Adhyaya 8
Dhruva’s Humiliation, Sunīti’s Counsel, and Nārada’s Bhakti-Yoga Instruction
मैत्रेय प्रथम अधर्माची नैतिक वंशपरंपरा सांगतात—अधर्म व असत्य यांपासून दंभ, कपट, लोभ, क्रोध, मत्सर, कलि, कठोर वाणी, मृत्यू, भय, दुःख व नरक उत्पन्न होऊन समाजाचा ऱ्हास कसा होतो हे स्पष्ट होते. पुढे ते स्वायंभुव मनूच्या वंशात राजा उत्तानपाद, त्याच्या राण्या सुनीती व सुरुची, आणि पुत्र ध्रुव व उत्तम यांचे वर्णन करतात. ध्रुव पित्याच्या मांडीवर बसू पाहतो, पण त्याला नाकारले जाते; सुरुचीची बोचरी वचने बालकाचा क्षत्रिय अभिमान पेटवतात आणि राजाचे मौन जखम अधिक खोल करते. सुनीती प्रतिशोधाऐवजी नारायणाच्या शरण जाण्याचा उपदेश करते—ब्रह्मा व मनू यांनीही प्रभूच्या कमलचरणांची पूजा करून सिद्धी मिळवली. नारद क्षमा व कर्माचा उपदेश देऊन ध्रुवाची परीक्षा घेतात; पण ध्रुव आपली महत्त्वाकांक्षा मान्य करून सर्वांहून उच्च पद मागतो. मग नारद साधना सांगतात—यमुनेच्या तीरावरील मधुवनात जाऊन नियमयुक्त योग, विष्णूच्या चतुर्भुज रूपाचे ध्यान आणि द्वादशाक्षरी मंत्र ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’ जप. ध्रुव तपश्चर्येस निघतो; पश्चात्तापी राजाला नारद सांत्वन देतात. ध्रुवाच्या तीव्र तपाने लोक थरथरतात, देव भगवंताकडे धाव घेतात आणि प्रभू हस्तक्षेपाचे आश्वासन देतात—पुढील अध्यायातील दैवी प्रतिसादाची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच सनकाद्या नारदश्च ऋभुर्हंसोऽरुणिर्यति: । नैते गृहान् ब्रह्मसुता ह्यावसन्नूर्ध्वरेतस: ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले—सनकादी चार कुमार तसेच नारद, ऋभु, हंस, अरुणि आणि यति—हे सर्व ब्रह्मदेवाचे पुत्र होते; पण ते घरात राहिले नाहीत, ऊर्ध्वरेतस नैष्ठिक ब्रह्मचारी, निर्मळ ब्रह्मचर्यात स्थित झाले।
Verse 2
मृषाधर्मस्य भार्यासीद्दम्भं मायां च शत्रुहन् । असूत मिथुनं तत्तु निऋर्तिर्जगृहेऽप्रज: ॥ २ ॥
ब्रह्मदेवाचा आणखी एक पुत्र ‘मृषाधर्म’ (अधर्म) होता; त्याची पत्नी ‘मृषा’ (असत्य) होती। त्यांच्या संयोगातून ‘दंभ’ (ढोंग) आणि ‘माया’ (छल) हे दोन असुर जन्मले. अपत्य नसलेल्या ‘निऋर्ति’ नावाच्या असुराने त्यांना स्वीकारले।
Verse 3
तयो: समभवल्लोभो निकृतिश्च महामते । ताभ्यां क्रोधश्च हिंसा च यद्दुरुक्ति: स्वसा कलि: ॥ ३ ॥
हे महामते! दंभ आणि माया यांच्यापासून लोभ आणि निकृति (कुटिलता) उत्पन्न झाले। त्यांच्यापासून क्रोध आणि हिंसा जन्मले; आणि क्रोध-हिंसेपासून कलि व त्याची बहीण दुर्वुक्ती (कटु वाणी) उत्पन्न झाली।
Verse 4
दुरुक्तौ कलिराधत्त भयं मृत्युं च सत्तम । तयोश्च मिथुनं जज्ञे यातना निरयस्तथा ॥ ४ ॥
हे सत्तम! कलि व दुरुक्ती यांच्या संयोगातून ‘मृत्यू’ व ‘भय’ उत्पन्न झाले. आणि मृत्यू-भय यांच्या संयोगातून ‘यातना’ व ‘निरय’ (नरक) जन्मले.
Verse 5
सङ्ग्रहेण मयाख्यात: प्रतिसर्गस्तवानघ । त्रि: श्रुत्वैतत्पुमान् पुण्यं विधुनोत्यात्मनो मलम् ॥ ५ ॥
हे अनघ! मी प्रतिसर्ग (प्रलयाचे कारण) संक्षेपाने सांगितले. जो मनुष्य हे तीनदा ऐकतो, तो पुण्य प्राप्त करतो आणि आत्म्यावरील पापमळ धुऊन टाकतो.
Verse 6
अथात: कीर्तये वंशं पुण्यकीर्ते: कुरूद्वह । स्वायम्भुवस्यापि मनोर्हरेरंशांशजन्मन: ॥ ६ ॥
मैत्रेय म्हणाले: हे कुरुवंशश्रेष्ठ! आता मी स्वायम्भुव मनूंचा वंश वर्णन करीन—ज्यांची कीर्ती पवित्र आहे आणि जे भगवान् हरि (वासुदेव) यांच्या अंशाच्या अंशातून प्रकट झाले.
Verse 7
प्रियव्रतोत्तानपादौ शतरूपापते: सुतौ । वासुदेवस्य कलया रक्षायां जगत: स्थितौ ॥ ७ ॥
शतरूपेपासून स्वायम्भुव मनूंचे दोन पुत्र झाले—प्रियव्रत व उत्तानपाद. वासुदेव भगवानांच्या कलांशामुळे ते जगताचे रक्षण व प्रजापालन करण्यास समर्थ होते.
