Adhyaya 9
Dhruva’s Darśana, Transformative Prayers, and the Boon of the Dhruva-loka (Pole Star)
देवतांना आश्वासन दिल्यानंतर भगवान विष्णु गरुडावर आरूढ होऊन मधुवनात ध्रुवाला भेटायला येतात. ध्रुवाचे ध्यान तेव्हा परिपूर्ण होते जेव्हा अंतर्दर्शन अचानक थांबते आणि प्रभु साक्षात प्रकट होतात. ध्रुव प्रथम आनंद-विस्मयाने नि:शब्द होतो; नंतर प्रभु शंखाने त्याच्या ललाटाला स्पर्श करतात आणि त्याला निर्णायक वैदिक बोध प्राप्त होऊन तो समर्थपणे स्तुती करतो. त्याच्या प्रार्थना भगवंताच्या शक्ती, अंतर्यामी-प्रवेश व विश्वकार्यांचे वर्णन करीत पुढे स्वतःच्या भौतिक इच्छेची टीका करतात; तो भक्तीला ब्रह्मानंद व स्वर्गसुखापेक्षा श्रेष्ठ मानतो. तो मुख्यतः साधुसंग मागतो आणि भक्तीच संसारातून तारते हे ओळखतो. प्रभु त्याला अविनाशी ध्रुवलोक (ध्रुवतारा) देतात व पुढील घटना—राज्य, यज्ञ, कौटुंबिक शोक आणि अखेरीस भगवद्धामप्राप्ती—सांगतात. प्रभु निघून गेल्यावर ध्रुव पूर्वीच्या महत्त्वाकांक्षांबद्दल लज्जित होऊन घरी परततो. विदुराच्या प्रश्नावर मैत्रेय ध्रुवाच्या पश्चात्तापाला भक्तशुद्धीचे उदाहरण म्हणून स्पष्ट करतात. पुढे ध्रुवाचे राजकीय स्वागत व उत्तानपादाने ध्रुवाचा राज्याभिषेक करून पुढील कथाभाग—धर्मयुक्त राज्यकारभार आणि वृद्ध राजाचा वैराग्य—याची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच त एवमुत्सन्नभया उरुक्रमे कृतावनामा: प्रययुस्त्रिविष्टपम् । सहस्रशीर्षापि ततो गरुत्मता मधोर्वनं भृत्यदिदृक्षया गत: ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले: उरुक्रम भगवानांनी धीर दिल्याने देवता भयमुक्त झाले; त्यांनी नमस्कार करून त्रिविष्टपाला गेले. त्यानंतर सहस्रशीर्ष अवताराशी अभिन्न भगवान गरुडावर आरूढ होऊन आपल्या भक्त-सेवक ध्रुवाला पाहण्यासाठी मधुवनात गेले।
Verse 2
स वै धिया योगविपाकतीव्रया हृत्पद्मकोशे स्फुरितं तडित्प्रभम् । तिरोहितं सहसैवोपलक्ष्य बहि:स्थितं तदवस्थं ददर्श ॥ २ ॥
तीव्र योगसाधनेच्या परिपाकाने ध्रुव महाराजांच्या हृदयकमळात वीजेसारखी तेजस्वी प्रभुमूर्ती स्फुरत होती; ती सहसा अंतर्धान पावली. ध्रुव व्याकुळ झाले व ध्यान भंगले; पण डोळे उघडताच त्यांनी बाहेर साक्षात् परमेश्वराला तसाच उपस्थित पाहिले, जसा अंतःकरणात पाहत होते।
Verse 3
तद्दर्शनेनागतसाध्वस: क्षिता- ववन्दताङ्गं विनमय्य दण्डवत् । दृग्भ्यां प्रपश्यन् प्रपिबन्निवार्भक- श्चुम्बन्निवास्येन भुजैरिवाश्लिषन् ॥ ३ ॥
समोर प्रभूचे दर्शन होताच ध्रुव महाराज भावविवश झाले. त्यांनी भूमीवर दंडवत् होऊन साष्टांग प्रणाम केला. प्रेमोन्मादात ते नेत्रांनी जणू प्रभूचे पान करीत, मुखाने जणू चरणकमलांचे चुंबन करीत आणि भुजांनी जणू आलिंगन करीत होते।
Verse 4
स तं विवक्षन्तमतद्विदं हरि- र्ज्ञात्वास्य सर्वस्य च हृद्यवस्थित: । कृताञ्जलिं ब्रह्ममयेन कम्बुना पस्पर्श बालं कृपया कपोले ॥ ४ ॥
ध्रुव बालक होता; तो प्रभूची स्तुती करावी असे त्याला वाटले, पण अनुभव नसल्याने योग्य शब्द जुळले नाहीत. सर्वांच्या हृदयात वसलेला हरि त्याची अवस्था जाणून गेला. हात जोडून उभ्या असलेल्या त्या बालकाच्या कपाळावर/गालावर प्रभूने कृपेनं आपल्या ब्रह्ममय शंखाचा स्पर्श केला।
Verse 5
स वै तदैव प्रतिपादितां गिरं दैवीं परिज्ञातपरात्मनिर्णय: । तं भक्तिभावोऽभ्यगृणादसत्वरं परिश्रुतोरुश्रवसं ध्रुवक्षिति: ॥ ५ ॥
त्याच क्षणी ध्रुव महाराजांना दिव्य वाणी प्राप्त झाली आणि त्यांनी वेदांचा निष्कर्ष व परमतत्त्वाचा निश्चय जाणला. सर्वत्र कीर्तिमान श्रीहरीच्या भक्तिमार्गानुसार, पुढे अविनाशी ध्रुवलोक मिळविणारा ध्रुव स्थिरपणे, विचारपूर्वक व निर्णायक प्रार्थना अर्पण करू लागला।
