Adhyaya 10
The Deliverance of Nalakūvara and Maṇigrīva (Yamala-Arjuna Līlā Prelude and Culmination)
परीक्षिताच्या प्रश्नावर शुकदेव सांगतात की कुबेरपुत्र नलकूबर व मणिग्रीव यांना देवर्षी नारदांनी शाप का दिला. कैलासाजवळ मन्दाकिनी तीरावरील उद्यानात ते वारुणीच्या मदाने व दिव्य ऐश्वर्याने मोहित होऊन नारदांसमोरही निर्लज्ज नग्न राहिले; दासी मात्र लज्जेने आच्छादित झाल्या. सूड नव्हे तर कृपा म्हणून नारदांनी धनजन्य मोह—अहंकार, क्रूरता व विषयदास्य—ओळखून सुधारक शाप दिला: ते यमल-अर्जुन वृक्ष होतील, पतनाची स्मृती राहील, आणि शंभर दिव्य वर्षांनंतर भगवंतांचे साक्षात दर्शन व भक्ती मिळेल. पुढे दामोदर-लीलेनंतर उखळाला बांधलेला बालकृष्ण त्या दोन वृक्षांमधून सरकला; उखळ अडकले आणि बलवान ओढीने त्याने दोन्ही वृक्ष उपटून टाकले. तेव्हा दोघे देव प्रकट होऊन कृष्णाच्या परमत्वाची स्तुती करतात; भगवान साधुसंगाच्या मुक्तिदायी सामर्थ्याचे आश्वासन देतात आणि ते भक्तिनिष्ठ होऊन निघून जातात—व्रजातील पुढील लीलांचा प्रवाह पुढे सरकतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच कथ्यतां भगवन्नेतत्तयो: शापस्य कारणम् । यत्तद् विगर्हितं कर्म येन वा देवर्षेस्तम: ॥ १ ॥
राजा परीक्षित म्हणाला—हे भगवन्, त्या दोघांच्या शापाचे कारण सांगा. असे कोणते निंद्य कर्म होते की देवर्षी नारदही त्यांच्यावर क्रुद्ध झाले?
Verse 2
श्रीशुक उवाच रुद्रस्यानुचरौ भूत्वा सुदृप्तौ धनदात्मजौ । कैलासोपवने रम्ये मन्दाकिन्यां मदोत्कटौ ॥ २ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदाघूर्णितलोचनौ । स्त्रीजनैरनुगायद्भिश्चेरतु: पुष्पिते वने ॥ ३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजा, कुबेराचे दोन्ही पुत्र रुद्राचे अनुचर होऊन फार गर्विष्ठ झाले. कैलासाच्या रम्य उपवनात मन्दाकिनीच्या तीरावर ते मदाने उन्मत्त होऊन वारुणी मदिरा पित; स्त्रियांच्या गाण्यांच्या संगतीने फुललेल्या वनात फिरत, नशेत त्यांचे डोळे डोलत.
Verse 3
श्रीशुक उवाच रुद्रस्यानुचरौ भूत्वा सुदृप्तौ धनदात्मजौ । कैलासोपवने रम्ये मन्दाकिन्यां मदोत्कटौ ॥ २ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदाघूर्णितलोचनौ । स्त्रीजनैरनुगायद्भिश्चेरतु: पुष्पिते वने ॥ ३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजा, कुबेराचे दोन्ही पुत्र रुद्राचे अनुचर होऊन फार गर्विष्ठ झाले. कैलासाच्या रम्य उपवनात मन्दाकिनीच्या तीरावर ते मदाने उन्मत्त होऊन वारुणी मदिरा पित; स्त्रियांच्या गाण्यांच्या संगतीने फुललेल्या वनात फिरत, नशेत त्यांचे डोळे डोलत.
