघासुराच्या जठराग्नीत गवताच्या काडीप्रमाणे गेले आहेत. आपल्या सवंगड्यांपासून वेगळे होणे कृष्णाला असह्य होते, त्यामुळे तो विस्मित होऊन काय करावे याचा विचार करू लागला.
Verse 28
कृत्यं किमत्रास्य खलस्य जीवनं न वा अमीषां च सतां विहिंसनम् । द्वयं कथं स्यादिति संविचिन्त्य ज्ञात्वाविशत्तुण्डमशेषदृग्घरि: ॥ २८ ॥
आता काय करावे? या दुष्टाचा वधही व्हावा आणि साधू गोपबालांचे रक्षणही व्हावे—हे दोन्ही एकाच वेळी कसे साध्य होईल, असे विचारून सर्वदर्शी हरिने उपाय जाणून अघासुराच्या तोंडात प्रवेश केला।
Verse 29
तदा घनच्छदा देवा भयाद्धाहेति चुक्रुशु: । जहृषुर्ये च कंसाद्या: कौणपास्त्वघबान्धवा: ॥ २९ ॥
तेव्हा ढगांच्या आड लपलेले देव भयाने ‘हाय! हाय!’ असे ओरडले; पण कंसादी दैत्य, अघासुराचे बंधू, मात्र आनंदाने उड्या मारू लागले।
Verse 30
तच्छ्रुत्वा भगवान्कृष्णस्त्वव्यय: सार्भवत्सकम् । चूर्णीचिकीर्षोरात्मानं तरसा ववृधे गले ॥ ३० ॥
देवांचा ‘हाय! हाय!’ असा आक्रोश ऐकून अव्यय भगवान् कृष्णाने, त्यांना चुरडू पाहणाऱ्या त्या दैत्याच्या घशात, स्वतःचे शरीर क्षणार्धात वाढवले—आपल्या सखा गोपबाल व वासरांचे रक्षण करण्यासाठी।
Verse 31
ततोऽतिकायस्य निरुद्धमार्गिणो ह्युद्गीर्णदृष्टेर्भ्रमतस्त्वितस्तत: । पूर्णोऽन्तरङ्गे पवनो निरुद्धो मूर्धन् विनिर्भिद्य विनिर्गतो बहि: ॥ ३१ ॥
मग कृष्णाच्या देहविस्तारामुळे त्या महाकाय दैत्याचा मार्ग अडला; त्याचे डोळे बाहेर येऊन इकडे-तिकडे फिरू लागले। आतला श्वास रोखला गेला आणि प्राणवायू मस्तकावर भेद करून बाहेर निघून गेला।
Verse 32
तेनैव सर्वेषु बहिर्गतेषु प्राणेषु वत्सान् सुहृद: परेतान् । दृष्टया स्वयोत्थाप्य तदन्वित: पुन- र्वक्त्रान्मुकुन्दो भगवान् विनिर्ययौ ॥ ३२ ॥
त्या छिद्रातून दैत्याचे सर्व प्राण बाहेर गेल्यावर, मुक्तिदाता मुकुंद भगवान् यांनी मृत वासरे व आपल्या सखा गोपबालांकडे दृष्टि टाकून त्यांना जिवंत केले; आणि मग ते सर्वांसह दैत्याच्या तोंडातून बाहेर आले।
Verse 33
पीनाहिभोगोत्थितमद्भुतं मह- ज्ज्योति: स्वधाम्ना ज्वलयद् दिशो दश । प्रतीक्ष्य खेऽवस्थितमीशनिर्गमं विवेश तस्मिन् मिषतां दिवौकसाम् ॥ ३३ ॥
त्या महाअजगराच्या देहातून एक अद्भुत महाज्योती प्रकट झाली; तिने आपल्या तेजाने दहा दिशांना उजळून टाकले. कृष्ण मुखातून बाहेर येईपर्यंत ती आकाशात थांबली; आणि देव पाहत असतानाच ती ज्योती श्रीकृष्णाच्या देहात विलीन झाली.