Verse 8
जाये उत्तानपादस्य सुनीति: सुरुचिस्तयो: । सुरुचि: प्रेयसी पत्युर्नेतरा यत्सुतो ध्रुव: ॥ ८ ॥
उत्तानपादाच्या दोन राण्या होत्या—सुनीती आणि सुरुची. राजाला सुरुची अधिक प्रिय होती; दुसरी सुनीती हिचा पुत्र ध्रुव होता, तरी ती राजाची लाडकी नव्हती.
Verse 9
एकदा सुरुचे: पुत्रमङ्कमारोप्य लालयन् । उत्तमं नारुरुक्षन्तं ध्रुवं राजाभ्यनन्दत ॥ ९ ॥
एकदा राजा उत्तानपाद सुरुचिचा मुलगा उत्तम याला मांडीवर घेऊन लाड करत होते. त्यावेळी ध्रुव महाराजही राजाच्या मांडीवर चढण्याचा प्रयत्न करत होते, पण राजाने त्यांचे स्वागत केले नाही.
Verse 10
तथा चिकीर्षमाणं तं सपत्न्यास्तनयं ध्रुवम् । सुरुचि: शृण्वतो राज्ञ: सेर्ष्यमाहातिगर्विता ॥ १० ॥
जेव्हा बालक ध्रुव वडिलांच्या मांडीवर चढण्याचा प्रयत्न करत होता, तेव्हा त्याची सावत्र आई सुरुचि मत्सराने जळू लागली आणि गर्वाने राजाला ऐकू जाईल अशा बेताने बोलू लागली.
Verse 11
न वत्स नृपतेर्धिष्ण्यं भवानारोढुमर्हति । न गृहीतो मया यत्त्वं कुक्षावपि नृपात्मज: ॥ ११ ॥
राणी सुरुचि ध्रुव महाराजांना म्हणाली: हे बाळा, तू राजाच्या सिंहासनावर किंवा मांडीवर बसण्यास पात्र नाहीस. तू राजाचा मुलगा असलास तरी माझ्या पोटी जन्म न घेतल्यामुळे तुला वडिलांच्या मांडीवर बसण्याचा अधिकार नाही.
Verse 12
बालोऽसि बत नात्मानमन्यस्त्रीगर्भसम्भृतम् । नूनं वेद भवान् यस्य दुर्लभेऽर्थे मनोरथ: ॥ १२ ॥
हे बाळा, तुला हे माहित नाही की तुझा जन्म माझ्या पोटी न होता दुसऱ्या स्त्रीच्या पोटी झाला आहे. म्हणून तुझी ही इच्छा पूर्ण होणार नाही हे तू समजून घे. तू अशा गोष्टीची इच्छा करत आहेस जी मिळणे अशक्य आहे.
Verse 13
तपसाराध्य पुरुषं तस्यैवानुग्रहेण मे । गर्भे त्वं साधयात्मानं यदीच्छसि नृपासनम् ॥ १३ ॥
जर तुला राजाच्या सिंहासनावर बसण्याची इच्छा असेल, तर तुला कठोर तपश्चर्या करावी लागेल. सर्वप्रथम भगवान नारायणांना प्रसन्न कर आणि त्यांच्या कृपेने पुढच्या जन्मी माझ्या पोटी जन्म घे.
Verse 14
मैत्रेय उवाच मातु: सपत्न्या: स दुरुक्तिविद्ध: श्वसन् रुषा दण्डहतो यथाहि: । हित्वा मिषन्तं पितरं सन्नवाचं जगाम मातु: प्ररुदन् सकाशम् ॥ १४ ॥
मैत्रेय म्हणाले—सावत्र आईच्या कठोर वचनांनी जखमी झालेला ध्रुव क्रोधाने असा फुत्कारत होता जसा काठीने मारलेला साप. वडील मौन व निष्प्रतिवाद पाहून तो त्वरित राजवाडा सोडून रडत रडत आईकडे गेला.
Verse 15
तं नि:श्वसन्तं स्फुरिताधरोष्ठं सुनीतिरुत्सङ्ग उदूह्य बालम् । निशम्य तत्पौरमुखान्नितान्तं सा विव्यथे यद्गदितं सपत्न्या ॥ १५ ॥
ध्रुवाला जोराने श्वास घेताना, रागाने ओठ थरथरताना आणि फार रडताना पाहून राणी सुनीतीने त्या बालकाला मांडीवर उचलले. सुरुचीचे कठोर शब्द ऐकलेल्या राजवाड्यातील लोकांनी सर्व हकिगत सांगितली; ते ऐकून सुनीती अत्यंत व्यथित झाली.
Verse 16
सोत्सृज्य धैर्यं विललाप शोक दावाग्निना दावलतेव बाला । वाक्यं सपत्न्या: स्मरती सरोज श्रिया दृशा बाष्पकलामुवाह ॥ १६ ॥
धैर्य सोडून सुनीती शोकाने विलाप करू लागली; दुःखाच्या दावानळात जळालेल्या पानासारखी ती झाली. सावत्रणीचे शब्द आठवताच तिच्या कमलासारख्या तेजस्वी मुखावर अश्रूंची धार आली आणि ती असे बोलली.
Verse 17
दीर्घं श्वसन्ती वृजिनस्य पार- मपश्यती बालकमाह बाला । मामङ्गलं तात परेषु मंस्था भुङ्क्ते जनो यत्परदु:खदस्तत् ॥ १७ ॥
तीही दीर्घ श्वास घेत होती आणि या संकटाचा उपाय तिला दिसत नव्हता. उपाय न सापडल्याने तिने मुलाला म्हटले—बाळा, इतरांचे अमंगल चिंतू नकोस; जो दुसऱ्याला दुःख देतो तोच शेवटी त्या दुःखाचे फळ भोगतो.
Verse 18
सत्यं सुरुच्याभिहितं भवान्मे यद्दुर्भगाया उदरे गृहीत: । स्तन्येन वृद्धश्च विलज्जते यां भार्येति वा वोढुमिडस्पतिर्माम् ॥ १८ ॥
सुनीती म्हणाली—बाळा, सुरुचीने जे म्हटले ते खरेच आहे. तुझा पिता राजा मला ना पत्नी मानतो ना दासी; मला स्वीकारायला त्याला लाज वाटते. म्हणून हेही सत्य की तू एका दुर्भाग्यवतीच्या उदरातून जन्मलास आणि तिच्याच स्तन्याने वाढलास.