Verse 4
अन्त: प्रविश्य गङ्गायामम्भोजवनराजिनि । चिक्रीडतुर्युवतिभिर्गजाविव करेणुभि: ॥ ४ ॥
मन्दाकिनी-गंगेच्या पाण्यात, जिथे कमळवनांच्या रांगा होत्या, कुबेराचे ते दोन्ही पुत्र युवतींसह असे क्रीडा करीत, जसे पाण्यात दोन गजराज आपल्या हत्तीणींसह।
Verse 5
यदृच्छया च देवर्षिर्भगवांस्तत्र कौरव । अपश्यन्नारदो देवौ क्षीबाणौ समबुध्यत ॥ ५ ॥
हे महाराज परीक्षित! त्या दोघा मुलांच्या शुभ योगाने देवर्षी नारद तेथे योगायोगाने आले. त्यांना मद्याने मत्त व डोळे फिरलेले पाहून त्यांनी त्यांची अवस्था ओळखली.
Verse 6
तं दृष्ट्वा व्रीडिता देव्यो विवस्त्रा: शापशङ्किता: । वासांसि पर्यधु: शीघ्रं विवस्त्रौ नैव गुह्यकौ ॥ ६ ॥
नारदांना पाहताच देवकन्या नग्न असल्याने लाजल्या व शापाची भीती वाटून पटकन वस्त्रे परिधान केली. पण कुबेराचे दोन्ही पुत्र तसे न करता, नारदांची पर्वा न करता नग्नच राहिले.
Verse 7
तौ दृष्ट्वा मदिरामत्तौ श्रीमदान्धौ सुरात्मजौ । तयोरनुग्रहार्थाय शापं दास्यन्निदं जगौ ॥ ७ ॥
त्या देवपुत्रांना नग्न, मदिरामत्त आणि ऐश्वर्य व खोट्या अभिमानाने आंधळे झालेले पाहून देवर्षी नारदांनी त्यांच्यावर विशेष कृपा करण्यासाठी एक विशेष शाप देण्याची इच्छा केली आणि असे बोलले.
Verse 8
श्रीनारद उवाच न ह्यन्यो जुषतो जोष्यान्बुद्धिभ्रंशो रजोगुण: । श्रीमदादाभिजात्यादिर्यत्र स्त्री द्यूतमासव: ॥ ८ ॥
श्री नारद म्हणाले—भौतिक भोगांतील सर्व आकर्षणांमध्ये धनाचा मोह बुद्धीला सर्वाधिक भ्रमित करतो; तो रूप, कुलीन जन्म व विद्येपेक्षाही प्रबळ आहे. मनुष्य अशिक्षित असूनही धनमदाने फुगला की तो धन स्त्री, जुगार व मद्यपानात खर्च करतो.
Verse 9
हन्यन्ते पशवो यत्र निर्दयैरजितात्मभि: । मन्यमानैरिमं देहमजरामृत्यु नश्वरम् ॥ ९ ॥
ज्यांना इंद्रियांवर ताबा नाही असे निर्दयी लोक धन किंवा कुलाच्या गर्वाने आंधळे होऊन, आपल्या नश्वर देहाला—जो ते अजर-अमर मानतात—पोषण्यासाठी दीन प्राण्यांना दयामाया न ठेवता मारतात.
Verse 10
देवसंज्ञितमप्यन्ते कृमिविड्भस्मसंज्ञितम् । भूतध्रुक्तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यत: ॥ १० ॥
जिवंतपणी देहाभिमानाने मनुष्य स्वतःला मोठा पुरुष, मंत्री, राजा किंवा देवतुल्य मानतो; पण शेवटी हाच देह किड्यांचा आहार, विष्ठा किंवा भस्म होतो. म्हणून या क्षणभंगुर देहाच्या हौसेसाठी दीन प्राण्यांची हिंसा करणारा पुढील जन्मातील दुःख जाणत नाही; तो पापी नरकात जाऊन कर्मफळ भोगतो.