Verse 6
ध्रुव उवाच योऽन्त: प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्तां सञ्जीवयत्यखिलशक्तिधर: स्वधाम्ना । अन्यांश्च हस्तचरणश्रवणत्वगादीन् प्राणान्नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम् ॥ ६ ॥
ध्रुव म्हणाला: हे प्रभो, आपण सर्वशक्तिमान आहात. आपण माझ्या अंतःकरणात प्रवेश करून माझी सुप्त वाणी जागृत करता; तसेच हात-पाय, श्रवण, स्पर्श इत्यादी सर्व इंद्रिये व प्राणशक्ती आपल्या तेजाने सजीव करता. हे भगवन् पुरुषोत्तम, आपणांस नमस्कार असो।
Verse 7
एकस्त्वमेव भगवन्निदमात्मशक्त्या मायाख्ययोरुगुणया महदाद्यशेषम् । सृष्ट्वानुविश्य पुरुषस्तदसद्गुणेषु नानेव दारुषु विभावसुवद्विभासि ॥ ७ ॥
हे भगवन्, तूच एक परम आहेस; तुझ्या आत्मशक्तीने—माया नावाच्या व्यापक गुणमयी शक्तीने—महत्तत्त्वादी सर्व जगत तू निर्माण करतोस. निर्माण करून पुरुषरूपाने तू त्यात अंतर्यामी म्हणून प्रवेश करतोस आणि प्रकृतीच्या असत् गुणांनुसार नानाविध प्रकट होतोस; जसे अग्नी वेगवेगळ्या लाकडांत शिरून विविध प्रकारे तेजस्वी होतो।
Verse 8
त्वद्दत्तया वयुनयेदमचष्ट विश्वं सुप्तप्रबुद्ध इव नाथ भवत्प्रपन्न: । तस्यापवर्ग्यशरणं तव पादमूलं विस्मर्यते कृतविदा कथमार्तबन्धो ॥ ८ ॥
हे नाथ, तुझ्याकडून मिळालेल्या ज्ञानाने तुझ्या शरणागत ब्रह्मदेव हे संपूर्ण विश्व असे पाहतात, जसे झोपेतून जागा झालेला मनुष्य आपले कर्तव्य स्पष्ट पाहतो. मोक्ष इच्छिणाऱ्यांचा एकमेव आश्रय तुझे चरणमूल आहे, आणि तू आर्तांचा बंधू आहेस; मग पूर्ण ज्ञान असलेला विद्वान तुला कसा विसरेल?
Verse 9
नूनं विमुष्टमतयस्तव मायया ते ये त्वां भवाप्ययविमोक्षणमन्यहेतो: । अर्चन्ति कल्पकतरुं कुणपोपभोग्य- मिच्छन्ति यत्स्पर्शजं निरयेऽपि नृणाम् ॥ ९ ॥
या कातडीच्या पिशवीसारख्या देहाच्या भोगासाठी जे तुझी पूजा करतात, त्यांची बुद्धी निश्चयच तुझ्या मायेनं हरपलेली असते. जन्म-मृत्यूतून सोडवणारा आणि कल्पवृक्षासारखा तू असताना देखील ते (माझ्यासारखे मूढ) इंद्रियभोगाचे वर मागतात—जे तर नरकात राहणाऱ्यांनाही मिळतात।
Verse 10
या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्म ध्यानाद्भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् । सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किं त्वन्तकासिलुलितात्पततां विमानात् ॥ १० ॥
हे नाथ, तुझ्या पद्मचरणांचे ध्यान किंवा तुझ्या शुद्ध भक्तांकडून तुझ्या गुणकथा ऐकणे—यातून देहधाऱ्यांना जो अनंत आनंद मिळतो, तो ब्रह्मानंदापेक्षाही परे आहे, जिथे जीव स्वतःला निराकार ब्रह्मात एकरूप मानतो. जेव्हा भक्तिरसापुढे ब्रह्मानंदही पराभूत होतो, तेव्हा स्वर्गारोहणाचा क्षणभंगुर सुखभोग काय सांगावा—जो काळरूपी तलवारीने छिन्न होऊन, जणू विमानातून पडल्याप्रमाणे, शेवटी नष्ट होतो।
Verse 11
भक्तिं मुहु: प्रवहतां त्वयि मे प्रसङ्गो भूयादनन्त महताममलाशयानाम् । येनाञ्जसोल्बणमुरुव्यसनं भवाब्धिं नेष्ये भवद्गुणकथामृतपानमत्त: ॥ ११ ॥
ध्रुव महाराज म्हणाले: हे अनंत प्रभो, मला अशा महात्मा निर्मळ भक्तांचा सत्संग लाभो, ज्यांची तुझ्यावरील प्रेमभक्ती नदीच्या लाटांसारखी अखंड वाहत राहते. त्या भक्तिसाधनेने मी ज्वाळांसारख्या संकटांच्या लाटांनी भरलेल्या या भवसागराला नक्कीच पार करीन, कारण मी तुझ्या गुण-लीलांच्या अमृतकथेचे पान करून मत्त होत आहे।
Verse 12
ते न स्मरन्त्यतितरां प्रियमीश मर्त्यं ये चान्वद: सुतसुहृद्गृहवित्तदारा: । ये त्वब्जनाभ भवदीयपदारविन्द सौगन्ध्यलुब्धहृदयेषु कृतप्रसङ्गा: ॥ १२ ॥
