Adhyaya 1
Parīkṣit’s Questions and the Prelude to Kṛṣṇa’s Advent (Earth’s Burden, Viṣṇu’s Order, and Kaṁsa’s Fear)
सूर्य‑चंद्र वंश व यदुवंशाच्या वंशकथेनंतर महाराज परीक्षित संवाद कृष्ण‑लीलेकडे वळवतात. श्रीकृष्णाच्या जन्मापासून प्रस्थानापर्यंतचे चरित्र‑कर्म संपूर्ण सांगावे अशी विनंती करून ते हरिकथेला परंपराप्राप्त संसाररोगाची औषधी मानतात; कुरुक्षेत्रात पांडवांना मार्गदर्शन व गर्भात अश्वत्थाम्याच्या अस्त्रापासून स्वतःचे रक्षण यांची आठवण करून भक्तीची तातडी व्यक्त करतात. बलरामाचे देवकीकडून रोहिणीकडे स्थानांतर, कृष्णाचे व्रजात जाणे, वृंदावन‑मथुरेतील निवास आणि कंसवधाचा धर्म याविषयीही ते प्रश्न करतात. शुकदेव अवतारभूमिका सांगतात—असुरराजांच्या भाराने पीडित भूदेवी ब्रह्म्याजवळ जाते; देव क्षीरसागरात क्षीरोदकशायी विष्णूची स्तुती करून यदुवंशात जन्म घेण्याची आज्ञा प्राप्त करतात. पुढे मथुरेतील संकट: देवकीचा विवाह, आठव्या पुत्रामुळे कंसमृत्यूची वाणी, वसुदेवाचे मृत्यु‑पुनर्जन्मविचार, कंसाची कपटनीती, कारागृह व देवकीच्या पुत्रांचा वध; शेवटी कंसाचे अत्याचारी राज्य दाखवून कृष्णावताराची तत्काळ पार्श्वभूमी तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच कथितो वंशविस्तारो भवता सोमसूर्ययो: । राज्ञां चोभयवंश्यानां चरितं परमाद्भुतम् ॥ १ ॥
श्रीराजा परीक्षित म्हणाले—हे प्रभो! आपण चंद्रवंश व सूर्यवंश यांचा वंशविस्तार आणि दोन्ही वंशांतील राजांचे परम अद्भुत चरित्र सविस्तर सांगितले आहे.
Verse 2
यदोश्च धर्मशीलस्य नितरां मुनिसत्तम । तत्रांशेनावतीर्णस्य विष्णोर्वीर्याणि शंस न: ॥ २ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ! आपण अत्यंत धर्मशील यदुवंशाचेही वर्णन केले आहे. आता कृपा करून त्याच यदुवंशात अंशावतार म्हणून अवतरलेल्या भगवान विष्णू—श्रीकृष्ण—यांचे, बलदेवासह, अद्भुत पराक्रम व लीला आम्हाला सांगा.
Verse 3
अवतीर्य यदोर्वंशे भगवान् भूतभावन: । कृतवान् यानि विश्वात्मा तानि नो वद विस्तरात् ॥ ३ ॥
यदुवंशात अवतीर्ण झालेले भूतभावन, विश्वात्मा भगवान श्रीकृष्ण यांनी जी जी लीलाचरित्रे केली, ती आरंभापासून अंतापर्यंत विस्ताराने मला सांगा।
Verse 4
निवृत्ततर्षैरुपगीयमानाद्भवौषधाच्छ्रोत्रमनोऽभिरामात् । क उत्तमश्लोकगुणानुवादात्पुमान् विरज्येत विना पशुघ्नात् ॥ ४ ॥
गुरु-शिष्य परंपरेने गायिले जाणारे, भव-रोगाची औषधी आणि कान-मनाला रम्य असे उत्तमश्लोक भगवानांचे गुणगान—हे ऐकून कसाई किंवा आत्मघातकी सोडून कोण विरक्त होईल?
Verse 5
पितामहा मे समरेऽमरञ्जयै-र्देवव्रताद्यातिरथैस्तिमिङ्गिलै: । दूरत्ययं कौरवसैन्यसागरंकृत्वातरन् वत्सपदं स्म यत्प्लवा: ॥ ५ ॥ द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टमिदं मदङ्गंसन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम् । जुगोप कुक्षिं गत आत्तचक्रोमातुश्च मे य: शरणं गताया: ॥ ६ ॥ वीर्याणि तस्याखिलदेहभाजा-मन्तर्बहि: पूरुषकालरूपै: । प्रयच्छतो मृत्युमुतामृतं चमायामनुष्यस्य वदस्व विद्वन् ॥ ७ ॥
कृष्णाच्या चरणकमलांची नौका घेऊन माझे पितामह अर्जुन आदि, जिथे भीष्मासारखे महा-मासेप्रमाणे सेनापती होते, त्या दुस्तर कौरव-सैन्यसागराला वत्सपदासारखे सहज पार झाले. माझी माता शरण गेल्यावर, सुदर्शनचक्र धारण करून प्रभू गर्भात प्रविष्ट झाले आणि अश्वत्थाम्याच्या अग्न्यस्त्राने जळून जाण्याच्या स्थितीत असलेले माझे शरीर—कुरु-पांडव वंशाचे शेवटचे बीज—वाचविले. तोच मायामनुष्य श्रीकृष्ण कालरूपाने सर्व देहधाऱ्यांच्या आत-बाहेर प्रकट होऊन कोणाला मृत्युरूप मुक्ती, कोणाला अमृतरूप जीवन देतो; हे विद्वन्, त्याच्या दिव्य पराक्रमांचे वर्णन करा।