Verse 11
देह: किमन्नदातु: स्वं निषेक्तुर्मातुरेव च । मातु: पितुर्वा बलिन: क्रेतुरग्ने: शुनोऽपि वा ॥ ११ ॥
हा देह कोणाचा—अन्न देणाऱ्याचा, स्वतःचा, पित्याचा, मातेचा की मातामहाचा? बळाने नेणाऱ्याचा, विकत घेणाऱ्या स्वाम्याचा, की अग्नीत जाळणाऱ्या पुत्रांचा? आणि जर जाळला नाही तर तो कुत्र्यांचा आहार होईल का? इतक्या दावेदारांत खरा हक्कदार कोण—हे न ठरवता पापाने देह पोसणे योग्य नाही.
Verse 12
एवं साधारणं देहमव्यक्तप्रभवाप्ययम् । को विद्वानात्मसात्कृत्वा हन्ति जन्तूनृतेऽसत: ॥ १२ ॥
हा देह अव्यक्त प्रकृतीतून उत्पन्न होऊन पुन्हा त्यातच लीन होतो; म्हणून तो सर्वांचा साधारण पदार्थ आहे. अशा वेळी कोण शहाणा याला ‘माझा’ मानून, याच्या पालनासाठी हट्टाने प्राणिहत्येसारखे पाप करील? असे पाप फक्त मूढच करतो.
Verse 13
असत: श्रीमदान्धस्य दारिद्रयं परमञ्जनम् । आत्मौपम्येन भूतानि दरिद्र: परमीक्षते ॥ १३ ॥
असत् आणि श्रीमद्-अहंकाराने आंधळे झालेले मूर्ख यथार्थ पाहू शकत नाहीत; म्हणून त्यांना दारिद्र्यात परत आणणे हेच त्यांच्या डोळ्यांचे श्रेष्ठ अंजन आहे. दरिद्री मनुष्य स्वतःच्या दुःखानुभवाने आत्म-उपमेने सर्व भूतांना पाहतो आणि कोणालाही आपल्या सारखी वेदना होऊ नये असेच इच्छितो.
Verse 14
यथा कण्टकविद्धाङ्गो जन्तोर्नेच्छति तां व्यथाम् । जीवसाम्यं गतो लिङ्गैर्न तथाविद्धकण्टक: ॥ १४ ॥
जसा काट्यांनी टोचलेला प्राणी दुसऱ्याच्या चेहऱ्यावरून त्यांची वेदना ओळखतो; ही वेदना सर्वांना समान आहे हे जाणून तो कोणालाही अशीच पीडा होऊ देऊ इच्छित नाही. पण ज्याला कधी काटा टोचला नाही, तो तो दर्द समजू शकत नाही.
Verse 15
दरिद्रो निरहंस्तम्भो मुक्त: सर्वमदैरिह । कृच्छ्रं यदृच्छयाप्नोति तद्धि तस्य परं तप: ॥ १५ ॥
दरिद्री मनुष्याकडे भोगासाठी धन नसल्याने तो आपोआपच तप-प्रायश्चित्त भोगतो; त्याचा खोटा अभिमान नष्ट होतो. अन्न-वस्त्र-निवाऱ्यासाठी विधात्याच्या कृपेने जे मिळेल त्यात तो संतुष्ट राहतो; हे अनिवार्य तप त्याला शुद्ध करून अहंकारातून मुक्त करते.
Verse 16
नित्यं क्षुत्क्षामदेहस्य दरिद्रस्यान्नकाङ्क्षिण: । इन्द्रियाण्यनुशुष्यन्ति हिंसापि विनिवर्तते ॥ १६ ॥
जो दरिद्री सतत भुकेने कृश राहतो व अन्नाची आकांक्षा करतो, त्याचे शरीर हळूहळू दुर्बल होते. अतिरिक्त सामर्थ्य नसल्याने इंद्रिये आपोआप शांत होतात आणि हिंसा-ईर्ष्येची कृत्येही थांबतात; त्यामुळे तो साधूंच्या स्वेच्छा-तपाचे फळ सहज मिळवतो.
