Adhyaya 11
Gokula’s Wonder, Kṛṣṇa’s Bhakta-vaśyatā, the Move to Vṛndāvana, and the Slaying of Vatsāsura and Bakāsura
यमलार्जुन पडणे व नलकूबर–मणिग्रीव यांचा उद्धार झाल्यानंतर गोपसमुदाय धावून येतो; आश्चर्य वाटते, पण कारण कळत नाही. मुलं सांगतात की उलुखलाला बांधलेला श्रीकृष्णच ते ओढत दोन झाडांच्या मधून नेला आणि झाडं कोसळली; पण नंद व ज्येष्ठ गोप वात्सल्याने त्याची अलौकिक कर्तृत्त्वशक्ती मानायला धजावत नाहीत. नंदबाबा कृष्णाला सोडवतात. पुढे व्रजातील नित्यस्नेहलीला—गोपिका त्याला नाचवतात, वस्तू आणायला लावतात; येथे भगवंताची भक्तवश्यता प्रकट होते, प्रेमाने तो स्वेच्छेने वश होतो. फळवालीला धान्य-विनिमयातून कृपा मिळते आणि तिची टोपली रत्नांनी भरते. उपद्रव वाढताच उपनंद गोकुळ सोडून मुलांच्या रक्षणासाठी वृंदावनास जाण्याचा सल्ला देतो; बैलगाड्यांनी सर्वजण कृष्णकथा गात स्थलांतर करतात. वृंदावनात कृष्ण-बलराम वासरं चारू लागतात व खेळ सुरू होतात. मग दैत्य येतात—कृष्ण वत्सासुराचा वध करतो आणि नंतर बकासुरालाही मारतो. सर्वजण सुखरूप परततात; गर्गमुनींची भविष्यवाणी खरी ठरत आहे, असा ज्येष्ठांचा विश्वास दृढ होतो आणि पुढील व्रज-घटनांची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच गोपा नन्दादय: श्रुत्वा द्रुमयो: पततोरवम् । तत्राजग्मु: कुरुश्रेष्ठ निर्घातभयशङ्किता: ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित! यमलार्जुन वृक्ष पडताना झालेला भयंकर आवाज ऐकून, नंदादी गोप वज्रपाताच्या भीतीने शंकित होऊन तिथे धावून आले।
Verse 2
भूम्यां निपतितौ तत्र ददृशुर्यमलार्जुनौ । बभ्रमुस्तदविज्ञाय लक्ष्यं पतनकारणम् ॥ २ ॥
तेथे त्यांनी यमलार्जुनाची दोन झाडे जमिनीवर कोसळलेली पाहिली; पण पडण्याचे कारण न कळल्याने ते चकित व गोंधळले।
Verse 3
उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं च बालकम् । कस्येदं कुत आश्चर्यमुत्पात इति कातरा: ॥ ३ ॥
दोरीने उलूखलाला बांधलेला बालक कृष्ण ते ओढत होता. हे आश्चर्य कोणामुळे, कुठून घडले—असे विचारून गोप घाबरले व संभ्रमात पडले.
Verse 4
बाला ऊचुरनेनेति तिर्यग्गतमुलूखलम् । विकर्षता मध्यगेन पुरुषावप्यचक्ष्महि ॥ ४ ॥
मुलांनी सांगितले—हे यानेच केले. तो दोन झाडांच्या मध्ये गेल्यावर उलूखल आडवे अडकले; ते ओढताच दोन्ही झाडे कोसळली. मग झाडांतून दोन सुंदर पुरुष बाहेर आले—आम्ही डोळ्यांनी पाहिले.
Verse 5
न ते तदुक्तं जगृहुर्न घटेतेति तस्य तत् । बालस्योत्पाटनं तर्वो: केचित्सन्दिग्धचेतस: ॥ ५ ॥
ते (नंदादी) मुलांचे बोलणे मान्य करू शकले नाहीत—“हे कसे घडेल!” बालक कृष्णाने झाडे उपटणे अद्भुत होते. तरी काहींच्या मनात शंका होती; “हा नारायणासमान आहे,” असे आठवून त्यांनी ते शक्य मानले.
Verse 6
उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं स्वमात्मजम् । विलोक्य नन्द: प्रहसद्वदनो विमुमोच ह ॥ ६ ॥
दोरीने उलूखलाला बांधलेला आपला पुत्र ते ओढत आहे असे पाहून नंद महाराज हसले आणि त्यांनी कृष्णाला बंधनातून सोडवले.