Verse 34
ततोऽतिहृष्टा: स्वकृतोऽकृतार्हणं पुष्पै: सुगा अप्सरसश्च नर्तनै: । गीतै: सुरा वाद्यधराश्च वाद्यकै: स्तवैश्च विप्रा जयनि:स्वनैर्गणा: ॥ ३४ ॥
मग सर्वजण अतिशय आनंदित झाले. देवांनी नंदन-काननातील पुष्पवृष्टी केली; अप्सरा नृत्य करू लागल्या; गंधर्वांनी स्तुतिगीते गायली; वाद्यधारांनी वाद्ये वाजविली; आणि ब्राह्मणांनी वैदिक स्तोत्रे व ‘जय जय’ घोष करून प्रभूची कीर्ती केली.
Verse 35
तदद्भुतस्तोत्रसुवाद्यगीतिका- जयादिनैकोत्सवमङ्गलस्वनान् । श्रुत्वा स्वधाम्नोऽन्त्यज आगतोऽचिराद् दृष्ट्वा महीशस्य जगाम विस्मयम् ॥ ३५ ॥
त्या अद्भुत उत्सवातील स्तोत्रे, मधुर वाद्य-गीत आणि ‘जय जय’चे मंगलस्वर ऐकून ब्रह्मदेव आपल्या लोकातून त्वरित तेथे आले. श्रीकृष्णाची अशी महिमा पाहून ते पूर्णपणे विस्मित झाले.
Verse 36
राजन्नाजगरं चर्म शुष्कं वृन्दावनेऽद्भुतम् । व्रजौकसां बहुतिथं बभूवाक्रीडगह्वरम् ॥ ३६ ॥
हे राजा परीक्षित! वृंदावनात अघासुराचे अजगराकार शरीर सुकून केवळ एक विशाल चामडे उरले. ते व्रजवासियांसाठी पाहण्यासारखे अद्भुत ठिकाण झाले आणि फार दीर्घकाळ त्यांच्या खेळण्याचे गह्वर बनून राहिले.
Verse 37
एतत् कौमारजं कर्म हरेरात्माहिमोक्षणम् । मृत्यो: पौगण्डके बाला दृष्ट्वोचुर्विस्मिता व्रजे ॥ ३७ ॥
हे हरिचे कौमार्यकालातील अद्भुत कर्म—त्यांनी स्वतःला व सख्यांना मृत्यूपासून वाचविले आणि अजगररूप अघासुरालाही मोक्ष दिला. कृष्ण पाच वर्षांचे असताना हे घडले; पण व्रजभूमीत एक वर्षानंतर असे प्रकट झाले की जणू त्याच दिवशी घडले, आणि मुले विस्मयाने बोलू लागली.
Verse 38
नैतद् विचित्रं मनुजार्भमायिन: परावराणां परमस्य वेधस: । अघोऽपि यत्स्पर्शनधौतपातक: प्रापात्मसाम्यं त्वसतां सुदुर्लभम् ॥ ३८ ॥
हे द्विजांनो, मनुष्य-बालकासारखी लीला करणाऱ्या परम विधात्या श्रीकृष्णासाठी हे काहीच विचित्र नाही. त्यांच्या स्पर्शाने पाप धुऊन गेल्यामुळे अघासुरासारखा महापापीही त्यांच्या सारूप्य-साम्याला पोहोचला, जे आसक्तांना अत्यंत दुर्लभ आहे.
Verse 39
सकृद् यदङ्गप्रतिमान्तराहिता मनोमयी भागवतीं ददौ गतिम् । स एव नित्यात्मसुखानुभूत्यभि- व्युदस्तमायोऽन्तर्गतो हि किं पुन: ॥ ३९ ॥
जर एकदाच—अगदी अनिच्छेनेही—भगवंताचे अंगरूप मनात धारण झाले, तर कृष्णकृपेने परम गती मिळते, जशी अघासुराला मिळाली. मग ज्यांच्या हृदयात अवताररूपाने स्वयं भगवान प्रवेश करतात, किंवा जे नित्य आनंदस्वरूप प्रभूच्या चरणकमलांचे स्मरण करतात—त्यांची तर काय कथा, ज्यांच्यामुळे माया पूर्णपणे दूर होते!
Verse 40
श्रीसूत उवाच इत्थं द्विजा यादवदेवदत्त: श्रुत्वा स्वरातुश्चरितं विचित्रम् । पप्रच्छ भूयोऽपि तदेव पुण्यं वैयासकिं यन्निगृहीतचेता: ॥ ४० ॥
श्रीसूत म्हणाले—हे द्विजांनो, यादवदेव श्रीकृष्णांच्या अद्भुत बाललीला ऐकून, ज्यांच्या कृपेने राजा (परीक्षित) गर्भात वाचला, तो मन स्थिर करून पुन्हा त्याच पुण्यकथेबद्दल व्यासपुत्र श्रीशुकदेवांना परत विचारू लागला.