Verse 17
दरिद्रस्यैव युज्यन्ते साधव: समदर्शिन: । सद्भि: क्षिणोति तं तर्षं तत आराद्विशुद्ध्यति ॥ १७ ॥
समदर्शी साधूजन दरिद्राशी सहज संग करतात, पण धनवानाशी नाही. सत्संगाने दरिद्राची भौतिक तृष्णा लवकर क्षीण होते आणि हृदयातील मलिनता धुऊन तो शीघ्र शुद्ध होतो.
Verse 18
साधूनां समचित्तानां मुकुन्दचरणैषिणाम् । उपेक्ष्यै: किं धनस्तम्भैरसद्भिरसदाश्रयै: ॥ १८ ॥
समचित्त साधूजन मुकुंद (श्रीकृष्ण) यांच्या चरणांचा शोध घेतात व अहोरात्र त्यांचेच स्मरण करतात. अशा महात्म्यांची संगत सोडून लोक धनाच्या गर्वाने अंध झालेल्या भौतिकवादी, अभक्त व असत्-आश्रयी लोकांचा आश्रय का घेतात?
Verse 19
तदहं मत्तयोर्माध्व्या वारुण्या श्रीमदान्धयो: । तमोमदं हरिष्यामि स्त्रैणयोरजितात्मनो: ॥ १९ ॥
म्हणून हे दोघे माध्वी/वारुणी मद्याने मत्त, दिव्य ऐश्वर्याच्या गर्वाने अंध, इंद्रिये न जिंकलेले व स्त्री-आसक्त आहेत—मी त्यांचा हा तमोगुणी मद व खोटा अभिमान हरून टाकीन.
Verse 20
यदिमौ लोकपालस्य पुत्रौ भूत्वा तम:प्लुतौ । न विवाससमात्मानं विजानीत: सुदुर्मदौ ॥ २० ॥ अतोऽर्हत: स्थावरतां स्यातां नैवं यथा पुन: । स्मृति: स्यान्मत्प्रसादेन तत्रापि मदनुग्रहात् ॥ २१ ॥ वासुदेवस्य सान्निध्यं लब्ध्वा दिव्यशरच्छते । वृत्ते स्वर्लोकतां भूयो लब्धभक्ती भविष्यत: ॥ २२ ॥
नलकूबर व मणिग्रीव हे कुबेराचे पुत्र असूनही मद्यपानामुळे आलेल्या दर्प व उन्मादाने इतके पतित झाले की नग्न असूनही आपली नग्नता त्यांना कळत नाही. म्हणून वृक्षांसारख्या अचेतन नग्न अवस्थेस योग्य असा दंड म्हणून त्यांना स्थावर देह, म्हणजे वृक्षशरीर, प्राप्त होवो. तरीही माझ्या कृपेने वृक्षदेहातही त्यांच्या पूर्व पापकर्मांची स्मृती राहील; आणि माझ्या विशेष अनुग्रहाने देवांच्या मोजणीनुसार शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यावर ते वासुदेवाचे साक्षात् दर्शन घेऊन पुन्हा भक्तिभाव प्राप्त करतील.
Verse 21
यदिमौ लोकपालस्य पुत्रौ भूत्वा तम:प्लुतौ । न विवाससमात्मानं विजानीत: सुदुर्मदौ ॥ २० ॥ अतोऽर्हत: स्थावरतां स्यातां नैवं यथा पुन: । स्मृति: स्यान्मत्प्रसादेन तत्रापि मदनुग्रहात् ॥ २१ ॥ वासुदेवस्य सान्निध्यं लब्ध्वा दिव्यशरच्छते । वृत्ते स्वर्लोकतां भूयो लब्धभक्ती भविष्यत: ॥ २२ ॥
म्हणून ते पुन्हा तसा दर्प-उन्माद करू नयेत म्हणून ते स्थावरतेस योग्य आहेत. माझ्या कृपेने वृक्षदेहातही त्यांच्या पूर्व पापांची स्मृती राहील आणि माझ्या अनुग्रहाने योग्य वेळी त्यांचा उद्धार होईल.