Verse 7
गोपीभि: स्तोभितोऽनृत्यद् भगवान्बालवत्क्वचित् । उद्गायति क्वचिन्मुग्धस्तद्वशो दारुयन्त्रवत् ॥ ७ ॥
गोपिका टाळ्या वाजवून व गोडाचा मोह दाखवून श्रीकृष्णाला नाचवीत; सर्वशक्तिमान भगवानही बालकासारखा हसत त्यांच्या इच्छेप्रमाणे लाकडी बाहुलीसारखा नाचत, कधी मोठ्याने गात असे।
Verse 8
बिभर्ति क्वचिदाज्ञप्त: पीठकोन्मानपादुकम् । बाहुक्षेपं च कुरुते स्वानां च प्रीतिमावहन् ॥ ८ ॥
कधी यशोदा व गोपीसख्या म्हणत—“हे आण, ते आण”; लाकडी पाट, लाकडी पादुका किंवा मापाचे भांडे आणायला सांगत. आज्ञा मिळताच कृष्ण उचलण्याचा प्रयत्न करी, कधी न उचलता येईना असे भासवून स्पर्श करून उभा राही; आणि आप्तांना आनंद व्हावा म्हणून बाहू आपटून बळ दाखवी।
Verse 9
दर्शयंस्तद्विदां लोक आत्मनो भृत्यवश्यताम् । व्रजस्योवाह वै हर्षं भगवान् बालचेष्टितै: ॥ ९ ॥
ज्यांना भक्तिभावाने त्याच्या लीलांचे मर्म कळते अशा शुद्ध भक्तांसाठी भगवान् कृष्णांनी दाखवले की ते आपल्या सेवकांच्या प्रेमाने किती वश होतात; आणि बाललीलांनी व्रजवासीयांचा हर्ष वाढविला।
Verse 10
क्रीणीहि भो: फलानीति श्रुत्वा सत्वरमच्युत: । फलार्थी धान्यमादाय ययौ सर्वफलप्रद: ॥ १० ॥
एक फळवाली हाक मारत होती—“फळे घ्या!” हे ऐकताच अच्युत कृष्ण ताबडतोब थोडे धान्य घेऊन, जणू फळ हवे आहे अशा भावाने, देवघेव करायला निघाले—खरे तर तेच सर्व फळ देणारे।
Verse 11
फलविक्रयिणी तस्य च्युतधान्यकरद्वयम् । फलैरपूरयद् रत्नै: फलभाण्डमपूरि च ॥ ११ ॥
घाईघाईने जाताना कृष्णाच्या दोन्ही हातांतले बरेच धान्य सांडले; तरीही फळवालीने त्यांच्या हातात फळे भरली, आणि क्षणार्धात तिची टोपली रत्ने व सुवर्णाने भरून गेली।
Verse 12
सरित्तीरगतं कृष्णं भग्नार्जुनमथाह्वयत् । रामं च रोहिणी देवी क्रीडन्तं बालकैर्भृशम् ॥ १२ ॥
यमलार्जुन वृक्ष उन्मळून पाडल्यानंतर रोहिणीदेवी नदीकाठी गेली आणि मुलांसोबत तल्लीन होऊन खेळणाऱ्या कृष्ण व रामांना हाक मारली।
Verse 13
नोपेयातां यदाहूतौ क्रीडासङ्गेन पुत्रकौ । यशोदां प्रेषयामास रोहिणी पुत्रवत्सलाम् ॥ १३ ॥
खेळाच्या आसक्तीमुळे बोलावूनही ते दोघे पुत्र—कृष्ण व बलराम—परत आले नाहीत. म्हणून पुत्रवत्सला रोहिणीने यशोदेला त्यांना बोलावायला पाठवले।
Verse 14
क्रीडन्तं सा सुतं बालैरतिवेलं सहाग्रजम् । यशोदाजोहवीत्कृष्णं पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी ॥ १४ ॥
खूप उशीर झाला तरी बालकांसोबत मोठ्या भावासह खेळणाऱ्या पुत्रांना पाहून यशोदेने कृष्णाला हाक मारली; पुत्रस्नेहाने तिच्या स्तनांतून दूध झरू लागले।
Verse 15
कृष्ण कृष्णारविन्दाक्ष तात एहि स्तनं पिब । अलं विहारै: क्षुत्क्षान्त: क्रीडाश्रान्तोऽसि पुत्रक ॥ १५ ॥
यशोदा म्हणाली—कृष्णा, कमळनयना कृष्णा! बाळा, इथे ये, माझ्या स्तनाचे दूध पी. आता खेळ पुरे; भूक व खेळाच्या थकव्याने तू दमला आहेस, लेका।
Verse 16
हे रामागच्छ ताताशु सानुज: कुलनन्दन । प्रातरेव कृताहारस्तद् भवान्भोक्तुमर्हति ॥ १६ ॥
हे रामा! कुलनंदना, बाळा, धाकट्या भावासह लवकर ये. सकाळीच तू खाल्लेस; आता पुन्हा भोजन करणे योग्य आहे।
Verse 17
प्रतीक्षतेत्वां दाशार्ह भोक्ष्यमाणो व्रजाधिप: । एह्यावयो: प्रियं धेहि स्वगृहान्यात बालका: ॥ १७ ॥
हे दाशार्ह! व्रजाधिप नंद महाराज भोजनासाठी तुमची वाट पाहत आहेत. प्रिय बलराम, या, आम्हाला आनंद दे; आणि कृष्णासोबत खेळणारी सर्व मुले आता आपापल्या घरी जावोत.
