Adhyaya 5
Vīrabhadra Destroys Dakṣa’s Sacrifice (Dakṣa-yajña-vināśa)
नारदांकडून सतीचा मृत्यू आणि दक्षाने केलेला अपमान ऐकून भगवान शिव अत्यंत क्रोधित झाले. त्यांनी आपल्या जटेतून वीरभद्राला प्रकट केले आणि दक्षाचा यज्ञ उधळून लावण्याची आज्ञा दिली. वीरभद्र आणि शिवगणांनी यज्ञमंडपात प्रवेश करून हाहाकार माजवला. वीरभद्राने भृगुची दाढी उपटली, भगाचे डोळे फोडले, पूषाचे दात तोडले आणि शेवटी दक्षाचे मस्तक छाटून ते यज्ञाग्नीत अर्पण केले. त्यानंतर ते कैलासावर परतले.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच भवो भवान्या निधनं प्रजापते- रसत्कृताया अवगम्य नारदात् । स्वपार्षदसैन्यं च तदध्वरर्भुभि- र्विद्रावितं क्रोधमपारमादधे ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले—नारदाकडून हे कळताच की दक्षाच्या अपमानामुळे सतीचे निधन झाले आणि ऋभु देवांनी शिवांच्या पार्षद-सैन्याला पळवून लावले, भगवान् शिवांच्या अंतःकरणात अपार क्रोध उसळला.
Verse 2
क्रुद्ध: सुदष्टौष्ठपुट: स धूर्जटि- र्जटां तडिद्वह्निसटोग्ररोचिषम् । उत्कृत्य रुद्र: सहसोत्थितो हसन् गम्भीरनादो विससर्ज तां भुवि ॥ २ ॥
अत्यंत क्रुद्ध धूर्जटी शिवांनी दातांनी ओठ दाबले आणि मस्तकावरील एक जटा उपटली; ती वीज व अग्नीप्रमाणे प्रखर तेजाने जळत होती. ते तत्क्षणी उभे राहिले, उन्मत्तासारखे हसत, गंभीर गर्जनेसह ती जटा भूमीवर आपटली.
Verse 3
ततोऽतिकायस्तनुवा स्पृशन्दिवं सहस्रबाहुर्घनरुक् त्रिसूर्यदृक् । करालदंष्ट्रो ज्वलदग्निमूर्धज: कपालमाली विविधोद्यतायुध: ॥ ३ ॥
त्यानंतर आकाशाला स्पर्श करणाऱ्या देहाचा एक भयानक काळावर्ण दैत्य उत्पन्न झाला; त्याची प्रभा तीन सूर्यांसारखी होती. त्याचे दात विकराळ, मस्तकावरील केस अग्निशिखेसारखे जळत होते; त्याला हजार भुजा होत्या, विविध शस्त्रे उचललेली होती आणि तो नर-मस्तकांची माळ घालून होता.
Verse 4
तं किं करोमीति गृणन्तमाह बद्धाञ्जलिं भगवान् भूतनाथ: । दक्षं सयज्ञं जहि मद्भटानां त्वमग्रणी रुद्र भटांशको मे ॥ ४ ॥
तो महाकाय दैत्य हात जोडून म्हणाला, “प्रभो, मी काय करू?” तेव्हा भूतनाथ भगवान् शिवांनी आज्ञा केली— “तू माझ्या देहातून उत्पन्न झालास व माझ्या गणांचा अग्रणी आहेस; म्हणून यज्ञात दक्ष व त्याचे सैनिक यांचा वध कर।”
Verse 5
आज्ञप्त एवं कुपितेन मन्युना स देवदेवं परिचक्रमे विभुम् । मेने तदात्मानमसङ्गरंहसा महीयसां तात सह: सहिष्णुम् ॥ ५ ॥
अशा रीतीने क्रोधाने प्रेरित होऊन आज्ञा मिळताच तो देवदेव महाविभू रुद्राची परिक्रमा करू लागला. तो स्वतःला अशी अप्रतिहत शक्ती असलेला मानू लागला की महानांच्या सहनशीलतेलाही तोंड देईल।
Verse 6
अन्वीयमान: स तु रुद्रपार्षदै- र्भृशं नदद्भिर्व्यनदत्सुभैरवम् । उद्यम्य शूलं जगदन्तकान्तकं सम्प्राद्रवद् घोषणभूषणाङ्घ्रि: ॥ ६ ॥
रुद्राचे पार्षद त्याच्या मागे धावत होते आणि प्रचंड गर्जना करत होते. तो जगदंतकाचा ही अंत करणारा भयानक त्रिशूल उगारून धावला; त्याच्या पायांवरील घुंगरांसारखे भूषण जणू गर्जत होते।
Verse 7
अथर्त्विजो यजमान: सदस्या: ककुभ्युदीच्यां प्रसमीक्ष्य रेणुम् । तम: किमेतत्कुत एतद्रजोऽभू- दिति द्विजा द्विजपत्न्यश्च दध्यु: ॥ ७ ॥
तेव्हा यज्ञमंडपात जमलेले ऋत्विज, यजमान, सभासद, ब्राह्मण व त्यांच्या पत्नी उत्तर दिशेकडे उठलेली धूळ पाहून विचार करू लागले— “हे अंधार कसा? ही धूळ कुठून आली?”
Verse 8
वाता न वान्ति न हि सन्ति दस्यव: प्राचीनबर्हिर्जीवति होग्रदण्ड: । गावो न काल्यन्त इदं कुतो रजो लोकोऽधुना किं प्रलयाय कल्पते ॥ ८ ॥
ते तर्क करू लागले— “वारा वाहत नाही, दरोडेखोरही नाहीत; आणि कठोर दंड देणारा प्राचीनबर्हि राजा अजून जिवंत आहे. गायीही चालत नाहीत; मग ही धूळ कुठून? आता काय जगाचा प्रलय होणार आहे?”