हे कमलनाभ प्रभो! ज्यांचे हृदय तुझ्या चरणकमळांच्या सुगंधासाठी आसुसले आहे अशा भक्तांचा संग ज्याला मिळतो, तो देहाला व देहसंबंधी पुत्र, मित्र, घर, धन व पत्नी—जे भोग्यांना अतिशय प्रिय—यांना मुळीच महत्त्व देत नाही।
Verse 13
तिर्यङ्नगद्विजसरीसृपदेवदैत्य मर्त्यादिभि: परिचितं सदसद्विशेषम् । रूपं स्थविष्ठमज ते महदाद्यनेकं नात: परं परम वेद्मि न यत्र वाद: ॥ १३ ॥
हे अज, परम प्रभो! पशु, वृक्ष, पक्षी, सर्प, देव, दैत्य व मनुष्य इत्यादी अनेक जीवांनी भरलेले हे विश्व महत्तत्त्वादि कारणाने कधी प्रकट तर कधी अप्रकट होते—हे मला माहीत आहे. पण आज तुझ्यात जे परम, स्थूल व अद्भुत रूप मी पाहतो आहे, ते मी कधीच अनुभवलं नव्हतं; आता सर्व वाद-विवाद थांबले।
Verse 14
कल्पान्त एतदखिलं जठरेण गृह्णन् शेते पुमान्स्वदृगनन्तसखस्तदङ्के । यन्नाभिसिन्धुरुहकाञ्चनलोकपद्म- गर्भे द्युमान्भगवते प्रणतोऽस्मि तस्मै ॥ १४ ॥
हे प्रभो! कल्पाच्या अंताला गर्भोदकशायी भगवान् सर्व प्रकट विश्व आपल्या उदरात विलीन करून अनंत शेषाच्या अंकावर शयन करतात. त्यांच्या नाभीतून सुवर्ण दांड्यावर कमळ प्रकट होते आणि त्या कमळात ब्रह्मदेव उत्पन्न होतात. आपणच ते परम भगवान् आहात असे मी जाणतो; म्हणून मी आपल्याला नमस्कार करतो।
Verse 15
त्वं नित्यमुक्तपरिशुद्धविबुद्ध आत्मा कूटस्थ आदिपुरुषो भगवांस्त्र्यधीश: । यद्बुद्ध्यवस्थितिमखण्डितया स्वदृष्टया द्रष्टा स्थितावधिमखो व्यतिरिक्त आस्से ॥ १५ ॥
हे प्रभो! आपण नित्यमुक्त, परम शुद्ध व पूर्ण प्रबुद्ध आत्मा आहात; कूटस्थ परमात्मा, आदिपुरुष, षडैश्वर्यसम्पन्न भगवान् आणि त्रिगुणांचे नित्य अधिपती आहात. आपल्या अखंड दिव्य दृष्टिने आपण बुद्धीच्या सर्व अवस्थांचा साक्षी आहात. यज्ञफळांचा भोक्ता असूनही आपण जीवांपासून सर्वथा भिन्न व निर्लिप्त राहता; विष्णुरूपाने विश्वव्यवहार सांभाळूनही अलिप्त आहात।
Verse 16
यस्मिन्विरुद्धगतयो ह्यनिशं पतन्ति विद्यादयो विविधशक्तय आनुपूर्व्यात् । तद्ब्रह्म विश्वभवमेकमनन्तमाद्य- मानन्दमात्रमविकारमहं प्रपद्ये ॥ १६ ॥
हे प्रभो! आपल्या ब्रह्म-प्रकाशात ज्ञान व अज्ञान अशा दोन विरोधी प्रवृत्ती सदैव असतात आणि आपल्या विविध शक्ती क्रमाने प्रकट होत राहतात. तेच एक, अनंत, आद्य, अविकार, केवळ आनंदस्वरूप ब्रह्म विश्वाचे कारण आहे. आपणच ते ब्रह्म आहात; म्हणून मी आपल्याला शरण जाऊन नमस्कार करतो।
Verse 17
सत्याशिषो हि भगवंस्तव पादपद्म- माशीस्तथानुभजत: पुरुषार्थमूर्ते: । अप्येवमर्य भगवान्परिपाति दीनान् वाश्रेव वत्सकमनुग्रहकातरोऽस्मान् ॥ १७ ॥
हे भगवन्! आपणच सत्य आशीर्वादांचे परम अधिष्ठान, पुरुषार्थाचे मूर्तिमंत स्वरूप आहात. जो अनन्य भावाने आपल्या चरणकमलांची भक्ती करतो, त्याच्यासाठी राज्यसत्ता भोगण्यापेक्षा ती सेवा अधिक श्रेष्ठ आहे. माझ्यासारख्या अज्ञ भक्तांना आपण निरहेतुक कृपेने तसेच सांभाळता, जसे गाय नवजात वासराला दूध देऊन व संरक्षण करून पोसते.
Verse 18
मैत्रेय उवाच अथाभिष्टुत एवं वै सत्सङ्कल्पेन धीमता । भृत्यानुरक्तो भगवान् प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १८ ॥
मैत्रेय ऋषी म्हणाले—हे विदुर! सत्संकल्प व बुद्धिमत्ता असलेल्या ध्रुव महाराजांनी स्तुती पूर्ण केल्यावर, आपल्या भक्त-सेवकांवर प्रेम करणाऱ्या भगवानांनी त्याचे अभिनंदन करून असे म्हटले।
Verse 19
श्रीभगवानुवाच वेदाहं ते व्यवसितं हृदि राजन्यबालक । तत्प्रयच्छामि भद्रं ते दुरापमपि सुव्रत ॥ १९ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे राजपुत्र ध्रुव! तुझ्या हृदयातील निश्चय व इच्छा मला ज्ञात आहे. हे सुव्रत, तुझे कल्याण असो. जे मिळवणे कठीण आहे तेही मी तुला प्रदान करीन.