Verse 18
धूलिधूसरिताङ्गस्त्वं पुत्र मज्जनमावह । जन्मर्क्षं तेऽद्य भवति विप्रेभ्यो देहि गा: शुचि: ॥ १८ ॥
यशोदा म्हणाली—बाळा, दिवसभर खेळून तुझे अंग धुळीने माखले आहे; ये, स्नान करून शुद्ध हो. आज तुझ्या जन्मनक्षत्राचा शुभ योग आहे; म्हणून पवित्र होऊन ब्राह्मणांना गाई दान दे.
Verse 19
पश्य पश्य वयस्यांस्ते मातृमृष्टान्स्वलङ्कृतान् । त्वं च स्नात: कृताहारो विहरस्व स्वलङ्कृत: ॥ १९ ॥
पहा, पहा—तुझे समवयस्क सखे त्यांच्या मातांनी स्वच्छ करून सुंदर अलंकारांनी सजवले आहेत. तूही स्नान करून, भोजन करून, अलंकृत होऊन पुन्हा मित्रांसोबत खेळ.
Verse 20
इत्थं यशोदा तमशेषशेखरं मत्वा सुतं स्नेहनिबद्धधीर्नृप । हस्ते गृहीत्वा सहराममच्युतं नीत्वा स्ववाटं कृतवत्यथोदयम् ॥ २० ॥
हे राजन्! स्नेहाने बांधलेली बुद्धी असलेल्या यशोदेने, सर्व ऐश्वर्यांच्या शिखर असलेल्या अच्युताला आपला पुत्र मानून, त्याला बलरामासह हात धरून घरच्या अंगणात नेले आणि स्नान, वस्त्र-आभूषण व भोजन इत्यादी कर्तव्ये पूर्ण केली.
Verse 21
श्रीशुक उवाच गोपवृद्धा महोत्पाताननुभूय बृहद्वने । नन्दादय: समागम्य व्रजकार्यममन्त्रयन् ॥ २१ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—बृहद्वनात मोठे उपद्रव अनुभवून, नंद महाराज आदी गोपांचे वृद्धजन एकत्र आले आणि व्रजात सतत होणाऱ्या विघ्नांना थांबवण्यासाठी काय करावे याचा विचार करू लागले.