Verse 6
पितामहा मे समरेऽमरञ्जयै-र्देवव्रताद्यातिरथैस्तिमिङ्गिलै: । दूरत्ययं कौरवसैन्यसागरंकृत्वातरन् वत्सपदं स्म यत्प्लवा: ॥ ५ ॥ द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टमिदं मदङ्गंसन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम् । जुगोप कुक्षिं गत आत्तचक्रोमातुश्च मे य: शरणं गताया: ॥ ६ ॥ वीर्याणि तस्याखिलदेहभाजा-मन्तर्बहि: पूरुषकालरूपै: । प्रयच्छतो मृत्युमुतामृतं चमायामनुष्यस्य वदस्व विद्वन् ॥ ७ ॥
कृष्णाच्या चरणकमलांची नौका घेऊन माझे पितामह अर्जुन आदि, जिथे भीष्मासारखे महा-मासेप्रमाणे सेनापती होते, त्या दुस्तर कौरव-सैन्यसागराला वत्सपदासारखे सहज पार झाले. माझी माता शरण गेल्यावर, सुदर्शनचक्र धारण करून प्रभू गर्भात प्रविष्ट झाले आणि अश्वत्थाम्याच्या अग्न्यस्त्राने जळून जाण्याच्या स्थितीत असलेले माझे शरीर—कुरु-पांडव वंशाचे शेवटचे बीज—वाचविले. तोच मायामनुष्य श्रीकृष्ण कालरूपाने सर्व देहधाऱ्यांच्या आत-बाहेर प्रकट होऊन कोणाला मृत्युरूप मुक्ती, कोणाला अमृतरूप जीवन देतो; हे विद्वन्, त्याच्या दिव्य पराक्रमांचे वर्णन करा।
Verse 7
पितामहा मे समरेऽमरञ्जयै-र्देवव्रताद्यातिरथैस्तिमिङ्गिलै: । दूरत्ययं कौरवसैन्यसागरंकृत्वातरन् वत्सपदं स्म यत्प्लवा: ॥ ५ ॥ द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टमिदं मदङ्गंसन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम् । जुगोप कुक्षिं गत आत्तचक्रोमातुश्च मे य: शरणं गताया: ॥ ६ ॥ वीर्याणि तस्याखिलदेहभाजा-मन्तर्बहि: पूरुषकालरूपै: । प्रयच्छतो मृत्युमुतामृतं चमायामनुष्यस्य वदस्व विद्वन् ॥ ७ ॥
कृष्णाच्या चरणकमलांची नौका घेऊन माझे पितामह अर्जुन आदि, जिथे भीष्मासारखे महा-मासेप्रमाणे सेनापती होते, त्या दुस्तर कौरव-सैन्यसागराला वत्सपदासारखे सहज पार झाले. माझी माता शरण गेल्यावर, सुदर्शनचक्र धारण करून प्रभू गर्भात प्रविष्ट झाले आणि अश्वत्थाम्याच्या अग्न्यस्त्राने जळून जाण्याच्या स्थितीत असलेले माझे शरीर—कुरु-पांडव वंशाचे शेवटचे बीज—वाचविले. तोच मायामनुष्य श्रीकृष्ण कालरूपाने सर्व देहधाऱ्यांच्या आत-बाहेर प्रकट होऊन कोणाला मृत्युरूप मुक्ती, कोणाला अमृतरूप जीवन देतो; हे विद्वन्, त्याच्या दिव्य पराक्रमांचे वर्णन करा।
Verse 8
रोहिण्यास्तनय: प्रोक्तो राम: सङ्कर्षणस्त्वया । देवक्या गर्भसम्बन्ध: कुतो देहान्तरं विना ॥ ८ ॥
हे शुकदेव गोस्वामी! तुम्ही आधीच सांगितले की द्वितीय चतुर्व्यूहातील संकर्षणच रोहिणीचा पुत्र बलराम म्हणून प्रकट झाला. जर देहांतर न होता त्याचे स्थानांतर झाले नाही, तर तो प्रथम देवकीच्या गर्भात आणि नंतर रोहिणीच्या गर्भात कसा राहिला? कृपा करून हे स्पष्ट करा।
Verse 9
कस्मान्मुकुन्दो भगवान् पितुर्गेहाद् व्रजं गत: । क्व वासं ज्ञातिभि: सार्धं कृतवान् सात्वतांपति: ॥ ९ ॥
मुकुंद भगवान वसुदेव पित्याच्या घरातून निघून व्रजात नंदाच्या घरी का गेले? सात्वतांचा स्वामी प्रभू व्रजात आपल्या नातलगांसह कुठे निवास करीत होता?
Verse 10
व्रजे वसन् किमकरोन्मधुपुर्यां च केशव: । भ्रातरं चावधीत् कंसं मातुरद्धातदर्हणम् ॥ १० ॥
केशव व्रजात राहून आणि मधुपुरी (मथुरा) येथे जाऊन काय काय करीत होता? आणि मातुल कंसाचा वध त्याने का केला? असा वध शास्त्रांनी मान्य केलेला नाही।
Verse 11
देहं मानुषमाश्रित्य कति वर्षाणि वृष्णिभि: । यदुपुर्यां सहावात्सीत् पत्न्य: कत्यभवन् प्रभो: ॥ ११ ॥
प्रभूने मानवी देह धारण करून वृष्णिवंशीयांसह यदुपुरीत किती वर्षे निवास केला? प्रभूच्या पत्नी किती झाल्या, आणि द्वारकेत तो किती वर्षे राहिला?