Verse 22
यदिमौ लोकपालस्य पुत्रौ भूत्वा तम:प्लुतौ । न विवाससमात्मानं विजानीत: सुदुर्मदौ ॥ २० ॥ अतोऽर्हत: स्थावरतां स्यातां नैवं यथा पुन: । स्मृति: स्यान्मत्प्रसादेन तत्रापि मदनुग्रहात् ॥ २१ ॥ वासुदेवस्य सान्निध्यं लब्ध्वा दिव्यशरच्छते । वृत्ते स्वर्लोकतां भूयो लब्धभक्ती भविष्यत: ॥ २२ ॥
देवांच्या मोजणीनुसार शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यावर ते वासुदेवाचे साक्षात् सान्निध्य मिळवतील; मग स्वर्लोकाची स्थिती पुन्हा मिळवूनही, भक्ति प्राप्त करून खरे भक्त बनतील.
Verse 23
श्रीशुक उवाच एवमुक्त्वा स देवर्षिर्गतो नारायणाश्रमम् । नलकूवरमणिग्रीवावासतुर्यमलार्जुनौ ॥ २३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—असे बोलून देवर्षि नारद नारायण-आश्रमाला गेले, आणि नलकूबर व मणिग्रीव हे यमल-अर्जुन अशी दोन झाडे झाले.
Verse 24
ऋषेर्भागवतमुख्यस्य सत्यं कर्तुं वचो हरि: । जगाम शनकैस्तत्र यत्रास्तां यमलार्जुनौ ॥ २४ ॥
महाभागवत नारद ऋषींचे वचन सत्य करण्यासाठी हरि श्रीकृष्ण हळूहळू त्या ठिकाणी गेले जिथे यमल-अर्जुनची दोन झाडे उभी होती.
Verse 25
देवर्षिर्मे प्रियतमो यदिमौ धनदात्मजौ । तत्तथा साधयिष्यामि यद् गीतं तन्महात्मना ॥ २५ ॥
देवर्षि नारद माझे अत्यंत प्रिय भक्त आहेत. म्हणून कुबेराच्या या दोन पुत्रांच्या उद्धारासाठी त्यांनी जसे इच्छिले तसे मी करीन.
Verse 26
इत्यन्तरेणार्जुनयो: कृष्णस्तु यमयोर्ययौ । आत्मनिर्वेशमात्रेण तिर्यग्गतमुलूखलम् ॥ २६ ॥
असे बोलून कृष्ण दोन अर्जुन वृक्षांच्या मध्ये लवकर शिरला. पोटाला बांधलेले मोठे उखळ आडवे होऊन मध्ये अडकले.
Verse 27
बालेन निष्कर्षयतान्वगुलूखलं तद् दामोदरेण तरसोत्कलिताङ्घ्रिबन्धौ । निष्पेततु: परमविक्रमितातिवेप- स्कन्धप्रवालविटपौ कृतचण्डशब्दौ ॥ २७ ॥
दामोदर बालकाने पोटाला बांधलेले लाकडी उखळ जोराने ओढले. परम पुरुषाच्या महान पराक्रमाने दोन्ही वृक्ष खोड-फांद्या-पानांसह थरथर कापत मोठ्या आवाजात जमिनीवर कोसळले.