Verse 20
नान्यैरधिष्ठितं भद्र यद्भ्राजिष्णु ध्रुवक्षिति । यत्र ग्रहर्क्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ॥ २० ॥ मेढ्यां गोचक्रवत्स्थास्नु परस्तात्कल्पवासिनाम् । धर्मोऽग्नि: कश्यप: शुक्रो मुनयो ये वनौकस: । चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत्सतारका: ॥ २१ ॥
भगवान म्हणाले—हे ध्रुव, मी तुला तेजस्वी ध्रुवलोक देईन, जो कल्पांताच्या प्रलयानंतरही टिकून राहील. त्या लोकाभोवती ग्रह, नक्षत्र व तारकांचे चक्र स्थिर आहे; आकाशातील सर्व ज्योती त्याची परिक्रमा करतात, जसे धान्य कुटण्यासाठी बैल खांबाभोवती फिरतात. धर्म, अग्नि, कश्यप, शुक्र इत्यादी ऋषींनी वसलेल्या तारकाही त्याला उजवीकडे ठेवून परिभ्रमण करतात।
Verse 21
नान्यैरधिष्ठितं भद्र यद्भ्राजिष्णु ध्रुवक्षिति । यत्र ग्रहर्क्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ॥ २० ॥ मेढ्यां गोचक्रवत्स्थास्नु परस्तात्कल्पवासिनाम् । धर्मोऽग्नि: कश्यप: शुक्रो मुनयो ये वनौकस: । चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत्सतारका: ॥ २१ ॥
भगवान म्हणाले—हे ध्रुव, मी तुला तेजस्वी ध्रुवलोक देईन, जो कल्पांताच्या प्रलयानंतरही टिकून राहील. त्या लोकाभोवती ग्रह, नक्षत्र व तारकांचे चक्र स्थिर आहे; आकाशातील सर्व ज्योती त्याची परिक्रमा करतात, जसे धान्य कुटण्यासाठी बैल खांबाभोवती फिरतात. धर्म, अग्नि, कश्यप, शुक्र इत्यादी ऋषींनी वसलेल्या तारकाही त्याला उजवीकडे ठेवून परिभ्रमण करतात।
Verse 22
प्रस्थिते तु वनं पित्रा दत्त्वा गां धर्मसंश्रय: । षट्-त्रिंशद्वर्षसाहस्रं रक्षिताव्याहतेन्द्रिय: ॥ २२ ॥
तुझे पिता वनात प्रस्थित झाल्यावर राज्य देईल; तेव्हा तू धर्माचा आश्रय घेऊन छत्तीस हजार वर्षे अखंडपणे संपूर्ण पृथ्वीचे राज्य करशील. तुझ्या इंद्रिया आजसारख्या अजेय राहतील आणि तुला वार्धक्य येणार नाही.
Verse 23
त्वद्भ्रातर्युत्तमे नष्टे मृगयायां तु तन्मना: । अन्वेषन्ती वनं माता दावाग्निं सा प्रवेक्ष्यति ॥ २३ ॥
पुढे कधीतरी तुझा भाऊ उत्तम वनात शिकारीस जाईल; शिकारीत तन्मय होऊन तो मारला जाईल. पुत्रमरणाने वेडी झालेली तुझी सावत्र माता सुरुची त्याचा शोध घेत वनात जाईल, पण दावाग्नीत भस्म होईल.
Verse 24
इष्ट्वा मां यज्ञहृदयं यज्ञै: पुष्कलदक्षिणै: । भुक्त्वा चेहाशिष: सत्या अन्ते मां संस्मरिष्यसि ॥ २४ ॥
मी सर्व यज्ञांचे हृदय आहे. तू पुष्कळ दक्षिणांसह अनेक महान यज्ञांनी माझी आराधना करशील. अशा रीतीने येथे सत्य आशीर्वादरूप सुख भोगशील आणि शेवटी माझे स्मरण करशील.
Verse 25
ततो गन्तासि मत्स्थानं सर्वलोकनमस्कृतम् । उपरिष्टादृषिभ्यस्त्वं यतो नावर्तते गत: ॥ २५ ॥
त्यानंतर या देहाचा त्याग करून तू माझ्या धामाला जाशील, ज्याला सर्व लोकांचे निवासी नमस्कार करतात. ते सप्तऋषींच्या लोकांपेक्षाही वर आहे; तेथे गेल्यावर पुन्हा या भौतिक जगात परतावे लागत नाही.
Verse 26
मैत्रेय उवाच इत्यर्चित: स भगवानतिदिश्यात्मन: पदम् । बालस्य पश्यतो धाम स्वमगाद्गरुडध्वज: ॥ २६ ॥
मैत्रेय म्हणाले: अशा प्रकारे बालक ध्रुवाने पूजून सन्मान केल्यावर, त्याला आपले धाम प्रदान करून, गरुडध्वज भगवान विष्णू ध्रुव पाहत असतानाच आपल्या धामाला परत गेले.
Verse 27
सोऽपि सङ्कल्पजं विष्णो: पादसेवोपसादितम् । प्राप्य सङ्कल्पनिर्वाणं नातिप्रीतोऽभ्यगात्पुरम् ॥ २७ ॥
विष्णूच्या चरणकमलांची सेवा करून संकल्पाचे फळ मिळवूनही ध्रुव महाराज फारसे प्रसन्न झाले नाहीत; म्हणून ते आपल्या नगरास परत गेले।
Verse 28
विदुर उवाच सुदुर्लभं यत्परमं पदं हरे- र्मायाविनस्तच्चरणार्चनार्जितम् । लब्ध्वाप्यसिद्धार्थमिवैकजन्मना कथं स्वमात्मानममन्यतार्थवित् ॥ २८ ॥
विदुर म्हणाले—हे ब्राह्मण! हरीचे परम पद अत्यंत दुर्लभ आहे; ते केवळ शुद्ध भक्तीने, चरणार्चनेनेच मिळते. ध्रुवाने एकाच जन्मात ते मिळवूनही, ज्ञानी असून, तो का असंतुष्ट राहिला?