Verse 12
एतदन्यच्च सर्वं मे मुने कृष्णविचेष्टितम् । वक्तुमर्हसि सर्वज्ञ श्रद्दधानाय विस्तृतम् ॥ १२ ॥
हे मुने! हे सर्वज्ञ! कृष्णाच्या या आणि इतर सर्व लीलांचे वर्णन मला विस्ताराने सांगावे, कारण मी श्रद्धावान असून ऐकण्यास अत्यंत उत्सुक आहे।
Verse 13
नैषातिदु:सहा क्षुन्मां त्यक्तोदमपि बाधते । पिबन्तं त्वन्मुखाम्भोजच्युतं हरिकथामृतम् ॥ १३ ॥
मृत्यूच्या सन्निध व्रतामुळे मी पाणीही सोडले आहे; तरीही तुमच्या कमलमुखातून झरणारे हरिकथा-अमृत पिताना माझी अतिदुर्धर भूक-तहान मला बाधू शकत नाही.
Verse 14
सूत उवाच एवं निशम्य भृगुनन्दन साधुवादंवैयासकि: स भगवानथ विष्णुरातम् । प्रत्यर्च्य कृष्णचरितं कलिकल्मषघ्नंव्याहर्तुमारभत भागवतप्रधान: ॥ १४ ॥
सूत म्हणाले: हे भृगुनंदना! महाराज परीक्षितांचे पवित्र प्रश्न ऐकून, व्यासपुत्र परम भागवत श्री शुकदेव गोस्वामींनी राजाचा आदरपूर्वक सत्कार केला; आणि मग कलियुगाचे कल्मष नाश करणारी श्रीकृष्णचरित्रकथा सांगण्यास आरंभ केला.
Verse 15
श्रीशुक उवाच सम्यग्व्यवसिता बुद्धिस्तव राजर्षिसत्तम । वासुदेवकथायां ते यज्जाता नैष्ठिकी रति: ॥ १५ ॥
श्री शुकदेव म्हणाले: हे राजर्षिश्रेष्ठ! तुझी बुद्धी योग्य रीतीने दृढ निश्चयात स्थिर झाली आहे; कारण वासुदेवकथेत तुझी नैष्ठिक, अविचल रती उत्पन्न झाली आहे.
Verse 16
वासुदेवकथाप्रश्न: पुरुषांस्त्रीन् पुनाति हि । वक्तारं प्रच्छकं श्रोतृंस्तत्पादसलिलं यथा ॥ १६ ॥
वासुदेवकथेचा प्रश्न खरोखरच तीन प्रकारच्या जनांना पवित्र करतो—वक्त्याला, विचारणाऱ्याला आणि श्रोत्यांना—जसे प्रभूच्या चरणातून निघालेले पादोदक पवित्र करते.
Verse 17
भूमिर्दृप्तनृपव्याजदैत्यानीकशतायुतै: । आक्रान्ता भूरिभारेण ब्रह्माणं शरणं ययौ ॥ १७ ॥
राजाचा वेश धारण केलेल्या गर्विष्ठ दैत्यांच्या असंख्य सैन्यदलांच्या प्रचंड भाराने पृथ्वी आक्रांत झाली; तेव्हा ती आश्रयासाठी ब्रह्मदेवांकडे गेली.
Verse 18
गौर्भूत्वाश्रुमुखी खिन्ना क्रन्दन्ती करुणं विभो: । उपस्थितान्तिके तस्मै व्यसनं समवोचत ॥ १८ ॥
पृथ्वीमाता गायीचे रूप धारण करून, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी अत्यंत खिन्न होऊन करुण रडत ब्रह्मदेवांच्या जवळ आली आणि आपले दुःख सांगितले।
Verse 19
ब्रह्मा तदुपधार्याथ सह देवैस्तया सह । जगाम सत्रिनयनस्तीरं क्षीरपयोनिधे: ॥ १९ ॥
पृथ्वीची व्यथा ऐकून ब्रह्मदेव पृथ्वीमातेसह, महादेव शिव व इतर सर्व देवांसह क्षीरसागराच्या तीरावर गेले।
Verse 20
तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं वृषाकपिम् । पुरुषं पुरुषसूक्तेन उपतस्थे समाहित: ॥ २० ॥
क्षीरसागराच्या तीरावर पोहोचून देवांनी जगन्नाथ, देवदेव, वृषाकपि अशा श्रीविष्णूंची पुरुषसूक्ताच्या वैदिक मंत्रांनी एकाग्र होऊन उपासना केली।
Verse 21
गिरं समाधौ गगने समीरितांनिशम्य वेधास्त्रिदशानुवाच ह । गां पौरुषीं मे शृणुतामरा: पुन-र्विधीयतामाशु तथैव मा चिरम् ॥ २१ ॥
समाधीत ब्रह्मदेवांनी आकाशात घुमणारी विष्णूंची वाणी ऐकली. मग ते देवांना म्हणाले—हे अमरांनो, क्षीरोदकशायी विष्णू, परम पुरुषाची आज्ञा माझ्याकडून ऐका आणि विलंब न करता सावधपणे ती पूर्ण करा।
Verse 22
पुरैव पुंसावधृतो धराज्वरोभवद्भिरंशैर्यदुषूपजन्यताम् । स यावदुर्व्या भरमीश्वरेश्वर:स्वकालशक्त्या क्षपयंश्चरेद् भुवि ॥ २२ ॥
ब्रह्मदेव म्हणाले—आपली विनंती करण्यापूर्वीच प्रभूंना पृथ्वीचा क्लेश ज्ञात होता. म्हणून ईश्वरेश्वर आपल्या कालशक्तीने पृथ्वीचा भार कमी करण्यासाठी जोपर्यंत भूमीवर विचरेल, तोपर्यंत तुम्ही सर्व देव अंशरूपाने यदुवंशात पुत्र-पौत्र म्हणून प्रकट व्हा।
Verse 23
वसुदेवगृहे साक्षाद् भगवान्पुरुष: पर: । जनिष्यते तत्प्रियार्थं सम्भवन्तु सुरस्त्रिय: ॥ २३ ॥
वसुदेवाच्या घरी साक्षात् परम पुरुष भगवान् श्रीकृष्ण जन्म घेतील; त्यांच्या प्रियार्थ देवपत्नीही अवतार धारण करो।
Verse 24
वासुदेवकलानन्त: सहस्रवदन: स्वराट् । अग्रतो भविता देवो हरे: प्रियचिकीर्षया ॥ २४ ॥
वासुदेवाची अग्रकला अनंत, सहस्रमुख व स्वराज्यसम्पन्न आहे; हरीला प्रिय करण्यासाठी तो आधी बलदेव रूपाने प्रकट होईल.