Verse 28
तत्र श्रिया परमया ककुभ: स्फुरन्तौ सिद्धावुपेत्य कुजयोरिव जातवेदा: । कृष्णं प्रणम्य शिरसाखिललोकनाथं बद्धाञ्जली विरजसाविदमूचतु: स्म ॥ २८ ॥
जिथे दोन्ही वृक्ष पडले होते तिथेच अग्नीसारख्या तेजाने उजळणारे दोन सिद्ध पुरुष प्रकट झाले. त्यांच्या परम शोभेने सर्व दिशा प्रकाशमान झाल्या. त्यांनी शिर झुकवून अखिललोकनाथ कृष्णाला प्रणाम केला व हात जोडून बोलले.
Verse 29
कृष्ण कृष्ण महायोगिंस्त्वमाद्य: पुरुष: पर: । व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं रूपं ते ब्राह्मणा विदु: ॥ २९ ॥
हे कृष्ण, हे कृष्ण! हे महायोगिन्! तू आद्य आणि परम पुरुष आहेस. व्यक्त-अव्यक्त असे हे सर्व विश्व तुझेच रूप आहे, असे वेदज्ञ ब्राह्मण जाणतात.
Verse 30
त्वमेक: सर्वभूतानां देहास्वात्मेन्द्रियेश्वर: । त्वमेव कालो भगवान् विष्णुरव्यय ईश्वर: ॥ ३० ॥ त्वं महान् प्रकृति: सूक्ष्मा रज:सत्त्वतमोमयी । त्वमेव पुरुषोऽध्यक्ष: सर्वक्षेत्रविकारवित् ॥ ३१ ॥
आपणच एकमेव सर्वभूतांच्या देह, प्राण, अहंकार व इंद्रियांचे अंतर्यामी ईश्वर आहात. आपणच अव्यय भगवान विष्णू आणि काळरूप सर्वनियंता आहात.
Verse 31
त्वमेक: सर्वभूतानां देहास्वात्मेन्द्रियेश्वर: । त्वमेव कालो भगवान् विष्णुरव्यय ईश्वर: ॥ ३० ॥ त्वं महान् प्रकृति: सूक्ष्मा रज:सत्त्वतमोमयी । त्वमेव पुरुषोऽध्यक्ष: सर्वक्षेत्रविकारवित् ॥ ३१ ॥
आपणच सूक्ष्म महत्-प्रकृती आहात, जी रज, सत्त्व व तम या त्रिगुणांनी युक्त आहे. आपणच अध्यक्ष पुरुष, परमात्मा आहात; सर्व हृदय-क्षेत्रातील विकार आपण जाणता.
Verse 32
गृह्यमाणैस्त्वमग्राह्यो विकारै: प्राकृतैर्गुणै: । को न्विहार्हति विज्ञातुं प्राक्सिद्धं गुणसंवृत: ॥ ३२ ॥
हे प्रभो! आपण सृष्टीपूर्वीही सिद्ध आहात; म्हणून या जगात प्राकृत गुण-विकारांनी आच्छादित देहधारी जीव आपल्याला कसा जाणू शकेल?
Verse 33
तस्मै तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे । आत्मद्योतगुणैश्छन्नमहिम्ने ब्रह्मणे नम: ॥ ३३ ॥
म्हणून त्या भगवान वासुदेव, सृष्टीकर्ता वेधस् यांना—ज्यांची महिमा त्यांच्या स्वतःच्या शक्तीच्या गुणांनी आच्छादित आहे—त्या परब्रह्माला आम्ही नमस्कार करतो.
Verse 34
यस्यावतारा ज्ञायन्ते शरीरेष्वशरीरिण: । तैस्तैरतुल्यातिशयैर्वीर्यैर्देहिष्वसङ्गतै: ॥ ३४ ॥ स भवान्सर्वलोकस्य भवाय विभवाय च । अवतीर्णोंऽशभागेन साम्प्रतं पतिराशिषाम् ॥ ३५ ॥
ज्यांचे अवतार मत्स्य, कूर्म, वराह इत्यादी देहांत दिसतात तरी ते देहातीत आहेत; त्या-त्या अतुल, अद्भुत पराक्रमांनीच ते ओळखले जातात, जे सामान्य देहधाऱ्यांना अशक्य. तेच आपण सर्व लोकांच्या कल्याण व ऐश्वर्यवृद्धीसाठी आता अंशासहित अवतीर्ण झाले आहात, आणि वरदानांचे स्वामी आहात.