Verse 19
आतिष्ठ तत्तात विमत्सरस्त्वम् उक्तं समात्रापि यदव्यलीकम् । आराधयाधोक्षजपादपद्मं यदीच्छसेऽध्यासनमुत्तमो यथा ॥ १९ ॥
बाळा, मत्सर सोडून स्थिर राहा. सावत्र आई सुरुचीने जे कठोर बोलले ते सत्य आहे. उत्तमासारखे सिंहासन हवे असेल तर त्वरित अधोक्षज भगवंतांच्या चरणकमळांची आराधना कर.
Verse 20
यस्याङ्घ्रि पद्मं परिचर्य विश्व विभावनायात्तगुणाभिपत्ते: । अजोऽध्यतिष्ठत्खलु पारमेष्ठ्यं पदं जितात्मश्वसनाभिवन्द्यम् ॥ २० ॥
ज्यांच्या चरणकमळांची सेवा केल्याने विश्वनिर्मितीसाठी आवश्यक गुण प्राप्त होतात, त्या भगवंतांच्या कृपेने अजन्मा ब्रह्मदेवाने परमेष्ठी पद प्राप्त केले. ज्यांना मन व प्राण संयम करणारे योगीही वंदन करतात.
Verse 21
तथा मनुर्वो भगवान् पितामहो यमेकमत्या पुरुदक्षिणैर्मखै: । इष्ट्वाभिपेदे दुरवापमन्यतो भौमं सुखं दिव्यमथापवर्ग्यम् ॥ २१ ॥
तसेच तुमचे पितामह स्वायंभुव मनूंनी अनेक यज्ञ करून विपुल दान दिले व एकनिष्ठ श्रद्धेने भगवंतांची उपासना केली. त्यामुळे त्यांनी भौतिक सुखाची परम सिद्धी मिळवली आणि नंतर अपवर्ग—मोक्ष—प्राप्त केला, जो देवपूजेतून दुर्लभ आहे.
Verse 22
तमेव वत्साश्रय भृत्यवत्सलं मुमुक्षुभिर्मृग्यपदाब्जपद्धतिम् । अनन्यभावे निजधर्मभाविते मनस्यवस्थाप्य भजस्व पूरुषम् ॥ २२ ॥
बाळा, भक्तवत्सल त्या भगवंताचाच आश्रय घे. जन्म-मृत्यूच्या बंधनातून मुक्त होऊ इच्छिणारे भक्ति-मार्गात त्यांच्या चरणकमळांचा आश्रय घेतात. आपल्या धर्मकर्माने शुद्ध होऊन, अनन्य भावाने त्यांना हृदयात स्थापन करून सतत भज.
Verse 23
नान्यं तत: पद्मपलाशलोचनाद् दु:खच्छिदं ते मृगयामि कञ्चन । यो मृग्यते हस्तगृहीतपद्मया श्रियेतरैरङ्ग विमृग्यमाणया ॥ २३ ॥
ध्रुव, तुझं दुःख छेदणारा कमळपानासारख्या नेत्रांचा भगवान यांच्यावाचून मला दुसरा कोणी दिसत नाही. ब्रह्मा आदी देव लक्ष्मीची कृपा शोधतात; पण हातात कमळ धारण करणारी लक्ष्मी स्वतः सदैव प्रभूची सेवा करते.
Verse 24
मैत्रेय उवाच एवं सञ्जल्पितं मातुराकर्ण्यार्थागमं वच: । सन्नियम्यात्मनात्मानं निश्चक्राम पितु: पुरात् ॥ २४ ॥
मैत्रेय म्हणाले—माता सुनीतीचे उद्दिष्टसाधक वचन ऐकून ध्रुवाने मन आवरले आणि बुद्धी व दृढ निश्चयाने पित्याच्या घरातून बाहेर पडला।
Verse 25
नारदस्तदुपाकर्ण्य ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम् । स्पृष्ट्वा मूर्धन्यघघ्नेन पाणिना प्राह विस्मित: ॥ २५ ॥
नारदांनी हा वृत्तांत ऐकून ध्रुवाचा हेतू जाणला व आश्चर्यचकित झाले। ते जवळ येऊन पापहारी हाताने बालकाचे मस्तक स्पर्श करून बोलले।
Verse 26
अहो तेज: क्षत्रियाणां मानभङ्गममृष्यताम् । बालोऽप्ययं हृदा धत्ते यत्समातुरसद्वच: ॥ २६ ॥
अहो, क्षत्रियांचे तेज किती अद्भुत! ते मानभंग सहन करत नाहीत. पाहा, हा बालकही सावत्र आईच्या कठोर वचनांना हृदयात धरून असह्य मानतो।
Verse 27
नारद उवाच नाधुनाप्यवमानं ते सम्मानं वापि पुत्रक । लक्षयाम: कुमारस्य सक्तस्य क्रीडनादिषु ॥ २७ ॥
नारद म्हणाले—बाळा, आत्ताही तुझा अपमान वा सन्मान मला दिसत नाही. तू तर खेळकूद इत्यादींमध्ये आसक्त कुमार आहेस; मग मानहानीने इतका का व्याकुळ होतोस?
Verse 28
विकल्पे विद्यमानेऽपि न ह्यसन्तोषहेतव: । पुंसो मोहमृते भिन्ना यल्लोके निजकर्मभि: ॥ २८ ॥
ध्रुव, पर्याय असतानाही असंतोषाचे कारण नाही. हा असंतोष मायेचेच लक्षण आहे; जीव पूर्वकर्मांच्या अधीन असतो, म्हणून भोग व दुःखासाठी जगात विविध अवस्था प्राप्त होतात।
Verse 29
परितुष्येत्ततस्तात तावन्मात्रेण पूरुष: । दैवोपसादितं यावद्वीक्ष्येश्वरगतिं बुध: ॥ २९ ॥
हे तात! पुरुषाने तेवढ्यापुरतेच समाधान मानावे. बुध्दिमानाने ईश्वराची अद्भुत गती पाहून, त्याच्या परम इच्छेने जे अनुकूल वा प्रतिकूल येईल ते स्वीकारावे.