Verse 25
विष्णोर्माया भगवती यया सम्मोहितं जगत् । आदिष्टा प्रभुणांशेन कार्यार्थे सम्भविष्यति ॥ २५ ॥
विष्णूची भगवती माया, जिने जग मोहित होते, प्रभूच्या आज्ञेने त्यांच्या अंशासह कार्यासाठी प्रकट होईल.
Verse 26
श्रीशुक उवाच इत्यादिश्यामरगणान् प्रजापतिपतिर्विभु: । आश्वास्य च महीं गीर्भि: स्वधाम परमं ययौ ॥ २६ ॥
श्रीशुक म्हणाले—अशा रीतीने देवगणांना आदेश देऊन व पृथ्वीला वाणीने धीर देऊन, प्रजापतींचा स्वामी समर्थ ब्रह्मा आपल्या परम धामास गेला.
Verse 27
शूरसेनो यदुपतिर्मथुरामावसन् पुरीम् । माथुराञ्छूरसेनांश्च विषयान् बुभुजे पुरा ॥ २७ ॥
पूर्वी यदुवंशाचा अधिपती शूरसेन मथुरा नगरीत राहू लागला; तेथे त्याने ‘माथुर’ व ‘शूरसेन’ असे प्रदेश उपभोगले.
Verse 28
राजधानी तत: साभूत्सर्वयादवभूभुजाम् । मथुरा भगवान् यत्र नित्यं सन्निहितो हरि: ॥ २८ ॥
त्या वेळेपासून मथुरा सर्व यादव-राजांची राजधानी झाली. जिथे भगवान् हरि श्रीकृष्ण नित्य सन्निध असतात, म्हणून मथुरा नगरी व तिचा प्रदेश त्यांच्याशी अत्यंत निकट संबंधीत आहे.
Verse 29
तस्यां तु कर्हिचिच्छौरिर्वसुदेव: कृतोद्वह: । देवक्या सूर्यया सार्धं प्रयाणे रथमारुहत् ॥ २९ ॥
एकदा शूरवंशी वसुदेवाने देवकीशी विवाह केला. विवाहानंतर नववधू देवकीला सोबत घेऊन घरी परतण्यासाठी तो रथावर आरूढ झाला.
Verse 30
उग्रसेनसुत: कंस: स्वसु: प्रियचिकीर्षया । रश्मीन् हयानां जग्राह रौक्मै रथशतैर्वृत: ॥ ३० ॥
उग्रसेनाचा पुत्र कंस, बहिण देवकीला आनंद देण्यासाठी, घोड्यांच्या लगाम स्वतः हातात घेऊन सारथी झाला. तो शेकडो सुवर्ण रथांनी वेढलेला होता.
Verse 31
चतु:शतं पारिबर्हं गजानां हेममालिनाम् । अश्वानामयुतं सार्धं रथानां च त्रिषट्शतम् ॥ ३१ ॥ दासीनां सुकुमारीणां द्वे शते समलङ्कृते । दुहित्रे देवक: प्रादाद् याने दुहितृवत्सल: ॥ ३२ ॥
कन्येवर प्रेम करणाऱ्या राजा देवकाने प्रस्थानसमयी देवकीला हुंडा दिला—सुवर्णमाळांनी सजवलेले चारशे हत्ती, दहा हजार घोडे, अठराशे रथ आणि अलंकारांनी नटलेल्या दोनशे सुंदर तरुण दासी.
Verse 32
चतु:शतं पारिबर्हं गजानां हेममालिनाम् । अश्वानामयुतं सार्धं रथानां च त्रिषट्शतम् ॥ ३१ ॥ दासीनां सुकुमारीणां द्वे शते समलङ्कृते । दुहित्रे देवक: प्रादाद् याने दुहितृवत्सल: ॥ ३२ ॥
कन्येवर प्रेम करणाऱ्या राजा देवकाने प्रस्थानसमयी देवकीला हुंडा दिला—सुवर्णमाळांनी सजवलेले चारशे हत्ती, दहा हजार घोडे, अठराशे रथ आणि अलंकारांनी नटलेल्या दोनशे सुंदर तरुण दासी.
Verse 33
शङ्खतूर्यमृदङ्गाश्च नेदुर्दुन्दुभय: समम् । प्रयाणप्रक्रमे तात वरवध्वो: सुमङ्गलम् ॥ ३३ ॥
हे तात! वर आणि वधू प्रवासाला निघण्याच्या तयारीत असताना, त्यांच्या शुभ प्रवासासाठी शंख, तुतारी, मृदंग आणि नगारे एकाच वेळी वाजू लागले.