Verse 35
यस्यावतारा ज्ञायन्ते शरीरेष्वशरीरिण: । तैस्तैरतुल्यातिशयैर्वीर्यैर्देहिष्वसङ्गतै: ॥ ३४ ॥ स भवान्सर्वलोकस्य भवाय विभवाय च । अवतीर्णोंऽशभागेन साम्प्रतं पतिराशिषाम् ॥ ३५ ॥
सामान्य मासा, कासव व वराहासारख्या देहांत प्रकट होऊनही तुम्ही असे अतुल, अनुपम व देहधाऱ्यांना अशक्य असे पराक्रमयुक्त कार्य करता. म्हणून तुमची ही देहे भौतिक तत्त्वांची नाहीत; ती तुमच्या परम पुरुषोत्तम स्वरूपाची अवतारे आहेत. तेच तुम्ही सर्व लोकांच्या कल्याण व वैभवासाठी आता पूर्ण सामर्थ्याने अवतीर्ण झाला आहात, हे आशीर्वादांचे स्वामी।
Verse 36
नम: परमकल्याण नम: परममङ्गल । वासुदेवाय शान्ताय यदूनां पतये नम: ॥ ३६ ॥
हे परम कल्याणस्वरूप, हे परम मंगळमय! वासुदेव-नंदन, परम शांत, यदुवंशाचे स्वामी—आपल्याला आमचा नमस्कार; आपल्या चरणकमळांना वारंवार प्रणाम।
Verse 37
अनुजानीहि नौ भूमंस्तवानुचरकिङ्करौ । दर्शनं नौ भगवत ऋषेरासीदनुग्रहात् ॥ ३७ ॥
हे प्रभो! आम्ही तुमच्या अनुचरांचेही किंकर आहोत, विशेषतः नारद मुनींचे सेवक। आता आम्हाला आमच्या धामास जाण्याची आज्ञा द्या। नारद मुनींच्या कृपेनेच आम्हाला तुमचे साक्षात् दर्शन झाले।
Verse 38
वाणी गुणानुकथने श्रवणौ कथायां हस्तौ च कर्मसु मनस्तव पादयोर्न: । स्मृत्यां शिरस्तव निवासजगत्प्रणामे दृष्टि: सतां दर्शनेऽस्तु भवत्तनूनाम् ॥ ३८ ॥
आता पासून आमची वाणी तुमच्या गुण-लीलांचे कीर्तन करो, आमचे कान तुमच्या कथा ऐकोत, आमचे हात-पाय व इंद्रिये तुम्हाला प्रिय अशी कर्मे करो, आणि आमचे मन सदैव तुमच्या चरणकमळांचे स्मरण करो। स्मृतीत तुमचा निवास राहो; आमचे मस्तक जगताला प्रणाम करो, कारण सर्व काही तुमचीच विविध रूपे आहेत; आणि आमची दृष्टी सत्पुरुष वैष्णवांच्या दर्शनात लागो, जे तुमच्याशी अभिन्न आहेत।
Verse 39
श्रीशुक उवाच इत्थं सङ्कीर्तितस्ताभ्यां भगवान्गोकुलेश्वर: । दाम्ना चोलूखले बद्ध: प्रहसन्नाह गुह्यकौ ॥ ३९ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: अशा प्रकारे त्या दोघांनी भगवान गोकुलेश्वराची स्तुती केली. जरी श्रीकृष्ण सर्वेश्वर आणि गोकुळाचे स्वामी होते, तरी गोपींच्या दोरीने उखळाला बांधले गेले होते; तेव्हा ते हसत-हसत कुबेरपुत्र गुह्यकांना असे म्हणाले।
Verse 40
श्रीभगवानुवाच ज्ञातं मम पुरैवैतदृषिणा करुणात्मना । यच्छ्रीमदान्धयोर्वाग्भिर्विभ्रंशोऽनुग्रह: कृत: ॥ ४० ॥
श्रीभगवान म्हणाले—करुणामय महर्षी नारदांनी हे सर्व पूर्वीच घडविले; मला आरंभापासूनच सर्व ज्ञात होते. ऐश्वर्याच्या मदाने आंधळ्या झालेल्या तुम्हा दोघांवर त्यांनी शाप देऊनही महान कृपा केली; स्वर्गातून पडून वृक्ष झालात तरी त्यांच्या अनुग्रहाने तुम्ही अत्यंत धन्य झालात।
Verse 41