Verse 41
श्रीराजोवाच ब्रह्मन्कालान्तरकृतं तत्कालीनं कथं भवेत् । यत् कौमारे हरिकृतं जगु: पौगण्डकेऽर्भका: ॥ ४१ ॥
श्रीराजा म्हणाले—हे ब्रह्मन्, पूर्वी काळात घडलेले कार्य तत्कालीन कसे म्हणावे? हरिने ही लीला कौमार वयात केली; मग पौगण्ड वयात मुलांनी ती जणू आत्ताच घडली असे कसे सांगितले?
Verse 42
तद् ब्रूहि मे महायोगिन्परं कौतूहलं गुरो । नूनमेतद्धरेरेव माया भवति नान्यथा ॥ ४२ ॥
हे महायोगिन्, गुरुदेवा, माझे हे परम कुतूहल निवारा—हे कसे घडले? निश्चयच हे हरिचीच माया आहे; अन्यथा नाही.
Verse 43
वयं धन्यतमा लोके गुरोऽपि क्षत्रबन्धव: । वयं पिबामो मुहुस्त्वत्त: पुण्यं कृष्णकथामृतम् ॥ ४३ ॥
हे प्रभो, हे गुरुदेव! आम्ही जरी क्षत्रियांमध्येही नीच असलो, तरी धन्य आहोत; कारण तुमच्याकडून वारंवार श्रीकृष्णाच्या पुण्य लीलांचे कथामृत आम्ही पितो.
Verse 44
श्रीसूत उवाच इत्थं स्म पृष्ट: स तु बादरायणि- स्तत्स्मारितानन्तहृताखिलेन्द्रिय: । कृच्छ्रात् पुनर्लब्धबहिर्दृशि: शनै: प्रत्याह तं भागवतोत्तमोत्तम ॥ ४४ ॥
श्रीसूत म्हणाले—हे शौनक! असे विचारले असता बादरायणि श्रीशुकदेवांनी अंतःकरणात श्रीकृष्णविषय स्मरल्याने इंद्रियांच्या बाह्य क्रियांपासून तुटले. नंतर मोठ्या कष्टाने हळूहळू बाह्य भान परत मिळवून त्यांनी परिक्षिताला कृष्णकथा सांगण्यास सुरुवात केली.
Frequently Asked Questions
Aghāsura is a major rākṣasa sent by Kaṁsa, and the younger brother of Pūtanā and Bakāsura. Motivated by vengeance for their deaths, he plans to kill Kṛṣṇa and the cowherd boys, believing that Vraja would collapse in grief if its children were destroyed.
Their fearlessness reflects sakhya-bhāva and total dependence on Kṛṣṇa (ananya-śaraṇatā). In Vraja, intimacy overrides awe: they treat extraordinary danger as part of play, confident that Kṛṣṇa—whom they know as their friend and protector—will neutralize any threat, as He did with Bakāsura.
After the boys enter, Kṛṣṇa enters deliberately and expands His form within Aghāsura’s throat, blocking the life-air so the demon suffocates. This act both prevents the boys’ destruction and completes the demon’s death, showing Bhagavān’s simultaneous capacity for rakṣā (protection) and daṇḍa (punishment) under His sovereign will.
The Bhāgavata emphasizes the purifying power of direct contact with Bhagavān: Aghāsura’s consciousness was forcibly fixed on Kṛṣṇa through the encounter, and the Lord’s causeless mercy elevated him beyond ordinary karmic outcomes. The text underscores that even yogīs may not attain the ‘dust of the Lord’s feet,’ yet Vraja’s residents—and even a slain demon touched by Kṛṣṇa—receive extraordinary grace, demonstrating bhakti’s supremacy and the Lord’s independent bestowal of mukti.
Because the chapter states the pastime occurred when Kṛṣṇa was five (kaumāra) but was disclosed in Vraja only after one year, as if it had just happened. This narrative anomaly triggers Parīkṣit’s next question, leading into the subsequent chapter’s theological clarification involving Kṛṣṇa’s yogamāyā and Brahmā’s role.