Verse 34
पथि प्रग्रहिणं कंसमाभाष्याहाशरीरवाक् । अस्यास्त्वामष्टमो गर्भो हन्ता यां वहसेऽबुध ॥ ३४ ॥
कंस घोड्यांचे लगाम धरून रथाचे सारथ्य करत असताना, एका अशरीरी वाणीने त्याला उद्देशून म्हटले, 'अरे मूर्खा! जिला तू घेऊन जात आहेस, तिचे आठवे अपत्य तुझा वध करेल!'
Verse 35
इत्युक्त: स खल: पापो भोजानां कुलपांसन: । भगिनीं हन्तुमारब्धं खड्गपाणि: कचेऽग्रहीत् ॥ ३५ ॥
हे ऐकताच भोजवंशाला कलंक लावणारा तो दुष्ट आणि पापी कंस आपल्या बहिणीला मारण्यासाठी तयार झाला. त्याने हातात तलवार घेऊन तिचे केस पकडले.
Verse 36
तं जुगुप्सितकर्माणं नृशंसं निरपत्रपम् । वसुदेवो महाभाग उवाच परिसान्त्वयन् ॥ ३६ ॥
असे निंदनीय कृत्य करण्यास प्रवृत्त झालेल्या त्या क्रूर आणि निर्लज्ज कंसला शांत करण्यासाठी महात्मे वसुदेव त्याला समजावून सांगू लागले.
Verse 37
श्रीवसुदेव उवाच श्लाघनीयगुण: शूरैर्भवान् भोजयशस्कर: । स कथं भगिनीं हन्यात् स्त्रियमुद्वाहपर्वणि ॥ ३७ ॥
श्री वसुदेव म्हणाले: आपण भोजवंशाची कीर्ती वाढवणारे आहात आणि शूरवीर आपल्या गुणांची स्तुती करतात. असे असूनही, आपण विवाहाच्या प्रसंगी आपल्याच बहिणीचा, एका स्त्रीचा वध कसा करू शकता?
Verse 38
मृत्युर्जन्मवतां वीर देहेन सह जायते । अद्य वाब्दशतान्ते वा मृत्युर्वै प्राणिनां ध्रुव: ॥ ३८ ॥
हे वीर! जो जन्मतो त्याची मृत्यु निश्चित; देहाबरोबरच मृत्यु जन्मते. आज वा शंभर वर्षांनंतरही, प्राण्यांची मृत्यु अटळ आहे.
Verse 39
देहे पञ्चत्वमापन्ने देही कर्मानुगोऽवश: । देहान्तरमनुप्राप्य प्राक्तनं त्यजते वपु: ॥ ३९ ॥
जेव्हा हा देह पंचतत्त्वात विलीन होतो, तेव्हा देही कर्माच्या अधीन होऊन दुसरा देह प्राप्त करतो आणि पूर्व देह त्यागतो.
Verse 40
व्रजंस्तिष्ठन् पदैकेन यथैवैकेन गच्छति । यथा तृणजलौकैवं देही कर्मगतिं गत: ॥ ४० ॥
जसा प्रवासी एक पाय ठेवून दुसरा पुढे टाकतो, किंवा अळी एका पानावर जाऊन आधीचे सोडते, तसा देही कर्मगतीने दुसऱ्या देहाचा आश्रय घेऊन पूर्व देह त्यागतो.
Verse 41
स्वप्ने यथा पश्यति देहमीदृशंमनोरथेनाभिनिविष्टचेतन: । दृष्टश्रुताभ्यां मनसानुचिन्तयन्प्रपद्यते तत् किमपि ह्यपस्मृति: ॥ ४१ ॥
जसे स्वप्नात मनोरथाने गुंतलेले चित्त पाहिले-ऐकलेले मनात चिंतून वेगवेगळ्या देहांत स्वतःला पाहते व वर्तमान देह विसरते, तसेच विस्मृतीने जीव हा देह सोडून दुसरा देह स्वीकारतो.
Verse 42
यतो यतो धावति दैवचोदितंमनो विकारात्मकमाप पञ्चसु । गुणेषु मायारचितेषु देह्यसौप्रपद्यमान: सह तेन जायते ॥ ४२ ॥
मृत्युकाळी दैवप्रेरित, विकारमय मन मायेने रचलेल्या पंचगुणांत जिकडे तिकडे धावते; देही त्यानुसार देह प्राप्त करतो. देहबदल मनाच्या चंचल वृत्तीमुळे होतो.