Verse 22
तत्रोपानन्दनामाह गोपो ज्ञानवयोऽधिक: । देशकालार्थतत्त्वज्ञ: प्रियकृद् रामकृष्णयो: ॥ २२ ॥
गोकुळातील सर्व गोपांच्या सभेत उपानंद नावाचा गोप, जो वय व ज्ञानाने श्रेष्ठ आणि देश-काल-परिस्थिती जाणणारा होता, राम-कृष्णांच्या हितासाठी हा सल्ला मांडू लागला।
Verse 23
उत्थातव्यमितोऽस्माभिर्गोकुलस्य हितैषिभि: । आयान्त्यत्र महोत्पाता बालानां नाशहेतव: ॥ २३ ॥
तो म्हणाला—हे गोपमित्रांनो! गोकुळाच्या हितासाठी आपण येथून उठून दुसरीकडे जावे; कारण येथे वारंवार मोठे उपद्रव होतात, जे बालकांच्या नाशाचे कारण ठरतात।
Verse 24
मुक्त: कथञ्चिद्राक्षस्या बालघ्न्या बालको ह्यसौ । हरेरनुग्रहान्नूनमनश्चोपरि नापतत् ॥ २४ ॥
बालघातक राक्षसी पूतनेच्या हातातून तो बालक कृष्ण कसा तरी हरिच्या कृपेने सुटला; आणि पुन्हा हरिच्याच कृपेने शकट (हातगाडी) बालकावर कोसळले नाही।
Verse 25
चक्रवातेन नीतोऽयं दैत्येन विपदं वियत् । शिलायां पतितस्तत्र परित्रात: सुरेश्वरै: ॥ २५ ॥
पुन्हा चक्रवाताच्या रूपातील दैत्य त्रिणावर्ताने या बालकाला आकाशातील भयंकर संकटात नेऊन मारण्याचा प्रयत्न केला; पण तोच शिळेवर कोसळला, आणि त्या वेळीही देवेश्वरांच्या कृपेने बालक वाचला।
Verse 26
यन्न म्रियेत द्रुमयोरन्तरं प्राप्य बालक: । असावन्यतमो वापि तदप्यच्युतरक्षणम् ॥ २६ ॥
परवाचही दोन झाडे कोसळली तरी, झाडांच्या जवळ किंवा मध्ये असतानाही ना कृष्ण मेला ना त्याचे सखे; हेही अच्युत प्रभूचेच रक्षण मानावे।
Verse 27
यावदौत्पातिकोऽरिष्टो व्रजं नाभिभवेदित: । तावद्बालानुपादाय यास्यामोऽन्यत्र सानुगा: ॥ २७ ॥
हे सर्व उपद्रव एखाद्या अज्ञात असुरामुळे होत आहेत. तो उत्पाती अरिष्ट व्रजावर येऊन त्रास देण्यापूर्वी, आपण मुलांना घेऊन आपल्या अनुयायांसह दुसरीकडे जाऊया.
Verse 28
वनं वृन्दावनं नाम पशव्यं नवकाननम् । गोपगोपीगवां सेव्यं पुण्याद्रितृणवीरुधम् ॥ २८ ॥
नंदेश्वर आणि महावन यांच्या मध्ये ‘वृंदावन’ नावाचे वन आहे—पशुधनासाठी अतिशय योग्य, नव्या उपवनांनी नटलेले। ते गोप-गोपिका व गायींसाठी सेवनीय, पवित्र पर्वत आणि गवत-वनस्पती-वल्लींनी समृद्ध आहे।
Verse 29
तत्तत्राद्यैव यास्याम: शकटान् युङ्त मा चिरम् । गोधनान्यग्रतो यान्तु भवतां यदि रोचते ॥ २९ ॥
म्हणून आपण आजच निघूया; आता विलंब नको. तुम्हाला हे मान्य असल्यास, शकटं ताबडतोब जुडा, गोधन पुढे ठेवा आणि आपण तिकडे जाऊया.
Verse 30
तच्छ्रुत्वैकधियो गोपा: साधु साध्विति वादिन: । व्रजान्स्वान्स्वान्समायुज्य ययू रूढपरिच्छदा: ॥ ३० ॥
उपनंदांचे म्हणणे ऐकून गोप सर्व एकमत झाले आणि म्हणाले, “साधु, साधु!” मग त्यांनी आपापली घरची व्यवस्था लावली, वस्त्रादि सामान शकटांवर चढवले आणि ताबडतोब वृंदावनाकडे निघाले।
Verse 31
वृद्धान्बालान्स्त्रियो राजन्सर्वोपकरणानि च । अन:स्वारोप्य गोपाला यत्ता आत्तशरासना: ॥ ३१ ॥ गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गाण्यापूर्य सर्वत: । तूर्यघोषेण महता ययु: सहपुरोहिता: ॥ ३२ ॥