Verse 29
मैत्रेय उवाच मातु: सपत्न्या वाग्बाणैर्हृदि विद्धस्तु तान् स्मरन् । नैच्छन्मुक्तिपतेर्मुक्तिं तस्मात्तापमुपेयिवान् ॥ २९ ॥
मैत्रेय म्हणाले—सावत्र आईच्या कठोर वचनांच्या बाणांनी ध्रुवाचे हृदय विद्ध झाले होते; ते स्मरून तो मुक्तिपतीकडूनही मुक्ति मागेना. शेवटी भगवान प्रकट झाल्यावर, मनातील भौतिक मागण्यांबद्दल तो लज्जित झाला।
Verse 30
ध्रुव उवाच समाधिना नैकभवेन यत्पदं विदु: सनन्दादय ऊर्ध्वरेतस: । मासैरहं षड्भिरमुष्य पादयो- श्छायामुपेत्यापगत: पृथङ्मति: ॥ ३० ॥
ध्रुव मनात म्हणाला—समाधीत असलेले सनंदनादी ऊर्ध्वरेता ब्रह्मचारी अनेक जन्मांनी ज्यांच्या चरणांची शरण मिळवतात, त्या चरणांच्या छायेत मी सहा महिन्यांत पोहोचलो; तरी प्रभूपासून वेगळी बुद्धी ठेवल्याने मी माझ्या स्थानावरून घसरलो।
Verse 31
अहो बत ममानात्म्यं मन्दभाग्यस्य पश्यत । भवच्छिद: पादमूलं गत्वायाचे यदन्तवत् ॥ ३१ ॥
अहो! माझ्यासारख्या मंदभाग्याचे हे अनात्म्य पाहा. जन्म-मृत्यूची साखळी तोडणाऱ्या भगवंताच्या चरणमुळाशी जाऊनही मी मूर्खपणाने नश्वर गोष्टी मागितल्या।
Verse 32
मतिर्विदूषिता देवै: पतद्भिरसहिष्णुभि: । यो नारदवचस्तथ्यं नाग्राहिषमसत्तम: ॥ ३२ ॥
उच्च लोकांतील देवांनाही पुन्हा खाली यावे लागते; म्हणून माझ्या भक्तीने वैकुंठप्राप्ती होत आहे याचा त्यांना मत्सर व असहिष्णुता आहे. त्या देवांनी माझी बुद्धी भ्रष्ट केली; म्हणूनच नारदमुनींचे सत्य उपदेशरूपी वर मी स्वीकारू शकलो नाही।
Verse 33
दैवीं मायामुपाश्रित्य प्रसुप्त इव भिन्नदृक् । तप्ये द्वितीयेऽप्यसति भ्रातृभ्रातृव्यहृद्रुजा ॥ ३३ ॥
मी दैवी मायेला आश्रयून होतो; खरे तत्त्व न कळल्याने जणू तिच्या मांडीवर झोपलो होतो. द्वैतदृष्टीच्या भ्रमात मी भावालाच शत्रू मानले आणि ‘हे माझे वैरी आहेत’ असे खोटे समजून अंतःकरणात दुःखाने तळमळत राहिलो।
Verse 34
मयैतत्प्रार्थितं व्यर्थं चिकित्सेव गतायुषि । प्रसाद्य जगदात्मानं तपसा दुष्प्रसादनम् । भवच्छिदमयाचेऽहं भवं भाग्यविवर्जित: ॥ ३४ ॥
मी जे मागितले ते व्यर्थ—जणू मृत माणसावर उपचार. तपस्येने ज्यांना प्रसन्न करणे कठीण, त्या जगदात्मा परमेश्वरांना मी प्रसन्न केले; तरीही जन्म-मृत्यूचा बंध तोडणाऱ्या प्रभूला भेटूनसुद्धा मी दुर्दैवाने पुन्हा त्याच सांसारिक स्थितीचीच याचना केली।
Verse 35
वाराज्यं यच्छतो मौढ्यान्मानो मे भिक्षितो बत । ईश्वरात्क्षीणपुण्येन फलीकारानिवाधन: ॥ ३५ ॥
माझ्या मूर्खपणामुळे आणि पुण्य क्षीण झाल्यामुळे, प्रभूने स्वतःची सेवा-दास्य देऊ केली तरी मी मान, कीर्ती व संपत्तीच मागितली. मी त्या गरीबासारखा आहे की जो महान सम्राटाला प्रसन्न करूनही अज्ञानाने फक्त तुटके तांदळाचे दाणेच मागतो।
Verse 36
मैत्रेय उवाच न वै मुकुन्दस्य पदारविन्दयोरजोजुषस्तात भवादृशा जना: । वाञ्छन्ति तद्दास्यमृतेऽर्थमात्मनोयदृच्छया लब्धमन:समृद्धय: ॥ ३६ ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे विदुर! तुझ्यासारखे मुकुंदाच्या चरणकमलांचे शुद्ध भक्त, जे त्यांच्या चरणमधुरसात आसक्त असतात, ते प्रभूच्या चरणसेवेतच तृप्त राहतात. जीवनाच्या कोणत्याही स्थितीत ते संतुष्ट असतात; म्हणून ते प्रभूकडे भौतिक समृद्धी मागत नाहीत।
Verse 37
आकर्ण्यात्मजमायान्तं सम्परेत्य यथागतम् । राजा न श्रद्दधे भद्रमभद्रस्य कुतो मम ॥ ३७ ॥
पुत्र ध्रुव परत येत असल्याचे ऐकून, जणू मृत्यूनंतर पुन्हा जीवन मिळावे तसे, राजा उत्तानपादाला त्या वार्तेवर विश्वास बसेना. स्वतःला अत्यंत अभागी मानून तो म्हणाला—माझ्या वाट्याला असे शुभ कसे येईल?