Verse 43
ज्योतिर्यथैवोदकपार्थिवेष्वद:समीरवेगानुगतं विभाव्यते । एवं स्वमायारचितेष्वसौ पुमान्गुणेषु रागानुगतो विमुह्यति ॥ ४३ ॥
जसे चंद्र-सूर्य-ताऱ्यांचे तेज तेल वा पाण्यात प्रतिबिंबित होऊन वाऱ्याच्या वेगाने हलल्यामुळे कधी गोल, कधी लांब असे भासते, तसेच जीव स्वमायेने रचलेल्या गुणांत रागाने गुंतून अज्ञानामुळे विविध रूपांना आपलेच स्वरूप मानून मोहात पडतो।
Verse 44
तस्मान् कस्यचिद्द्रोहमाचरेत् स तथाविध: । आत्मन: क्षेममन्विच्छन् द्रोग्धुर्वै परतो भयम् ॥ ४४ ॥
म्हणून कोणाचाही द्रोह किंवा मत्सर करू नये. जो स्वतःचे कल्याण इच्छितो, त्याने द्रोही होऊ नये; कारण द्रोह करणाऱ्याला या लोकातही आणि परलोकातही शत्रूंकडून भयच प्राप्त होते।
Verse 45
एषा तवानुजा बाला कृपणा पुत्रिकोपमा । हन्तुं नार्हसि कल्याणीमिमां त्वं दीनवत्सल: ॥ ४५ ॥
ही तुझी धाकटी बहीण—दीन, कोवळी बालिका—मुलीसारखीच आहे. तू दीनवत्सल आहेस; म्हणून या कल्याणीला मारणे तुला योग्य नाही, तिला स्नेहाने सांभाळ।
Verse 46
श्रीशुक उवाच एवं स सामभिर्भेदैर्बोध्यमानोऽपि दारुण: । न न्यवर्तत कौरव्य पुरुषादाननुव्रत: ॥ ४६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: हे कौरव्य! साम व भेदाने समजावून सांगितले तरी तो दारुण कंस थांबला नाही, कारण तो राक्षसी वृत्तीचा अनुयायी होता. पापाचे फळ या लोकात वा परलोकात—याची त्याला पर्वा नव्हती।
Verse 47
निर्बन्धं तस्य तं ज्ञात्वा विचिन्त्यानकदुन्दुभि: । प्राप्तं कालं प्रतिव्योढुमिदं तत्रान्वपद्यत ॥ ४७ ॥
कंसाचा तो हट्टाग्रह जाणून आनकदुंदुभी वसुदेवाने गंभीर विचार केला. जवळ आलेल्या मृत्यूच्या संकटाला टाळण्यासाठी त्याने तिथेच दुसरा उपाय स्वीकारण्याचे ठरवले।
Verse 48
मृत्युर्बुद्धिमतापोह्यो यावद्बुद्धिबलोदयम् । यद्यसौ न निवर्तेत नापराधोऽस्ति देहिन: ॥ ४८ ॥
जोपर्यंत बुद्धी व देहबळ आहे, तोपर्यंत बुद्धिमानाने मृत्यू टाळण्याचा प्रयत्न करावा; हाच देहधाऱ्यांचा धर्म आहे. पण प्रयत्न करूनही मृत्यू टळत नसेल, तर मरणासन्न व्यक्तीस अपराध लागत नाही।
Verse 49
प्रदाय मृत्यवे पुत्रान् मोचये कृपणामिमाम् । सुता मे यदि जायेरन् मृत्युर्वा न म्रियेत चेत् ॥ ४९ ॥ विपर्ययो वा किं न स्याद् गतिर्धातुर्दुरत्यया । उपस्थितो निवर्तेत निवृत्त: पुनरापतेत् ॥ ५० ॥
वासुदेव विचार करू लागला: मृत्युरूप कंसाला माझे पुत्र अर्पण करून मी या दीन देवकीला वाचवीन. कदाचित माझे पुत्र जन्मतीलच नाहीत, किंवा कंस आधीच मरेल; अथवा विधात्याची दुर्गम गती अशी की माझाच एखादा पुत्र त्याचा वध करील. आत्ता वचन दिल्यास तात्काळचा धोका टळेल; पुढे कंस मेला तर मग भय उरणार नाही।
Verse 50
प्रदाय मृत्यवे पुत्रान् मोचये कृपणामिमाम् । सुता मे यदि जायेरन् मृत्युर्वा न म्रियेत चेत् ॥ ४९ ॥ विपर्ययो वा किं न स्याद् गतिर्धातुर्दुरत्यया । उपस्थितो निवर्तेत निवृत्त: पुनरापतेत् ॥ ५० ॥
वासुदेव विचार करू लागला: मृत्युरूप कंसाला माझे पुत्र अर्पण करून मी या दीन देवकीला वाचवीन. कदाचित माझे पुत्र जन्मतीलच नाहीत, किंवा कंस आधीच मरेल; अथवा विधात्याची दुर्गम गती अशी की माझाच एखादा पुत्र त्याचा वध करील. आत्ता वचन दिल्यास तात्काळचा धोका टळेल; पुढे कंस मेला तर मग भय उरणार नाही।
Verse 51
अग्नेर्यथा दारुवियोगयोगयो-रदृष्टतोऽन्यन्न निमित्तमस्ति । एवं हि जन्तोरपि दुर्विभाव्य:शरीरसंयोगवियोगहेतु: ॥ ५१ ॥
जसे अदृष्ट कारणाने अग्नी एक लाकूड सोडून दुसऱ्या लाकडाला धरतो, त्याचे कारण दैवच आहे. तसेच जीवाचा एका देहाशी संयोग व दुसऱ्या देहापासून वियोग हा अत्यंत दुर्विचार्य आहे; त्याचे कारणही अदृष्ट दैवच, अन्य नाही।
Verse 52
एवं विमृश्य तं पापं यावदात्मनिदर्शनम् । पूजयामास वै शौरिर्बहुमानपुर:सरम् ॥ ५२ ॥
आपल्या ज्ञानाच्या मर्यादेपर्यंत असे विचार करून शौरि वासुदेवाने त्या पापी कंसास मोठ्या मानाने आदरपूर्वक वंदन करून आपला प्रस्ताव मांडला।
Verse 53
प्रसन्नवदनाम्भोजो नृशंसं निरपत्रपम् । मनसा दूयमानेन विहसन्निदमब्रवीत् ॥ ५३ ॥