हे राजन्! गोपांनी वृद्ध, स्त्रिया, बालके आणि सर्व घरगुती सामान बैलगाड्यांवर चढवले. ते सावधपणे धनुष्य-बाण घेऊन सज्ज झाले. गोधन पुढे ठेवून, सर्वत्र शिंग-तुर्यांचा महान निनाद करत, पुरोहितांसह त्यांनी प्रवासास आरंभ केला।
Verse 32
वृद्धान्बालान्स्त्रियो राजन्सर्वोपकरणानि च । अन:स्वारोप्य गोपाला यत्ता आत्तशरासना: ॥ ३१ ॥ गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गाण्यापूर्य सर्वत: । तूर्यघोषेण महता ययु: सहपुरोहिता: ॥ ३२ ॥
हे राजा परीक्षित! वृद्ध, बालके, स्त्रिया व सर्व गृहसामग्री बैलगाड्यांवर चढवून, गोधन पुढे ठेवून, गोपांनी सावधपणे धनुष्य-बाण धारण केले. शिंगतुर्यांचा महान् निनाद सर्वत्र घुमत असता, पुरोहितांसह ते प्रवासास निघाले।
Verse 33
गोप्यो रूढरथा नूत्नकुचकुङ्कुमकान्तय: । कृष्णलीला जगु: प्रीत्या निष्ककण्ठ्य: सुवासस: ॥ ३३ ॥
बैलगाड्यांवर आरूढ झालेल्या गोपी नव्या सुंदर वस्त्रांनी नटल्या होत्या; गळ्यात निष्कहार आणि उरावर ताज्या कुंकुमाची कांति झळकत होती. त्या प्रेमाने श्रीकृष्णाच्या लीलांचे गान करू लागल्या।
Verse 34
तथा यशोदारोहिण्यावेकं शकटमास्थिते । रेजतु: कृष्णरामाभ्यां तत्कथाश्रवणोत्सुके ॥ ३४ ॥
अशा रीतीने कृष्ण-रामांच्या कथा ऐकण्यास उत्सुक यशोदा व रोहिणीदेवीही त्यांच्यासह एकाच बैलगाडीवर आरूढ झाल्या. त्या अवस्थेत कृष्ण-बलरामांसह त्या अत्यंत शोभून दिसत होत्या।
Verse 35
वृन्दावनं सम्प्रविश्य सर्वकालसुखावहम् । तत्र चक्रुर्व्रजावासं शकटैरर्धचन्द्रवत् ॥ ३५ ॥
अशा प्रकारे ते सर्व ऋतूंमध्ये सुख देणाऱ्या वृंदावनात प्रविष्ट झाले. तेथे बैलगाड्या अर्धचंद्राकृती लावून त्यांनी व्रजवासासाठी तात्पुरता मुक्काम केला।
Verse 36
वृन्दावनं गोवर्धनं यमुनापुलिनानि च । वीक्ष्यासीदुत्तमा प्रीती राममाधवयोर्नृप ॥ ३६ ॥
हे नृप परीक्षित! वृंदावन, गोवर्धन आणि यमुनेचे तीर पाहून राम व माधव (कृष्ण) यांच्या अंतःकरणात उत्तम आनंद उत्पन्न झाला।
Verse 37
एवं व्रजौकसां प्रीतिं यच्छन्तौ बालचेष्टितै: । कलवाक्यै: स्वकालेन वत्सपालौ बभूवतु: ॥ ३७ ॥
अशा रीतीने बाललीला व तोतऱ्या वाणीने श्रीकृष्ण व बलरामांनी व्रजवासियांना दिव्य आनंद दिला; काळानुसार ते वासरांचे राखणदार झाले।
Verse 38
अविदूरे व्रजभुव: सह गोपालदारकै: । चारयामासतुर्वत्सान् नानाक्रीडापरिच्छदौ ॥ ३८ ॥
व्रजवस्तीपासून फार दूर नाही, विविध खेळण्यांनी सज्ज कृष्ण व बलराम गोपबालकांसह खेळत खेळत वासरे चारू लागले।
Verse 39
क्वचिद्वादयतो वेणुं क्षेपणै: क्षिपत: क्वचित् । क्वचित्पादै: किङ्किणीभि: क्वचित्कृत्रिमगोवृषै: ॥ ३९ ॥ वृषायमाणौ नर्दन्तौ युयुधाते परस्परम् । अनुकृत्य रुतैर्जन्तूंश्चेरतु: प्राकृतौ यथा ॥ ४० ॥
कधी ते वेणू वाजवीत, कधी फळांसाठी दोरी-लाकूड व दगड फेकत, कधी फक्त दगड उडवीत; कधी पैंजण झंकारत बेल व आवळ्याच्या फळांनी चेंडूसारखा खेळ खेळत. कधी पांघरूण पांघरून गाय-बैलाचे सोंग घेऊन, बैलासारखे गर्जत परस्परांशी झुंजत; कधी प्राण्यांचे आवाज नकल करून—सामान्य मुलांसारखेच रमून खेळत.