Verse 30
अथ मात्रोपदिष्टेन योगेनावरुरुत्ससि । यत्प्रसादं स वै पुंसां दुराराध्यो मतो मम ॥ ३० ॥
आता तू आईच्या उपदेशाने योग-ध्यानाचा मार्ग स्वीकारून प्रभूची कृपा मिळवू पाहतोस; पण माझ्या मते भगवानांना प्रसन्न करणे सामान्य मनुष्याला फारच कठीण आहे.
Verse 31
मुनय: पदवीं यस्य नि:सङ्गेनोरुजन्मभि: । न विदुर्मृगयन्तोऽपि तीव्रयोगसमाधिना ॥ ३१ ॥
नारद मुनी म्हणाले: अनेक जन्मे वैराग्य राखून, तीव्र योग-समाधी व विविध तपश्चर्या करूनही अनेक योगी ईश्वरप्राप्तीच्या मार्गाचा अंत शोधू शकले नाहीत.
Verse 32
अतो निवर्ततामेष निर्बन्धस्तव निष्फल: । यतिष्यति भवान् काले श्रेयसां समुपस्थिते ॥ ३२ ॥
म्हणून, प्रिय बालका, हा हट्ट सोड; यात यश मिळणार नाही. घरी परत जा. तू मोठा झाल्यावर प्रभूच्या कृपेने या योगसाधनेची संधी मिळेल; तेव्हा कर.
Verse 33
यस्य यद्दैवविहितं स तेन सुखदु:खयो: । आत्मानं तोषयन्देही तमस: पारमृच्छति ॥ ३३ ॥
ज्याच्या वाट्याला जे दैवाने ठरविले आहे, देहधारीने तेच सुख-दुःखात स्वीकारून मन संतुष्ट ठेवावे. असा सहनशील जन अज्ञानाच्या अंधाराला सहज पार करतो.
Verse 34
गुणाधिकान्मुदं लिप्सेदनुक्रोशं गुणाधमात् । मैत्रीं समानादन्विच्छेन्न तापैरभिभूयते ॥ ३४ ॥
आपल्यापेक्षा अधिक गुणी व्यक्तीला पाहून आनंद मानावा, कमी गुणीवर करुणा करावी, आणि समानाशी मैत्री करावी. असे केल्याने त्रिविध दुःखे बाधत नाहीत.
Verse 35
ध्रुव उवाच सोऽयं शमो भगवता सुखदु:खहतात्मनाम् । दर्शित: कृपया पुंसां दुर्दर्शोऽस्मद्विधैस्तु य: ॥ ३५ ॥
ध्रुव म्हणाला—हे नारदजी, सुख-दुःखाने व्याकुळ झालेल्या मनांसाठी तुम्ही कृपेने जे शमाचे उपदेश दिले, ते निश्चयच उत्तम आहेत. पण मी अज्ञानाने झाकलेला आहे; हे तत्त्वज्ञान माझ्या हृदयाला स्पर्श करत नाही.
Verse 36
अथापि मेऽविनीतस्य क्षात्त्रं घोरमुपेयुष: । सुरुच्या दुर्वचोबाणैर्न भिन्ने श्रयते हृदि ॥ ३६ ॥
तरीही, प्रभु, तुमचा उपदेश न स्वीकारणारा मी अविनीत आहे; पण हा माझा दोष नाही. क्षत्रिय कुळात जन्मल्याने माझा स्वभाव उग्र झाला आहे. सुरुचीच्या कठोर वचनांच्या बाणांनी माझे हृदय भेदले; म्हणून तुमचा हितोपदेश हृदयात स्थिरावत नाही.
Verse 37
पदं त्रिभुवनोत्कृष्टं जिगीषो: साधु वर्त्म मे । ब्रूह्यस्मत्पितृभिर्ब्रह्मन्नन्यैरप्यनधिष्ठितम् ॥ ३७ ॥
हे विद्वान ब्राह्मण, त्रिभुवनात अद्याप कोणालाही न मिळालेलं, माझ्या पितरांनाही न लाभलेलं सर्वोच्च पद मला प्राप्त करायचं आहे. कृपा करून मला सत्य आणि साधू मार्ग सांगा, ज्याने मी जीवनलक्ष्य साध्य करू शकेन.
Verse 38
नूनं भवान्भगवतो योऽङ्गज: परमेष्ठिन: । वितुदन्नटते वीणां हिताय जगतोऽर्कवत् ॥ ३८ ॥
निश्चितच आपण परमेष्ठी भगवान ब्रह्मांचे योग्य पुत्र आहात. आपण वीणा वाजवत संपूर्ण जगाच्या हितासाठी सूर्याप्रमाणे भ्रमण करता.