Verse 38
श्रद्धाय वाक्यं देवर्षेर्हर्षवेगेन धर्षित: । वार्ताहर्तुरतिप्रीतो हारं प्रादान्महाधनम् ॥ ३८ ॥
दूताच्या शब्दांवर जरी त्याचा विश्वास बसेना, तरी देवर्षी नारदांच्या वचनावर त्याची पूर्ण श्रद्धा होती. त्या वार्तेने तो आनंदावेगाने भारावून गेला आणि अत्यंत संतोषाने वार्ताहराला मौल्यवान हार देऊन सन्मान केला।
Verse 39
सदश्वं रथमारुह्य कार्तस्वरपरिष्कृतम् । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च पर्यस्तोऽमात्यबन्धुभि: ॥ ३९ ॥ शङ्खदुन्दुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वेणुभि: । निश्चक्राम पुरात्तूर्णमात्मजाभीक्षणोत्सुक: ॥ ४० ॥
मग राजा उत्तानपाद उत्तम घोड्यांनी जोडलेल्या, सुवर्णकामाने सजवलेल्या रथावर आरूढ झाला. त्याच्यासोबत विद्वान ब्राह्मण, कुलवृद्ध, अधिकारी, मंत्री व निकटचे मित्र होते. शंख-नाद, दुंदुभी, वेणू आणि वेदमंत्रांच्या मंगलघोषात, पुत्रदर्शनाची उत्कंठा बाळगून तो त्वरित नगराबाहेर निघाला।
Verse 40
सदश्वं रथमारुह्य कार्तस्वरपरिष्कृतम् । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च पर्यस्तोऽमात्यबन्धुभि: ॥ ३९ ॥ शङ्खदुन्दुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वेणुभि: । निश्चक्राम पुरात्तूर्णमात्मजाभीक्षणोत्सुक: ॥ ४० ॥
मग राजा उत्तानपाद उत्तम घोड्यांनी जोडलेल्या, सुवर्णकामाने सजवलेल्या रथावर आरूढ झाला. त्याच्यासोबत विद्वान ब्राह्मण, कुलवृद्ध, अधिकारी, मंत्री व निकटचे मित्र होते. शंख-नाद, दुंदुभी, वेणू आणि वेदमंत्रांच्या मंगलघोषात, पुत्रदर्शनाची उत्कंठा बाळगून तो त्वरित नगराबाहेर निघाला।
Verse 41
सुनीति: सुरुचिश्चास्य महिष्यौ रुक्मभूषिते । आरुह्य शिबिकां सार्धमुत्तमेनाभिजग्मतु: ॥ ४१ ॥
राजाच्या दोन्ही राण्या—सुनीती व सुरुची—सुवर्णाभूषणांनी नटलेल्या पालखीत बसून, दुसरा पुत्र उत्तम याच्यासह त्या मिरवणुकीत सहभागी झाल्या।
Verse 42
तं दृष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् । अवरुह्य नृपस्तूर्णमासाद्य प्रेमविह्वल: ॥ ४२ ॥ परिरेभेऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घोत्कण्ठमना: श्वसन् । विष्वक्सेनाङ्घ्रिसंस्पर्शहताशेषाघबन्धनम् ॥ ४३ ॥
ध्रुव महाराज उपवनाजवळ वेगाने येत आहेत असे पाहताच राजा उत्तानपाद घाईघाईने रथातून उतरले. दीर्घकाळच्या उत्कंठेने प्रेमविह्वळ होऊन ते पुढे धावले व जोराने श्वास घेत दोन्ही बाहूंनी पुत्राला घट्ट मिठी मारली. पण ध्रुव आता पूर्वीसारखे नव्हते; भगवान विष्वक्सेनांच्या चरणकमलांच्या स्पर्शाने त्यांचे सर्व पापबंधन नष्ट होऊन ते पूर्णतः पवित्र झाले होते।
Verse 43
तं दृष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् । अवरुह्य नृपस्तूर्णमासाद्य प्रेमविह्वल: ॥ ४२ ॥ परिरेभेऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घोत्कण्ठमना: श्वसन् । विष्वक्सेनाङ्घ्रिसंस्पर्शहताशेषाघबन्धनम् ॥ ४३ ॥
ध्रुवाला पाहताच राजा उत्तानपाद प्रेमविह्वळ होऊन रथातून उतरले व त्वरित पुढे जाऊन, दीर्घ उत्कंठेने श्वास घेत, दोन्ही बाहूंनी पुत्राला आलिंगन दिले. पण ध्रुव आता पूर्वीसारखा नव्हता; भगवान विष्वक्सेनांच्या चरणकमलांच्या स्पर्शाने त्याची सर्व पापबंधनं नष्ट होऊन तो आध्यात्मिक उन्नतीने पूर्ण पवित्र झाला होता।
Verse 44
अथाजिघ्रन्मुहुर्मूर्ध्नि शीतैर्नयनवारिभि: । स्नापयामास तनयं जातोद्दाममनोरथ: ॥ ४४ ॥
त्यानंतर ध्रुव महाराजांची भेट झाल्याने राजा उत्तानपादांची दीर्घकाळची इच्छा पूर्ण झाली. म्हणून ते वारंवार ध्रुवाच्या मस्तकाचा सुगंध घेत राहिले आणि डोळ्यांतून वाहणाऱ्या अतिशय थंड अश्रुधारांनी पुत्राला जणू स्नान घातले।
Verse 45
अभिवन्द्य पितु: पादावाशीर्भिश्चाभिमन्त्रित: । ननाम मातरौ शीर्ष्णा सत्कृत: सज्जनाग्रणी: ॥ ४५ ॥
त्यानंतर सज्जनांमध्ये अग्रणी असलेल्या ध्रुव महाराजांनी प्रथम पित्याच्या चरणांना वंदन केले आणि पित्याच्या आशीर्वाद व स्नेहपूर्ण वचनांनी सन्मंत्रित झाले. मग पित्याने सत्कार केल्यावर त्यांनी मस्तक झुकवून आपल्या दोन्ही मातांच्या चरणांनाही नमस्कार केला।
Verse 46
सुरुचिस्तं समुत्थाप्य पादावनतमर्भकम् । परिष्वज्याह जीवेति बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४६ ॥
ध्रुव महाराजांचा निष्पाप बालक तिच्या चरणांवर नतमस्तक होताच सुरुचीने त्वरित त्याला उचलून घेतले, दोन्ही हातांनी मिठी मारली आणि भावनांच्या अश्रूंनी गद्गद झालेल्या वाणीने आशीर्वाद दिला—“बाळा, चिरंजीव हो!”