साधूनां समचित्तानां सुतरां मत्कृतात्मनाम् । दर्शनान्नो भवेद् बन्ध: पुंसोऽक्ष्णो: सवितुर्यथा ॥ ४१ ॥
समचित्त साधूंचे, विशेषतः जे माझ्याशी पूर्ण समर्पित आहेत, त्यांचे दर्शन होताच मनुष्याचे बंधन राहत नाही; जसे सूर्यसमोर डोळ्यांचा अंधार टिकत नाही।
Verse 42
तद्गच्छतं मत्परमौ नलकूवर सादनम् । सञ्जातो मयि भावो वामीप्सित: परमोऽभव: ॥ ४२ ॥
हे नलकूबर आणि मणिग्रीव! आता तुम्ही दोघे माझ्याच परायण होऊन आपल्या घरी जा. माझ्याविषयी जो परम भाव-प्रेम तुम्हाला अभिप्रेत होता तो सिद्ध झाला आहे; आता त्या स्थितीतून तुम्ही कधीही पडणार नाही।
Verse 43
श्रीशुक उवाच इत्युक्तौ तौ परिक्रम्य प्रणम्य च पुन: पुन: । बद्धोलूखलमामन्त्र्य जग्मतुर्दिशमुत्तराम् ॥ ४३ ॥
श्रीशुक म्हणाले—असे बोलून प्रभूंनी त्या दोन देवांना सांगितले. मग त्यांनी उखळाला बांधलेल्या प्रभूची परिक्रमा केली व पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला. श्रीकृष्णांची आज्ञा घेऊन ते उत्तर दिशेकडे आपल्या आपल्या धामास गेले।
Frequently Asked Questions
Nārada cursed them as an act of compassion (anugraha-śāpa). Their intoxication with Vāruṇī and pride in wealth made them shameless and spiritually blind. By becoming trees—externally “naked” and inert—they would lose false prestige, remember their wrongdoing, and ultimately receive direct darśana of Vāsudeva, reviving devotion.
In Bhāgavata theology, a devotee’s intervention may appear punitive but aims at purification and restoration of bhakti. The curse removes enabling conditions for sin (opulence and arrogance), imposes corrective austerity, and—when issued by a mahā-bhāgavata like Nārada—can include a guaranteed spiritual outcome, such as remembrance, darśana, and devotion.
The twin arjuna trees were Nalakūvara and Maṇigrīva transformed by Nārada’s curse. When toddler Kṛṣṇa, bound to a wooden mortar, dragged it between them, the mortar lodged crosswise and Kṛṣṇa pulled with divine strength, uprooting both trees. The two demigods emerged in effulgent forms, offered prayers, and were blessed to return home established in devotional service.
The episode teaches that wealth and status can intensify ignorance and shamelessness, while saintly association and divine grace restore clarity. It also shows that Kṛṣṇa becomes ‘bound’ by devotees’ love (Dāmodara mood) yet remains the supreme controller, delivering even the fallen when devotion and a devotee’s mercy converge.