Verse 39
मैत्रेय उवाच इत्युदाहृतमाकर्ण्य भगवान्नारदस्तदा । प्रीत: प्रत्याह तं बालं सद्वाक्यमनुकम्पया ॥ ३९ ॥
मैत्रेय म्हणाले—ध्रुव महाराजांचे शब्द ऐकून भगवान नारद मुनी अत्यंत करुणामय झाले आणि अहैतुकी कृपा दाखवण्यासाठी त्या बालकाला उत्तम उपदेश करू लागले।
Verse 40
नारद उवाच जनन्याभिहित: पन्था: स वै नि:श्रेयसस्य ते । भगवान् वासुदेवस्तं भज तं प्रवणात्मना ॥ ४० ॥
नारद म्हणाले—तुझ्या माता सुनीतीने दाखवलेला मार्गच तुझ्या परम कल्याणाचा आहे। म्हणून नम्र अंतःकरणाने भगवान वासुदेवांची भक्ती कर।
Verse 41
धर्मार्थकाममोक्षाख्यं य इच्छेच्छ्रेय आत्मन: । एकं ह्येव हरेस्तत्र कारणं पादसेवनम् ॥ ४१ ॥
धर्म, अर्थ, काम आणि शेवटी मोक्ष—या चार पुरुषार्थांचे फळ ज्याला हवे आहे, त्याने भगवान हरिची भक्ती करावी; कारण त्यांच्या कमळचरणांची सेवा हीच सर्व सिद्धीचे कारण आहे।
Verse 42
तत्तात गच्छ भद्रं ते यमुनायास्तटं शुचि । पुण्यं मधुवनं यत्र सान्निध्यं नित्यदा हरे: ॥ ४२ ॥
म्हणून हे बाळा, तुझे कल्याण होवो। तू यमुनेच्या पवित्र तीरावर जा; तेथे मधुवन नावाचे पुण्यवन आहे, जिथे भगवान हरि नित्य सान्निध्यात असतात।
Verse 43
स्नात्वानुसवनं तस्मिन् कालिन्द्या: सलिले शिवे । कृत्वोचितानि निवसन्नात्मन: कल्पितासन: ॥ ४३ ॥
कालिंदी (यमुना)च्या पवित्र व मंगल जलात दररोज तिन्ही संध्याकाळी स्नान कर. स्नानानंतर अष्टांग-योगानुसार आवश्यक नियमकर्मे करून, शांतचित्ताने आपल्या आसनावर बस।
Verse 44
प्राणायामेन त्रिवृता प्राणेन्द्रियमनोमलम् । शनैर्व्युदस्याभिध्यायेन्मनसा गुरुणा गुरुम् ॥ ४४ ॥
आसनावर बसून त्रिविध प्राणायामाचा अभ्यास करावा आणि हळूहळू प्राण, मन व इंद्रिये संयमित करावीत. सर्व भौतिक मलिनता दूर करून, महान धैर्याने मनाने परम पुरुष भगवंताचे ध्यान करावे.
Verse 45
प्रसादाभिमुखं शश्वत्प्रसन्नवदनेक्षणम् । सुनासं सुभ्रुवं चारुकपोलं सुरसुन्दरम् ॥ ४५ ॥
भगवंतांचे मुख सदैव प्रसादाभिमुख व अत्यंत प्रसन्न आहे; त्यांचे नेत्र व मुखमंडल कधीही अप्रसन्न दिसत नाही, आणि भक्तांना वर देण्यास ते सदैव तत्पर असतात. त्यांची सुंदर नासिका, भुवया, कपोल व विस्तीर्ण ललाट देवांपेक्षाही अधिक रमणीय आहे.
Verse 46
तरुणं रमणीयाङ्गमरुणोष्ठेक्षणाधरम् । प्रणताश्रयणं नृम्णं शरण्यं करुणार्णवम् ॥ ४६ ॥
नारद मुनी म्हणाले—भगवंतांचे रूप सदैव तरुण आहे; त्यांच्या अंगोपांगांची रचना सुगठित व निर्दोष आहे. त्यांचे नेत्र व ओठ उगवत्या सूर्याप्रमाणे अरुणाभ आहेत. शरणागत जीवाला आश्रय देण्यास ते सदैव तत्पर; त्यांचे दर्शन करणारा पूर्ण तृप्त होतो. शरणागतांचा स्वामी होण्यास ते योग्य आहेत, कारण ते करुणेचा महासागर आहेत.
Verse 47
श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं पुरुषं वनमालिनम् । शङ्खचक्रगदापद्मैरभिव्यक्तचतुर्भुजम् ॥ ४७ ॥
भगवंतांच्या वक्षःस्थळी श्रीवत्सचिन्ह आहे, त्यांचा वर्ण घनश्याम आहे. ते साक्षात् पुरुष असून वनमाला धारण करतात. त्यांच्या चार भुजा प्रकट असून त्यांत शंख, चक्र, गदा आणि पद्म शोभतात.
Verse 48
किरीटिनं कुण्डलिनं केयूरवलयान्वितम् । कौस्तुभाभरणग्रीवं पीतकौशेयवाससम् ॥ ४८ ॥
परम पुरुष भगवान वासुदेवांचे संपूर्ण शरीर अलंकृत आहे. ते रत्नजडित किरीट, कुंडले, हार, केयूर व वलये धारण करतात; त्यांच्या कंठावर कौस्तुभ मणी शोभतो, आणि ते पिवळे रेशमी वस्त्र परिधान करतात.
Verse 49
काञ्चीकलापपर्यस्तं लसत्काञ्चननूपुरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ ४९ ॥
भगवंतांच्या कटिवर सुवर्ण घंटिकांची कांची शोभते आणि त्यांच्या चरणांवर सुवर्ण नूपुर झंकारतात. त्यांचे सर्व अवयव अत्यंत मनोहर; ते सदैव शांत, स्थिर व नेत्र-मनाला आनंद देणारे आहेत.
Verse 50
पद्भ्यां नखमणिश्रेण्या विलसद्भ्यां समर्चताम् । हृत्पद्मकर्णिकाधिष्ण्यमाक्रम्यात्मन्यवस्थितम् ॥ ५० ॥
खरे योगी भगवंतांच्या दिव्य रूपाचे ध्यान करतात—जे त्यांच्या हृदयकमळाच्या कर्णिकेवर स्थित आहे. त्यांच्या कमलचरणांवरील मण्यांसारखे नख तेजाने झळाळतात आणि तेच पूज्य ठरतात.
Verse 51
स्मयमानमभिध्यायेत्सानुरागावलोकनम् । नियतेनैकभूतेन मनसा वरदर्षभम् ॥ ५१ ॥
भक्ताने प्रभूच्या त्या रूपाचे ध्यान करावे जे सदैव स्मितहास्य करतात आणि प्रेमळ दृष्टीने भक्ताकडे पाहतात. संयमित, एकाग्र मनाने सर्व वर देणाऱ्या सर्वोत्तम परमपुरुषाचे निरंतर दर्शन घ्यावे.
Verse 52
एवं भगवतो रूपं सुभद्रं ध्यायतो मन: । निर्वृत्या परया तूर्णं सम्पन्नं न निवर्तते ॥ ५२ ॥
अशा प्रकारे जो मन भगवंतांच्या सदैव मंगलमय रूपावर स्थिर करून ध्यान करतो, तो लवकरच सर्व भौतिक मलिनतेपासून मुक्त होऊन परम शांती पावतो आणि प्रभूच्या ध्यानातून खाली येत नाही.