Verse 47
यस्य प्रसन्नो भगवान् गुणैर्मैत्र्यादिभिर्हरि: । तस्मै नमन्ति भूतानि निम्नमाप इव स्वयम् ॥ ४७ ॥
ज्याच्यावर मैत्री इत्यादी गुणांमुळे भगवान् हरि प्रसन्न होतो, त्याला सर्व भूतें स्वभावतः नमस्कार करतात; जसे पाणी आपोआप उताराकडे वाहते।
Verse 48
उत्तमश्च ध्रुवश्चोभावन्योन्यं प्रेमविह्वलौ । अङ्गसङ्गादुत्पुलकावस्रौघं मुहुरूहतु: ॥ ४८ ॥
उत्तम आणि ध्रुव हे दोन्ही भाऊ परस्पर प्रेमाने विह्वळ झाले. आलिंगन होताच अंगावर रोमांच उठला आणि ते वारंवार अश्रुधारा वाहू लागले।
Verse 49
सुनीतिरस्य जननी प्राणेभ्योऽपि प्रियं सुतम् । उपगुह्य जहावाधिं तदङ्गस्पर्शनिर्वृता ॥ ४९ ॥
ध्रुव महाराजांची खरी माता सुनीतीने प्राणांपेक्षाही प्रिय अशा पुत्राला कवेत घेतले. त्याच्या अंगस्पर्शाने तृप्त होऊन तिने सर्व सांसारिक दुःख विसरले।
Verse 50
पय: स्तनाभ्यां सुस्राव नेत्रजै: सलिलै: शिवै: । तदाभिषिच्यमानाभ्यां वीर वीरसुवो मुहु: ॥ ५० ॥
हे विदुर, त्या वीराची जननी सुनीतीच्या स्तनांतून दूध आणि डोळ्यांतून शुभ अश्रू वाहू लागले. त्या दोन्ही प्रवाहांनी ध्रुव महाराजांचे सर्व अंग वारंवार भिजले—हे अत्यंत मंगल लक्षण होते।
Verse 51
तां शशंसुर्जना राज्ञीं दिष्टया ते पुत्र आर्तिहा । प्रतिलब्धश्चिरं नष्टो रक्षिता मण्डलं भुव: ॥ ५१ ॥
राजवाड्यातील लोकांनी राणीची स्तुती केली: ‘राणीमाता, तुमचे भाग्य धन्य! तुमचा पुत्र दुःखनाशक आहे. तो फार काळ हरवला होता, आता परत मिळाला; तो दीर्घकाळ तुमचे रक्षण करील आणि तुमचे कष्ट संपवील.’
Verse 52
अभ्यर्चितस्त्वया नूनं भगवान्प्रणतार्तिहा । यदनुध्यायिनो धीरा मृत्युं जिग्यु: सुदुर्जयम् ॥ ५२ ॥
देवी, तू नक्कीच शरणागतांचे दुःख हरिणाऱ्या भगवंताची उपासना केली आहे; ज्यांचे अखंड ध्यान करणारे धीर पुरुष जन्म-मृत्यूचा दुर्जय प्रवाहही जिंकतात—ही सिद्धी अत्यंत दुर्लभ आहे।
Verse 53
लाल्यमानं जनैरेवं ध्रुवं सभ्रातरं नृप: । आरोप्य करिणीं हृष्ट: स्तूयमानोऽविशत्पुरम् ॥ ५३ ॥
अशा रीतीने लोकांच्या प्रेमळ स्तुतीने ध्रुव व त्याचा भाऊ गौरविले जात असताना, राजा अत्यंत हर्षित झाला. त्याने दोघांना हत्तीणीवर बसवून, सर्वांच्या स्तुतिगानात राजधानीत प्रवेश केला।
Verse 54
तत्र तत्रोपसंक्लृप्तैर्लसन्मकरतोरणै: । सवृन्दै: कदलीस्तम्भै: पूगपोतैश्च तद्विधै: ॥ ५४ ॥
नगरात ठिकठिकाणी झळाळते मकर-आकृती तोरण उभारले होते; घोसांसह केळीचे स्तंभ आणि पान-फांद्यांसह सुपारीची झाडेही इथे-तिथे सजलेली दिसत होती।
Verse 55
चूतपल्लववास:स्रङ्मुक्तादामविलम्बिभि: । उपस्कृतं प्रतिद्वारमपां कुम्भै: सदीपकै: ॥ ५५ ॥
प्रत्येक द्वाराशी पाण्याने भरलेले कलश व प्रज्वलित दीप ठेवले होते; रंगीबेरंगी वस्त्रे, फुलांच्या माळा, मोत्यांच्या माळा आणि लोंबकळणाऱ्या आंब्याच्या पानांनी द्वारे सजविली होती।
Verse 56
प्राकारैर्गोपुरागारै: शातकुम्भपरिच्छदै: । सर्वतोऽलड़्क़ृतं श्रीमद्विमानशिखरद्युभि: ॥ ५६ ॥
राजधानीतील प्राकार, गोपुरे व राजवाडे अत्यंत सुंदर होते; या प्रसंगी ते सर्वत्र सुवर्णालंकारांनी सजविले गेले. राजवाड्यांचे शिखर तसेच नगरावर घिरट्या घालणाऱ्या दिव्य विमानांचे शिखरही झळकत होते।
Verse 57
मृष्टचत्वररथ्याट्टमार्गं चन्दनचर्चितम् । लाजाक्षतै: पुष्पफलैस्तण्डुलैर्बलिभिर्युतम् ॥ ५७ ॥
नगरातील चौक, गल्ली, रस्ते व चौरस्त्यांवरील उंच चबुतरे नीट स्वच्छ करून चंदनमिश्रित जलाने शिंपडले; लाजा, अक्षत, फुले-फळे, तांदूळ व विविध मंगल-बलि सर्वत्र उधळल्या।
Verse 58
ध्रुवाय पथि दृष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रिय: । सिद्धार्थाक्षतदध्यम्बुदूर्वापुष्पफलानि च ॥ ५८ ॥ उपजह्रु: प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिष: सती: । शृण्वंस्तद्वल्गुगीतानि प्राविशद्भवनं पितु: ॥ ५९ ॥
मार्गावर ध्रुव दिसताच आसपासच्या गृहिणी ठिकठिकाणी मातृस्नेहाने जमल्या आणि आशीर्वाद देत पांढरी मोहरी, ज्वारी/यव, दही, पाणी, दूर्वा, फळे व फुले उधळू लागल्या। त्यांची मधुर गीते ऐकत ध्रुव पित्याच्या राजभवनात प्रवेशला।
Verse 59
ध्रुवाय पथि दृष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रिय: । सिद्धार्थाक्षतदध्यम्बुदूर्वापुष्पफलानि च ॥ ५८ ॥ उपजह्रु: प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिष: सती: । शृण्वंस्तद्वल्गुगीतानि प्राविशद्भवनं पितु: ॥ ५९ ॥
मार्गावर ध्रुव दिसताच आसपासच्या गृहिणी ठिकठिकाणी मातृस्नेहाने जमल्या आणि आशीर्वाद देत पांढरी मोहरी, यव, दही, पाणी, दूर्वा, फळे व फुले उधळू लागल्या। त्यांची मधुर गीते ऐकत ध्रुव पित्याच्या राजभवनात प्रवेशला।