Verse 40
क्वचिद्वादयतो वेणुं क्षेपणै: क्षिपत: क्वचित् । क्वचित्पादै: किङ्किणीभि: क्वचित्कृत्रिमगोवृषै: ॥ ३९ ॥ वृषायमाणौ नर्दन्तौ युयुधाते परस्परम् । अनुकृत्य रुतैर्जन्तूंश्चेरतु: प्राकृतौ यथा ॥ ४० ॥
कधी ते वेणू वाजवीत, कधी फळांसाठी दोरी-लाकूड व दगड फेकत, कधी फक्त दगड उडवीत; कधी पैंजण झंकारत बेल व आवळ्याच्या फळांनी चेंडूसारखा खेळ खेळत. कधी पांघरूण पांघरून गाय-बैलाचे सोंग घेऊन, बैलासारखे गर्जत परस्परांशी झुंजत; कधी प्राण्यांचे आवाज नकल करून—सामान्य मुलांसारखेच रमून खेळत.
Verse 41
कदाचिद् यमुनातीरे वत्सांश्चारयतो: स्वकै: । वयस्यै: कृष्णबलयोर्जिघांसुर्दैत्य आगमत् ॥ ४१ ॥
एकदा यमुनेच्या तीरावर सख्यांसह वासरे चारत असताना कृष्ण व बलरामांना मारण्याच्या इच्छेने एक दैत्य तेथे आला।
Verse 42
तं वत्सरूपिणं वीक्ष्य वत्सयूथगतं हरि: । दर्शयन् बलदेवाय शनैर्मुग्ध इवासदत् ॥ ४२ ॥
तो दैत्य वासरूप धारण करून वत्सांच्या कळपात शिरला आहे असे पाहून भगवान हरिने बलदेवाला दाखवून सांगितले—“हा देखील दैत्य आहे.” मग जणू त्याचा हेतू कळत नाही असा भाव ठेवून, तो हळूहळू त्याच्याकडे गेला।
Verse 43
गृहीत्वापरपादाभ्यां सहलाङ्गूलमच्युत: । भ्रामयित्वा कपित्थाग्रे प्राहिणोद्गतजीवितम् । स कपित्थैर्महाकाय: पात्यमानै: पपात ह ॥ ४३ ॥
मग अच्युत श्रीकृष्णाने दैत्याला मागच्या पायांनी व शेपटीने पकडून जोरात फिरवले आणि कपित्थ (कैथ) वृक्षाच्या टोकावर फेकून दिले। प्राण निघून गेल्यावर तो महाकाय दैत्य कपित्थफळांसह कोसळणाऱ्या वृक्षाबरोबर जमिनीवर पडला।
Verse 44
तं वीक्ष्य विस्मिता बाला: शशंसु: साधु साध्विति । देवाश्च परिसन्तुष्टा बभूवु: पुष्पवर्षिण: ॥ ४४ ॥
दैत्याचा मृतदेह पाहून गवळबाल विस्मित झाले आणि म्हणाले—“साधु, साधु! फार छान!” वरच्या लोकांत देवही प्रसन्न झाले आणि भगवानावर पुष्पवृष्टी करू लागले।
Verse 45
तौ वत्सपालकौ भूत्वा सर्वलोकैकपालकौ । सप्रातराशौ गोवत्सांश्चारयन्तौ विचेरतु: ॥ ४५ ॥
दैत्यवधानंतर कृष्ण व बलराम यांनी सकाळचा अल्पाहार केला आणि वत्सांची राखण करत करत इकडे-तिकडे फिरू लागले। जे सर्व लोकांचे एकमेव पालनकर्ते आहेत, तेच आता गवळबालांसारखे वत्सपालक झाले।
Verse 46
स्वं स्वं वत्सकुलं सर्वे पाययिष्यन्त एकदा । गत्वा जलाशयाभ्याशं पाययित्वा पपुर्जलम् ॥ ४६ ॥
एकदा कृष्ण व बलरामांसह सर्व बालक आपापल्या वत्सांच्या कळपासह त्यांना पाणी पाजण्याच्या इच्छेने जलाशयाजवळ गेले। वत्सांना पाणी पाजून त्यांनीही तिथेच पाणी प्याले।
Verse 47
ते तत्र ददृशुर्बाला महासत्त्वमवस्थितम् । तत्रसुर्वज्रनिर्भिन्नं गिरे: शृङ्गमिव च्युतम् ॥ ४७ ॥
तळ्याजवळ मुलांनी तेथे एक महाकाय जीव पडलेला पाहिला—जणू वज्राघाताने तुटून पडलेले पर्वतशिखर. एवढा विशाल प्राणी पाहून ते भयभीत झाले.