Verse 53
जपश्च परमो गुह्य: श्रूयतां मे नृपात्मज । यं सप्तरात्रं प्रपठन्पुमान् पश्यति खेचरान् ॥ ५३ ॥
हे राजपुत्रा, आता माझ्याकडून हा परम गूढ जपमंत्र ऐक. जो मनुष्य सात रात्री विधिपूर्वक याचा जप करतो, तो आकाशात संचार करणाऱ्या सिद्धपुरुषांचे दर्शन घेऊ शकतो.
Verse 54
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । मन्त्रेणानेन देवस्य कुर्याद् द्रव्यमयीं बुध: । सपर्यां विविधैर्द्रव्यैर्देशकालविभागवित् ॥ ५४ ॥
“ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” हा द्वादशाक्षरी मंत्र आहे. देश‑काळाचा विचार करून बुद्धिमान भक्ताने श्रीकृष्णाची द्रव्यमयी मूर्ती स्थापन करून, शास्त्रोक्त विधीने पुष्प‑फळ‑नैवेद्य इत्यादी विविध द्रव्यांनी पूजा करावी.
Verse 55
सलिलै: शुचिभिर्माल्यैर्वन्यैर्मूलफलादिभि: । शस्ताङ्कुरांशुकैश्चार्चेत्तुलस्या प्रियया प्रभुम् ॥ ५५ ॥
शुद्ध पाणी, पवित्र पुष्पमाळा, वनात मिळणारी मूळ‑फळे इत्यादी, नवे अंकुर, कळ्या किंवा झाडाची साल यांद्वारे प्रभूची पूजा करावी; आणि विशेषतः भगवानांना अतिप्रिय अशी तुळशीची पाने अर्पण करावीत.
Verse 56
लब्ध्वा द्रव्यमयीमर्चां क्षित्यम्ब्वादिषु वार्चयेत् । आभृतात्मा मुनि: शान्तो यतवाङ्मितवन्यभुक् ॥ ५६ ॥
माती, पाणी, लाकूड, धातू इत्यादी भौतिक तत्त्वांनी बनलेली प्रभूची मूर्ती मिळाल्यास तिची पूजा करता येते. वनात तर केवळ माती‑पाण्याने रूप घडवूनही पूर्वोक्त विधीने आराधना करावी. आत्मसंयमी भक्त शांत, गंभीर, वाणी‑संयमी असावा आणि वनातील फळ‑भाजीवरच संतुष्ट राहावा.
Verse 57
स्वेच्छावतारचरितैरचिन्त्यनिजमायया । करिष्यत्युत्तमश्लोकस्तद् ध्यायेद्धृदयङ्गमम् ॥ ५७ ॥
हे ध्रुव! देवपूजा व दिवसातून तीन वेळा मंत्रजप यांसोबत, उत्तमश्लोक भगवान आपल्या अचिंत्य निजमायेने व स्वेच्छेने विविध अवतारांत जी दिव्य लीला करतात, त्या हृदयंगम चरित्रांचे ध्यान कर.
Verse 58
परिचर्या भगवतो यावत्य: पूर्वसेविता: । ता मन्त्रहृदयेनैव प्रयुञ्ज्यान्मन्त्रमूर्तये ॥ ५८ ॥
पूर्व भक्तांनी जशी भगवंताची परिचर्या‑पूजा केली आहे, तशीच विधिपूर्वक त्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवून करावी. किंवा मंत्र‑हृदयाने, मंत्राशी अभिन्न असलेल्या भगवान् (मंत्रमूर्ती) यांची अंतःकरणातच जपाने आराधना करावी.
Verse 59
एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया ॥ ५९ ॥ पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववर्धन: । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम् ॥ ६० ॥
जो मन, वाणी व देहाने विधिनिष्ठ भक्तिसेवेने भगवंतांची निष्ठेने सेवा करतो, त्याला भगवान् त्याच्या अभिलाषेनुसार फल देतात।
Verse 60
एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया ॥ ५९ ॥ पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववर्धन: । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम् ॥ ६० ॥
जे निष्कपटपणे भगवानांचे सम्यक् भजन करतात, त्यांचा भाव वाढविणारे भगवान् देहधाऱ्यांना धर्म, अर्थ, काम किंवा मोक्ष—ज्याची इच्छा असेल तेच कल्याणरूप फल देतात।
Verse 61
विरक्तश्चेन्द्रियरतौ भक्तियोगेन भूयसा । तं निरन्तरभावेन भजेताद्धा विमुक्तये ॥ ६१ ॥
जर कोणी मुक्तीसाठी अत्यंत गंभीर असेल, तर इंद्रियभोगापासून विरक्त राहून, प्रबल भक्तियोगाने निरंतर भावाने श्रद्धेने भगवानांचे भजन करावे।
Verse 62
इत्युक्तस्तं परिक्रम्य प्रणम्य च नृपार्भक: । ययौ मधुवनं पुण्यं हरेश्चरणचर्चितम् ॥ ६२ ॥
नारद मुनींचा उपदेश ऐकून राजपुत्र ध्रुवाने गुरूंची प्रदक्षिणा घालून नमस्कार केला आणि मग हरिच्या चरणचिन्हांनी पावन मधुवनास प्रस्थान केले।
Verse 63
तपोवनं गते तस्मिन्प्रविष्टोऽन्त:पुरं मुनि: । अर्हितार्हणको राज्ञा सुखासीन उवाच तम् ॥ ६३ ॥
ध्रुव तपोवनात गेल्यावर नारद मुनी राजवाड्याच्या अंतःपुरात आले. राजाने त्यांचा यथोचित सत्कार करून नमस्कार केला; ते सुखासीन होऊन राजाशी बोलू लागले।
Verse 64
नारद उवाच राजन् किं ध्यायसे दीर्घं मुखेन परिशुष्यता । किं वा न रिष्यते कामो धर्मो वार्थेन संयुत: ॥ ६४ ॥
नारद म्हणाले—हे राजन्, तू इतका वेळ काय चिंतन करीत आहेस? तुझे मुख कोमेजल्यासारखे दिसते. धर्म, अर्थ आणि काम यांच्या मार्गात काही अडथळा आला आहे काय, किंवा अर्थयुक्त धर्म वा काम नष्ट होत आहे काय?