देवकीवर आलेल्या संकटामुळे वसुदेवांचे मन व्याकुळ झाले होते; तरीही क्रूर, निर्लज्ज व पापी कंसाला संतुष्ट करण्यासाठी ते बाहेरून हसतमुख होऊन त्याला असे म्हणाले।
Verse 54
श्रीवसुदेव उवाच न ह्यस्यास्ते भयं सौम्य यद् वैसाहाशरीरवाक् । पुत्रान् समर्पयिष्येऽस्या यतस्ते भयमुत्थितम् ॥ ५४ ॥
वसुदेव म्हणाले—हे सौम्य, अदृश्य शकुनाची वाणी ऐकूनही तुला तुझ्या बहिण देवकीपासून भय नाही; तुझे भय तिच्या पुत्रांपासूनच उठले आहे. म्हणून ज्या पुत्रांमुळे तुझे भय उत्पन्न झाले, ते जन्मताच मी सर्व तुला अर्पण करीन।
Verse 55
श्रीशुक उवाच स्वसुर्वधान्निववृते कंसस्तद्वाक्यसारवित् । वसुदेवोऽपि तं प्रीत: प्रशस्य प्राविशद् गृहम् ॥ ५५ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—वसुदेवांच्या वचनांचा सार समजून आणि त्यावर दृढ विश्वास ठेवून कंसाने आपल्या बहिणीचा वध करण्यापासून माघार घेतली। वसुदेवही कंसावर प्रसन्न होऊन त्याची प्रशंसा करून त्याला अधिक शांत करत आपल्या घरी गेले।
Verse 56
अथ काल उपावृत्ते देवकी सर्वदेवता । पुत्रान् प्रसुषुवे चाष्टौ कन्यां चैवानुवत्सरम् ॥ ५६ ॥
नंतर नियत काळ येताच, सर्वदेवतांची जननी देवकीने वर्षानुवर्षे क्रमाने संतती प्रसवली. अशा रीतीने तिने एकामागून एक आठ पुत्र आणि एक कन्या जन्माला घातली।
Verse 57
कीर्तिमन्तं प्रथमजं कंसायानकदुन्दुभि: । अर्पयामास कृच्छ्रेण सोऽनृतादतिविह्वल: ॥ ५७ ॥
प्रतिज्ञा मोडून खोटा ठरण्याच्या भयाने वसुदेव (आनकदुन्दुभि) अत्यंत व्याकुळ झाले; म्हणून मोठ्या कष्टाने त्यांनी पहिला पुत्र कीर्तिमान कंसाच्या हाती अर्पण केला।
Verse 58
किं दु:सहं नु साधूनां विदुषां किमपेक्षितम् । किमकार्यं कदर्याणां दुस्त्यजं किं धृतात्मनाम् ॥ ५८ ॥
सत्यनिष्ठ साधूंना कोणते दुःख असह्य असते? परम तत्त्व जाणणाऱ्या शुद्ध भक्तांना आणखी कशाची अपेक्षा? कदर्य, नीच वृत्तीच्या लोकांना कोणते कर्म वर्ज्य नाही? आणि श्रीकृष्णासाठी पूर्ण शरण गेलेल्यांना काय त्यागता येणार नाही?
Verse 59
दृष्ट्वा समत्वं तच्छौरे: सत्ये चैव व्यवस्थितिम् । कंसस्तुष्टमना राजन् प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ ५९ ॥
हे राजन्! वसुदेव सत्यात स्थित असून बालक देताना पूर्ण समत्वाने वागतो हे पाहून कंस प्रसन्न झाला; हसत हसत तो असे बोलला.
Verse 60
प्रतियातु कुमारोऽयं न ह्यस्मादस्ति मे भयम् । अष्टमाद् युवयोर्गर्भान्मृत्युर्मे विहित: किल ॥ ६० ॥
हे वसुदेव! हा बालक परत घेऊन घरी जा; मला याच्यापासून भय नाही. तुमच्या व देवकीच्या आठव्या गर्भातून जन्मणाऱ्या पुत्रामुळेच माझा मृत्यू ठरलेला आहे.
Verse 61
तथेति सुतमादाय ययावानकदुन्दुभि: । नाभ्यनन्दत तद्वाक्यमसतोऽविजितात्मन: ॥ ६१ ॥
‘तसेच’ असे म्हणून आनकदुन्दुभि वसुदेव पुत्राला घेऊन घरी गेले; पण कंस असत्य व असंयमी असल्याने वसुदेव त्याच्या वचनावर विसंबला नाही.
Verse 62
नन्दाद्या ये व्रजे गोपा याश्चामीषां च योषित: । वृष्णयो वसुदेवाद्या देवक्याद्या यदुस्त्रिय: ॥ ६२ ॥ सर्वे वै देवताप्राया उभयोरपि भारत । ज्ञातयो बन्धुसुहृदो ये च कंसमनुव्रता: ॥ ६३ ॥
व्रजात नंद आदी गोप व त्यांच्या पत्नी, तसेच वृष्णिवंशातील वसुदेव-देवकी आदी आणि यदुवंशातील स्त्रिया—हे भारतश्रेष्ठ! उभय पक्षांतील हे सर्वजण देवतुल्य होते. नंद व वसुदेव यांचे नातेवाईक, बंधु, मित्र, सुहृद, हितचिंतक, आणि जे बाहेरून कंसाचे अनुयायी दिसत—तेही सर्व देवताच होते.
Verse 63
नन्दाद्या ये व्रजे गोपा याश्चामीषां च योषित: । वृष्णयो वसुदेवाद्या देवक्याद्या यदुस्त्रिय: ॥ ६२ ॥ सर्वे वै देवताप्राया उभयोरपि भारत । ज्ञातयो बन्धुसुहृदो ये च कंसमनुव्रता: ॥ ६३ ॥
हे भरतवंशी परीक्षित, नंदांच्या नेतृत्वाखालील व्रजातील गोप आणि त्यांच्या पत्नी, तसेच वसुदेव आणि देवकी यांच्या नेतृत्वाखालील वृष्णि आणि यदु वंशातील लोक, हे सर्व स्वर्गीय ग्रहांचे रहिवासी होते. नंदा आणि वसुदेव या दोघांचे मित्र, नातेवाईक आणि हितचिंतक आणि जे बाहेरून कंसाचे अनुयायी असल्याचे भासवत होते, ते सर्व देवता होते.