Verse 48
स वै बको नाम महानसुरो बकरूपधृक् । आगत्य सहसा कृष्णं तीक्ष्णतुण्डोऽग्रसद् बली ॥ ४८ ॥
तो ‘बक’ नावाचा महाबली असुर होता; त्याने बगळ्याचे रूप धारण केले होते आणि त्याची चोच अत्यंत तीक्ष्ण होती. तेथे येऊन त्याने क्षणार्धात श्रीकृष्णाला गिळले.
Verse 49
कृष्णं महाबकग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयोऽर्भका: । बभूवुरिन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतस: ॥ ४९ ॥
महाबकाने कृष्णाला गिळलेले पाहून बलराम व इतर बालक प्राणाविना इंद्रियांप्रमाणे जवळजवळ शुद्ध हरपून बसले.
Verse 50
तं तालुमूलं प्रदहन्तमग्निवद् गोपालसूनुं पितरं जगद्गुरो: । चच्छर्द सद्योऽतिरुषाक्षतं बक- स्तुण्डेन हन्तुं पुनरभ्यपद्यत ॥ ५० ॥
गोपालाचा पुत्र असल्याप्रमाणे लीला करणारे, पण जगद्गुरु ब्रह्म्याचेही पिता असलेले श्रीकृष्ण अग्नीसारखे होऊन बकाच्या घशाच्या मुळाला दाहू लागले. तेव्हा बकाने त्यांना ताबडतोब ओकून टाकले. कृष्ण अक्षत आहेत हे पाहून तो तीक्ष्ण चोचीने मारण्यासाठी पुन्हा झडप घालू लागला.
Verse 51
तमापतन्तं स निगृह्य तुण्डयो- र्दोर्भ्यां बकं कंससखं सतां पति: । पश्यत्सु बालेषु ददार लीलया मुदावहो वीरणवद् दिवौकसाम् ॥ ५१ ॥
कंसाचा मित्र बक झडप घालताच सत्पुरुषांचे स्वामी श्रीकृष्णाने दोन्ही हातांनी त्याची चोच दोन भागांनी धरली. सर्व मुलांच्या समोर त्यांनी त्याला लीलया असे सहज फाडले, जसे एखादा बालक वीरण गवताची पात फाडतो. या वधाने देवगण अत्यंत आनंदित झाले.
Verse 52
तदा बकारिं सुरलोकवासिन: समाकिरन् नन्दनमल्लिकादिभि: । समीडिरे चानकशङ्खसंस्तवै- स्तद् वीक्ष्य गोपालसुता विसिस्मिरे ॥ ५२ ॥
त्यावेळी देवलोकातील रहिवाशांनी बकासुराचा शत्रू असलेल्या श्रीकृष्णावर नंदनवनातील मल्लिका इत्यादी फुलांचा वर्षाव केला. त्यांनी नगारे व शंख वाजवून आणि स्तुती करून त्यांचे अभिनंदन केले. हे पाहून गोपाळांची मुले आश्चर्यचकित झाली.
Verse 53
मुक्तं बकास्यादुपलभ्य बालका रामादय: प्राणमिवेन्द्रियो गण: । स्थानागतं तं परिरभ्य निर्वृता: प्रणीय वत्सान् व्रजमेत्य तज्जगु: ॥ ५३ ॥
ज्याप्रमाणे चेतना आणि प्राण परत आल्यावर इंद्रिये शांत होतात, त्याप्रमाणे बकासुराच्या तावडीतून सुटलेल्या कृष्णाला पाहून बलराम इत्यादी मुलांना त्यांचे प्राण परत आल्यासारखे वाटले. त्यांनी कृष्णाला मिठी मारली आणि शांत होऊन वासरांना गोळा करून व्रजात परतले, जिथे त्यांनी या घटनेचे वर्णन केले.
Verse 54
श्रुत्वा तद्विस्मिता गोपा गोप्यश्चातिप्रियादृता: । प्रेत्यागतमिवोत्सुक्यादैक्षन्त तृषितेक्षणा: ॥ ५४ ॥
जेव्हा गोप आणि गोपींनी वनात बकासुराच्या वधाची हकीकत ऐकली, तेव्हा ते अत्यंत आश्चर्यचकित झाले. कृष्णाला पाहून आणि ती कथा ऐकून त्यांनी कृष्णाचे मोठ्या उत्सुकतेने स्वागत केले, जणू काही कृष्ण आणि इतर मुले मृत्यूच्या दारातून परत आले आहेत. अशा प्रकारे त्यांनी कृष्णाकडे आणि मुलांकडे अतृप्त डोळ्यांनी पाहिले.