Verse 65
राजोवाच सुतो मे बालको ब्रह्मन् स्त्रैणेनाकरुणात्मना । निर्वासित: पञ्चवर्ष: सह मात्रा महान्कवि: ॥ ६५ ॥
राजा म्हणाला—हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मी पत्नीच्या वश होऊन अत्यंत आसक्त झालो व पतित झालो आहे; करुणाहीन झालो. मी माझ्या पाच वर्षांच्या बालक पुत्राला त्याच्या मातेसह निर्वासित केले; तो तर महात्मा व महान भक्त आहे.
Verse 66
अप्यनाथं वने ब्रह्मन्मा स्मादन्त्यर्भकं वृका: । श्रान्तं शयानं क्षुधितं परिम्लानमुखाम्बुजम् ॥ ६६ ॥
हे ब्राह्मण, माझ्या पुत्राचे मुख कमळासारखे होते. मी त्याची दुरवस्था चिंतितो—तो वनात निराधार आहे, भुकेला असेल, थकून कुठेतरी पडून असेल; त्याचे कोमेजलेले कमळमुख पाहून लांडगे त्याला खाऊ नयेत.
Verse 67
अहो मे बत दौरात्म्यं स्त्रीजितस्योपधारय । योऽङ्कं प्रेम्णारुरुक्षन्तं नाभ्यनन्दमसत्तम: ॥ ६७ ॥
अहो! पत्नीच्या वश झालेल्या माझ्या दुष्टपणाचा विचार करा. प्रेमाने जो मुलगा माझ्या मांडीवर चढू पाहत होता, त्या नीच मी त्याला स्वीकारले नाही, क्षणभरही स्नेहाने थोपटले नाही—किती कठोर आहे मी!
Verse 68
नारद उवाच मा मा शुच: स्वतनयं देवगुप्तं विशाम्पते । तत्प्रभावमविज्ञाय प्रावृङ्क्ते यद्यशो जगत् ॥ ६८ ॥
नारद म्हणाले—हे राजन्, आपल्या पुत्रासाठी शोक करू नकोस. तो भगवंताच्या संरक्षणाखाली आहे. तू त्याचा प्रभाव जाणत नसला तरी त्याची कीर्ती जगभर आधीच पसरत आहे.
Verse 69
सुदुष्करं कर्म कृत्वा लोकपालैरपि प्रभु: । ऐष्यत्यचिरतो राजन् यशो विपुलयंस्तव ॥ ६९ ॥
हे राजन्, तुझा पुत्र अत्यंत समर्थ आहे. लोकपालांनाही अशक्य वाटावे असे दुष्कर कर्म तो करील. तो लवकरच कार्य पूर्ण करून घरी परतेल आणि तुझे यश जगभर पसरवील.
Verse 70
मैत्रेय उवाच इति देवर्षिणा प्रोक्तं विश्रुत्य जगतीपति: । राजलक्ष्मीमनादृत्य पुत्रमेवान्वचिन्तयत् ॥ ७० ॥
मैत्रेय म्हणाले—देवर्षी नारदांचे वचन ऐकून जगतीपति उत्तानपादाने राजलक्ष्मीची उपेक्षा केली आणि केवळ पुत्र ध्रुवाचाच विचार करू लागला.
Verse 71
तत्राभिषिक्त: प्रयतस्तामुपोष्य विभावरीम् । समाहित: पर्यचरदृष्यादेशेन पूरुषम् ॥ ७१ ॥
मधुवनात ध्रुव महाराजांनी स्नान करून शुद्ध होऊन त्या रात्री अत्यंत सावधपणे उपवास केला. नंतर महर्षी नारदांच्या आदेशानुसार एकाग्रचित्ताने परम पुरुषोत्तम भगवंताची उपासना केली.
Verse 72
त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते कपित्थबदराशन: । आत्मवृत्त्यनुसारेण मासं निन्येऽर्चयन्हरिम् ॥ ७२ ॥
पहिल्या महिन्यात ध्रुव महाराज दर तिसऱ्या दिवशी फक्त कपित्थ व बोरांसारखी फळे खात, तेही केवळ देहधारणेसाठी. अशा रीतीने हरिची उपासना करत त्यांनी एक महिना घालविला.
Verse 73
द्वितीयं च तथा मासं षष्ठे षष्ठेऽर्भको दिने । तृणपर्णादिभि: शीर्णै: कृतान्नोऽभ्यर्चयन्विभुम् ॥ ७३ ॥
दुसऱ्या महिन्यात तो बालक ध्रुव दर सहाव्या दिवशी अन्न घेत असे, आणि अन्न म्हणून वाळलेले गवत व पाने इत्यादी खात असे. अशा प्रकारे तो विभु भगवंताची उपासना करीत राहिला.
Verse 74
तृतीयं चानयन्मासं नवमे नवमेऽहनि । अब्भक्ष उत्तमश्लोकमुपाधावत्समाधिना ॥ ७४ ॥
तिसऱ्या महिन्यात तो प्रत्येक नवव्या दिवशी फक्त पाणी पित असे. अशा प्रकारे समाधीत स्थित राहून उत्तमश्लोक भगवंताची उपासना केली.
Verse 75
चतुर्थमपि वै मासं द्वादशे द्वादशेऽहनि । वायुभक्षो जितश्वासो ध्यायन्देवमधारयत् ॥ ७५ ॥
चौथ्या महिन्यात तो प्रत्येक बाराव्या दिवशी फक्त वायू ग्रहण करी. श्वासावर विजय मिळवून स्थिरचित्ताने देवाचे ध्यान व उपासना केली.