Verse 60
महामणिव्रातमये स तस्मिन्भवनोत्तमे । लालितो नितरां पित्रा न्यवसद्दिवि देववत् ॥ ६० ॥
त्यानंतर ध्रुव महाराज अत्यंत मौल्यवान रत्नांनी सजलेल्या त्या श्रेष्ठ राजभवनात राहू लागले। स्नेही पित्याने त्यांचे विशेष लालनपालन केले, आणि तेथे ते देव लोकातील देवांसारखे निवास करू लागले।
Verse 61
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । आसनानि महार्हाणि यत्र रौक्मा उपस्करा: ॥ ६१ ॥
त्या प्रासादात शय्या दुधाच्या फेसासारख्या शुभ्र व अतिशय मऊ होत्या। पलंग हस्तिदंताचे असून सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेले होते; तसेच आसने, पाट, चौक्या व इतर उपस्कर सर्व सुवर्णमय व अत्यंत मौल्यवान होते।
Verse 62
यत्र स्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । मणिप्रदीपा आभान्ति ललनारत्नसंयुता: ॥ ६२ ॥
जिथे स्फटिक व महा-मरकतांच्या भिंतींवर बहुमोल रत्नांची नक्षी होती, आणि सुंदरींच्या प्रतिमा हातात मणिदीप घेऊन उजळत होत्या—असा राजवाडा शोभून दिसत होता।
Verse 63
उद्यानानि च रम्याणि विचित्रैरमरद्रुमै: । कूजद्विहङ्गमिथुनैर्गायन्मत्तमधुव्रतै: ॥ ६३ ॥
राजनिवासाभोवती रम्य उद्याने होती; त्यांत स्वर्गलोकातून आणलेली विविध अमरवृक्षे होती. त्या वृक्षांवर कूजन करणारी पक्ष्यांची जोडपी आणि मधात मत्त झालेले भुंगे मधुर गान करीत होते।
Verse 64
वाप्यो वैदूर्यसोपाना: पद्मोत्पलकुमुद्वती: । हंसकारण्डवकुलैर्जुष्टाश्चक्राह्वसारसै: ॥ ६४ ॥
तेथे वैदूर्य-मण्यांच्या पायऱ्यांनी युक्त अशी तळी होती; ती पद्म, उत्पल व कुमुदांनी भरलेली होती, आणि त्यांत हंस, कारंडव, चक्रवाक, सारस इत्यादी श्रेष्ठ पक्षी दिसत होते।
Verse 65
उत्तानपादो राजर्षि: प्रभावं तनयस्य तम् । श्रुत्वा दृष्ट्वाद्भुततमं प्रपेदे विस्मयं परम् ॥ ६५ ॥
राजर्षी उत्तानपादाने पुत्र ध्रुव महाराजांची कीर्ती ऐकून आणि त्यांचा अद्भुत प्रभाव प्रत्यक्ष पाहून परम विस्मय व अंतःकरणी महान् संतोष अनुभवला।
Verse 66
वीक्ष्योढवयसं तं च प्रकृतीनां च सम्मतम् । अनुरक्तप्रजं राजा ध्रुवं चक्रे भुव: पतिम् ॥ ६६ ॥
राजा उत्तानपादाने पाहिले की ध्रुव महाराज राज्यकारभारासाठी योग्य परिपक्व झाले आहेत, मंत्रीवर्गही सहमत आहे आणि प्रजाही त्यांच्यावर प्रेम करते; तेव्हा त्यांनी ध्रुवाला या भूमीचा सम्राट केले।
Verse 67
आत्मानं च प्रवयसमाकलय्य विशाम्पति: । वनं विरक्त: प्रातिष्ठद्विमृशन्नात्मनो गतिम् ॥ ६७ ॥
आपले वाढते वय ओळखून व आत्मकल्याणाचा विचार करून, राजा उत्तानपाद वैराग्याने विषयांपासून विरक्त होऊन वनात निघून गेले।
Frequently Asked Questions
The conchshell touch signifies divine empowerment (anugraha) whereby the Lord removes incapacity and grants siddhi of expression aligned with siddhānta. Dhruva, though a child, becomes able to offer conclusive prayers because the Lord, as antaryāmī (indwelling Supersoul), activates his speech and reveals Vedic conclusion—illustrating that bhakti is not dependent on age or scholarship but on mercy.
Dhruva’s dissatisfaction is the symptom of purification: upon seeing the Supreme Lord, he recognizes the smallness of his earlier motive (revenge and prestige) compared to the Lord’s gift—service and liberation from saṁsāra. His remorse reflects the bhakta’s dawning vairāgya: material boons, even extraordinary ones like Dhruva-loka, appear insignificant beside unalloyed devotion and the Lord’s personal service.
Dhruva explicitly ranks the bliss of hearing and meditating on the Lord’s lotus feet above brahmānanda (impersonal absorption) and far above svarga, which ends under kāla (time). The teaching is that devotional bliss is unlimited because it is relationship-based (sevā and prema) with Bhagavān, whereas impersonal and heavenly attainments remain finite or reversible.
The chapter states that luminaries and star systems, including those associated with great sages (e.g., Dharma, Agni, Kaśyapa, Śukra), circumambulate the polestar, keeping it to their right. This depicts Dhruva-loka as a stable cosmic pivot and also symbolizes the devotee’s fixedness: Dhruva becomes a cosmic reference point due to steadfast devotion.