Verse 55
अहो बतास्य बालस्य बहवो मृत्यवोऽभवन् । अप्यासीद् विप्रियं तेषां कृतं पूर्वं यतो भयम् ॥ ५५ ॥
नंद महाराज इत्यादी गोप विचार करू लागले: अहो! हे खूप आश्चर्यकारक आहे की या बालक कृष्णावर अनेकदा मृत्यूचे संकट आले. तरीही परमेश्वराच्या कृपेने त्या भयाची कारणेच नष्ट झाली, पण कृष्णाला काहीही झाले नाही.
Verse 56
अथाप्यभिभवन्त्येनं नैव ते घोरदर्शना: । जिघांसयैनमासाद्य नश्यन्त्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ ५६ ॥
जरी ते दैत्य दिसायला अत्यंत भयानक होते, तरीही ते या बालक कृष्णाला मारू शकले नाहीत. उलट, ते निष्पाप मुलांना मारण्यासाठी आले होते, म्हणून जसे पतंग अग्नीत पडल्यावर नष्ट होतात, तसेच ते कृष्णाजवळ येताच स्वतःच नष्ट झाले.
Verse 57
अहो ब्रह्मविदां वाचो नासत्या: सन्ति कर्हिचित् । गर्गो यदाह भगवानन्वभावि तथैव तत् ॥ ५७ ॥
अहो! ब्रह्मज्ञांची वाणी कधीही असत्य ठरत नाही. गर्गमुनींनी जे सांगितले, तेच आज आम्ही यथार्थपणे अनुभवत आहोत।
Verse 58
इति नन्दादयो गोपा: कृष्णरामकथां मुदा । कुर्वन्तो रममाणाश्च नाविन्दन् भववेदनाम् ॥ ५८ ॥
अशा रीतीने नंदादी गोप कृष्ण-बलरामांच्या कथा आनंदाने करीत रमले; त्यामुळे संसारदुःखाची वेदना त्यांना जाणवलीच नाही।
Verse 59
एवं विहारै: कौमारै: कौमारं जहतुर्व्रजे । निलायनै: सेतुबन्धैर्मर्कटोत्प्लवनादिभि: ॥ ५९ ॥
अशा प्रकारे बालक्रीडांनी ते दोघे व्रजात आपले कौमार्य वय घालवीत—लपंडाव, सेतू बांधण्याचा खेळ, आणि माकडांसारखी उड्या मारणे इत्यादी।
Frequently Asked Questions
The text emphasizes intense vātsalya: parental affection reframes perception. Although the evidence is visible, Nanda and the elders relate to Kṛṣṇa primarily as their dependent child, not as Īśvara. This is central to Vraja theology—Kṛṣṇa’s aiśvarya is covered by yogamāyā so that love remains unimpeded. Their doubt is not ignorance alone; it is a bhakti-privilege where intimacy overrides awe.
Kṛṣṇa approaches with simple grains—an offering of a child with no calculative intent—yet the vendor responds generously, and her basket becomes filled with jewels and gold. In bhakti hermeneutics, the lesson is that Bhagavān reciprocates (ye yathā māṁ prapadyante) disproportionately to the devotee’s sincerity, not the material value of the gift. The episode also models dāna (charity), hospitality, and the sanctification of ordinary exchange through devotion.
Upananda, described as mature in age, knowledge, and practical discernment (deśa-kāla-pātra), advises relocation. His reasoning is dhārmic and protective: repeated lethal disturbances suggest an ongoing demonic campaign targeting Rāma and Kṛṣṇa; therefore, the community should act responsibly (rakṣaṇa-dharma) by moving to a safer, more resource-rich place—Vṛndāvana—without waiting for further calamity.
Vatsāsura infiltrates as a calf among calves—deception within innocence. Kṛṣṇa identifies him, approaches without alarm, seizes him by the hind legs and tail, whirls him, and throws him atop a tree, killing him. The significance is twofold: (1) Bhagavān’s omniscience pierces disguise, protecting the vulnerable; (2) spiritually, anartha often enters subtly within “ordinary” life, and divine guidance (and discernment) is required to expose and remove it.
Bakāsura is linked with Kaṁsa and represents violent disruption of Vraja’s pastoral dharma. His defeat restores cosmic order (devatā-prīti) and demonstrates that Kṛṣṇa’s Vraja-līlā, though intimate and local, has universal implications. The demigods’ flower-shower and drums signify divine approval: the Supreme is acting within human-like play while simultaneously maintaining the moral and cosmic balance.