Verse 76
पञ्चमे मास्यनुप्राप्ते जितश्वासो नृपात्मज: । ध्यायन् ब्रह्म पदैकेन तस्थौ स्थाणुरिवाचल: ॥ ७६ ॥
पाचवा महिना येताच राजपुत्र ध्रुवाने श्वास पूर्ण वश केला. तो एका पायावर अचल स्तंभासारखा उभा राहून परब्रह्माचे ध्यान करू लागला.
Verse 77
सर्वतो मन आकृष्य हृदि भूतेन्द्रियाशयम् । ध्यायन्भगवतो रूपं नाद्राक्षीत्किञ्चनापरम् ॥ ७७ ॥
त्याने सर्व बाजूंनी मन ओढून इंद्रिये व विषयांचा आश्रय हृदयात स्थिर केला. भगवंताच्या रूपाचे ध्यान करताना त्याला दुसरे काहीच दिसले नाही.
Verse 78
आधारं महदादीनां प्रधानपुरुषेश्वरम् । ब्रह्म धारयमाणस्य त्रयो लोकाश्चकम्पिरे ॥ ७८ ॥
ध्रुव महाराजांनी महत्तत्त्वादी सृष्टीचा आधार, प्रधान व पुरुषांचा ईश्वर अशा परमेश्वराला हृदयात धारण केले, तेव्हा तिन्ही लोक थरथर कापले.
Verse 79
यदैकपादेन स पार्थिवार्भक स्तस्थौ तदङ्गुष्ठनिपीडिता मही । ननाम तत्रार्धमिभेन्द्रधिष्ठिता तरीव सव्येतरत: पदे पदे ॥ ७९ ॥
राजपुत्र ध्रुव महाराज एक पायावर स्थिर उभे राहिले तेव्हा त्यांच्या अंगठ्याच्या दाबाने पृथ्वीचा अर्धा भाग झुकला; जसा होडीत चढलेला हत्ती प्रत्येक पावलाने होडीला उजवी-डावी हलवितो।
Verse 80
तस्मिन्नभिध्यायति विश्वमात्मनो द्वारं निरुध्यासुमनन्यया धिया । लोका निरुच्छ्वासनिपीडिता भृशं सलोकपाला: शरणं ययुर्हरिम् ॥ ८० ॥
ध्रुव महाराजांनी अनन्य बुद्धीने विश्वात्मा भगवान विष्णूचे ध्यान करत देहाची सर्व द्वारे बंद केली; त्यामुळे सर्व लोकांचा श्वासोच्छ्वास जणू अडखळला, आणि लोकपालांसह देवता घुसमटून हरिच्या शरण गेले।
Verse 81
देवा ऊचु: नैवं विदामो भगवन् प्राणरोधं चराचरस्याखिलसत्त्वधाम्न: । विधेहि तन्नो वृजिनाद्विमोक्षं प्राप्ता वयं त्वां शरणं शरण्यम् ॥ ८१ ॥
देव म्हणाले: हे भगवन्! चराचर सर्व जीवांचे आपणच आश्रय आहात. सर्वांचा प्राणप्रवाह जणू रुद्ध झाला आहे असे आम्हाला वाटते; असे आम्ही कधी अनुभवलं नाही. म्हणून, हे शरण्य, आम्ही तुमच्या शरण आलो आहोत—कृपा करून या संकटातून आम्हाला मुक्त करा।
Verse 82
श्रीभगवानुवाच मा भैष्ट बालं तपसो दुरत्यया- न्निवर्तयिष्ये प्रतियात स्वधाम । यतो हि व: प्राणनिरोध आसी- दौत्तानपादिर्मयि सङ्गतात्मा ॥ ८२ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे देवगण, भय करू नका. राजा उत्तानपादाचा पुत्र माझ्यात पूर्णतः एकाग्र झाल्यामुळे आणि कठोर तपामुळे हा प्राणनिरोध झाला आहे. तुम्ही निर्धास्तपणे आपल्या-आपल्या धामास परत जा; मी या बालकाला त्याच्या दुष्कर तपातून निवृत्त करीन।
Frequently Asked Questions
Suruci’s statement is driven by pride and envy, using birth as a weapon to deny Dhruva legitimacy. In Purāṇic ethics, such speech exemplifies durukti (harsh speech) and the social misuse of status. The narrative contrasts this with Sunīti’s higher remedy: rather than fighting for validation within a corrupt social equation, Dhruva should approach Nārāyaṇa, who alone can grant true qualification and an enduring position beyond ordinary worldly hierarchy.
Sunīti acknowledges the painful reality of Dhruva’s situation yet forbids retaliation, teaching that harming others rebounds upon oneself. She then offers a bhakti-centered solution: worship the Supreme Lord’s lotus feet, the same refuge by which Brahmā and Manu attained their powers and success. This aligns with the Bhāgavatam’s method of converting duḥkha into sādhana—distress becomes fuel for surrender rather than a cause for further adharma.
Nārada’s initial discouragement tests Dhruva’s resolve and purifies motive by exposing the difficulty of God-realization and the need for inner steadiness. When Dhruva reveals unwavering determination—though mixed with ambition—Nārada channels that intensity into authorized bhakti-yoga rather than leaving it to devolve into revenge or mere political obsession. This demonstrates the guru’s role: not merely to negate desire, but to redirect it toward the Lord in a regulated, transformative way.
The dvādaśākṣarī mantra is presented as a direct worship-form of Vāsudeva, suitable for Deity worship and internal meditation. In Bhāgavata theology, nāma/mantra is non-different from the Lord when received and practiced properly. Here it functions as Dhruva’s central sādhana, integrating ritual offering, remembrance of the Lord’s form, and disciplined repetition—leading to rapid purification and concentrated devotion.
Dhruva’s one-pointed concentration and breath-control are depicted as so powerful that they disrupt the universal ‘breathing’—a poetic way of showing how individual tapas can influence cosmic balance. The devas, responsible for cosmic administration, feel suffocated and seek the ultimate refuge, Viṣṇu, because only the Supreme Lord can harmonize competing forces: the devotee’s intense vow and the universe’s functional stability. The Lord’s reply affirms both: Dhruva’s devotion is real, and divine intervention will restore equilibrium.