Verse 64
एतत् कंसाय भगवाञ्छशंसाभ्येत्य नारद: । भूमेर्भारायमाणानां दैत्यानां च वधोद्यमम् ॥ ६४ ॥
एकदा देवर्षी नारदांनी कंसाकडे जाऊन त्याला सांगितले की पृथ्वीला भार झालेल्या दैत्यांचा वध करण्याची तयारी सुरू आहे. हे ऐकून कंस अत्यंत भयभीत आणि साशंक झाला.
Verse 65
ऋषेर्विनिर्गमे कंसो यदून् मत्वा सुरानिति । देवक्या गर्भसम्भूतं विष्णुं च स्ववधं प्रति ॥ ६५ ॥ देवकीं वसुदेवं च निगृह्य निगडैर्गृहे । जातं जातमहन् पुत्रं तयोरजनशङ्कया ॥ ६६ ॥
नारद मुनी निघून गेल्यावर, कंसाला वाटले की यदुवंशातील सर्व सदस्य देवता आहेत आणि देवकीच्या पोटी जन्माला येणारे कोणतेही मूल विष्णू असू शकते. आपल्या मृत्यूच्या भीतीने, कंसाने वसुदेव आणि देवकीला अटक केली आणि त्यांना लोखंडी साखळदंडांनी बांधले. प्रत्येक मुलाला विष्णू समजून, कंसाने त्यांना एकामागून एक मारले कारण भविष्यवाणी होती की विष्णूच त्याला मारतील.
Verse 66
ऋषेर्विनिर्गमे कंसो यदून् मत्वा सुरानिति । देवक्या गर्भसम्भूतं विष्णुं च स्ववधं प्रति ॥ ६५ ॥ देवकीं वसुदेवं च निगृह्य निगडैर्गृहे । जातं जातमहन् पुत्रं तयोरजनशङ्कया ॥ ६६ ॥
नारद मुनी निघून गेल्यावर, कंसाला वाटले की यदुवंशातील सर्व सदस्य देवता आहेत आणि देवकीच्या पोटी जन्माला येणारे कोणतेही मूल विष्णू असू शकते. आपल्या मृत्यूच्या भीतीने, कंसाने वसुदेव आणि देवकीला अटक केली आणि त्यांना लोखंडी साखळदंडांनी बांधले. प्रत्येक मुलाला विष्णू समजून, कंसाने त्यांना एकामागून एक मारले कारण भविष्यवाणी होती की विष्णूच त्याला मारतील.
Verse 67
मातरं पितरं भ्रातृन् सर्वांश्च सुहृदस्तथा । घ्नन्ति ह्यसुतृपो लुब्धा राजान: प्रायशो भुवि ॥ ६७ ॥
या पृथ्वीवर इंद्रियसुखासाठी लोभी असलेले राजे जवळजवळ नेहमीच आपल्या शत्रूंना निर्दयपणे मारतात. आपल्या लहरी पूर्ण करण्यासाठी, ते कोणालाही मारू शकतात, अगदी त्यांचे आई, वडील, भाऊ किंवा मित्र यांनाही.
Verse 68
आत्मानमिह सञ्जातं जानन्प्राग् विष्णुना हतम् । महासुरं कालनेमिं यदुभि: स व्यरुध्यत ॥ ६८ ॥
नारदांकडून हे कळल्यावर की पूर्वजन्मी तो महादैत्य कालनेमि होता व विष्णूंनी त्याचा वध केला होता, कंस यदुवंशाशी संबंधित सर्वांवर मत्सर करू लागला।
Verse 69
उग्रसेनं च पितरं यदुभोजान्धकाधिपम् । स्वयं निगृह्य बुभुजे शूरसेनान् महाबल: ॥ ६९ ॥
महाबली कंसाने यदु-भोज-अंधक वंशांचा अधिपती असलेल्या आपल्या पित्याला उग्रसेनाला स्वतः कैद करून शूरसेन प्रदेशांवर स्वतः राज्य केले।
Frequently Asked Questions
Parīkṣit treats Kṛṣṇa-kathā as the direct remedy for saṁsāra (repeated birth and death) and as the consummation of paramparā knowledge. Facing imminent death, he demonstrates the Bhagavata’s ideal: exclusive absorption in Vāsudeva through hearing, which eclipses bodily hunger and thirst and fixes consciousness in the true goal (puruṣārtha) of liberation through bhakti.
Kaṁsa’s reaction to the prophecy shows adharma rooted in envy and fear: he is ready to murder his own sister, violating basic kṣatriya and human ethics. Vasudeva counters with dharmic reasoning—inevitability of death, transmigration, and the karmic consequences of envy—yet Kaṁsa’s rākṣasa-like disposition makes him indifferent to sin, illustrating how power divorced from dharma becomes destructive.
The chapter states that many associates in the Yadu-Vṛṣṇi line and Vraja community are devas taking birth by Viṣṇu’s order to assist the Lord’s mission of reducing the earth’s burden and participating in His līlā. This frames Kṛṣṇa’s advent as a coordinated cosmic event (poṣaṇa/rakṣā) while preserving the intimacy of humanlike relationships central to līlā.
In many transmitted editions and compiled datasets, repetitions can appear due to recension overlaps, formatting duplication, or editorial aggregation. Interpreting the chapter’s intent, the repeated passage reinforces Parīkṣit’s personal indebtedness to Kṛṣṇa’s protection and his urgency to hear the Lord’s transcendental qualities.