Verse 9
प्रसूतिमिश्रा: स्त्रिय उद्विग्नचित्ता ऊचुर्विपाको वृजिनस्यैव तस्य । यत्पश्यन्तीनां दुहितृणां प्रजेश: सुतां सतीमवदध्यावनागाम् ॥ ९ ॥
दक्षाची पत्नी प्रसूती व इतर स्त्रिया अत्यंत व्याकुळ होऊन म्हणाल्या—हा अनर्थ दक्षाच्या पापाचाच विपाक आहे; निरपराध सतीने बहिणींच्या पाहता-पाहता देहत्याग करून स्वर्गगमन केले।
Verse 10
यस्त्वन्तकाले व्युप्तजटाकलाप: स्वशूलसूच्यर्पितदिग्गजेन्द्र: । वितत्य नृत्यत्युदितास्त्रदोर्ध्वजान् उच्चाट्टहासस्तनयित्नुभिन्नदिक् ॥ १० ॥
प्रलयकाळी भगवान् शिवांच्या जटा विखुरतात; ते त्रिशूलाने दिशांचे अधिपती भेदतात. ध्वजासारख्या उंच भुजा पसरून अट्टहास करत ते गर्वाने नृत्य करतात, जणू वज्रगर्जनेने दिशा फाटत आहेत।
Verse 11
अमर्षयित्वा तमसह्यतेजसं मन्युप्लुतं दुर्निरीक्ष्यं भ्रुकुट्या । करालदंष्ट्राभिरुदस्तभागणं स्यात्स्वस्ति किं कोपयतो विधातु: ॥ ११ ॥
असह्य तेजाने दिप्त, क्रोधाने भरलेला, पाहण्यासही दुर्धर्ष असा तो महाकाय कृष्ण पुरुष भयानक दात दाखवू लागला. भुवया हलविताच त्याने आकाशातील तेजस्वी मंडळे विखुरली व आपल्या तीक्ष्ण तेजाने झाकली; असा कोपलेला विधाता असता कोणाचे कल्याण होईल?
Verse 12
बह्वेवमुद्विग्नदृशोच्यमाने जनेन दक्षस्य मुहुर्महात्मन: । उत्पेतुरुत्पाततमा: सहस्रशो भयावहा दिवि भूमौ च पर्यक् ॥ १२ ॥
लोक असे व्याकुळ नजरेने परस्पर बोलत असताना, महात्मा दक्षाने आकाशात व भूमीवर सर्व बाजूंनी हजारो भयावह अपशकुन उगवत असल्याचे पाहिले।
Verse 13
तावत्स रुद्रानुचरैर्महामखो नानायुधैर्वामनकैरुदायुधै: । पिङ्गै: पिशङ्गैर्मकरोदराननै: पर्याद्रवद्भिर्विदुरान्वरुध्यत ॥ १३ ॥
हे विदुरा! तेव्हा भगवान् शिवांचे अनुचर यज्ञमंडपाला वेढून सर्व बाजूंनी धावू लागले. ते ठेंगणे होते, नानाविध शस्त्रांनी सज्ज होते; त्यांची शरीरे शार्कसारखी, काळपट-पिवळसर दिसत होती, आणि त्यांनी यज्ञात मोठा विघ्न घालायला सुरुवात केली।
Verse 14
केचिद्बभञ्जु: प्राग्वंशं पत्नीशालां तथापरे । सद आग्नीध्रशालां च तद्विहारं महानसम् ॥ १४ ॥
काही सैनिकांनी यज्ञमंडपाचे खांब व प्राग्वंश पाडून टाकले, काही स्त्रीगृहात घुसले, काहींनी आग्नीध्रशाळा व यज्ञसदन उद्ध्वस्त केले, तर काहींनी स्वयंपाकघर व निवासस्थानाची नासधूस केली।
Verse 15
रुरुजुर्यज्ञपात्राणि तथैकेऽग्नीननाशयन् । कुण्डेष्वमूत्रयन् केचिद्बिभिदुर्वेदिमेखला: ॥ १५ ॥
काहींनी यज्ञपात्रे फोडली; काहींनी यज्ञाग्नी विझवू लागले; काहींनी कुंडांत मूत्र केले; आणि काहींनी वेदीची मेखला—सीमारेषा—उखडून टाकली।
Verse 16
अबाधन्त मुनीनन्ये एके पत्नीरतर्जयन् । अपरे जगृहुर्देवान् प्रत्यासन्नान् पलायितान् ॥ १६ ॥
काहींनी पळणाऱ्या मुनींचा मार्ग अडवला, काहींनी तेथे जमलेल्या स्त्रियांना धमकावले, आणि काहींनी मांडपातून पळणाऱ्या देवतांना पकडून धरले।
Verse 17
भृगुं बबन्ध मणिमान् वीरभद्र: प्रजापतिम् । चण्डेश: पूषणं देवं भगं नन्दीश्वरोऽग्रहीत् ॥ १७ ॥
शिवगण मणिमानने भृगु मुनीला बांधले, वीरभद्राने प्रजापती दक्षाला पकडले; चण्डेशाने देव पूषाला बांधले, आणि नंदीश्वराने देव भगाला अटक केली।
Verse 18
सर्व एवर्त्विजो दृष्ट्वा सदस्या: सदिवौकस: । तैरर्द्यमाना: सुभृशं ग्रावभिर्नैकधाद्रवन् ॥ १८ ॥
दगडांचा अखंड मारा सुरू झाला. यज्ञात जमलेले सर्व ऋत्विज, सदस्य आणि देवता फारच त्रस्त झाले; प्राणभयाने ते वेगवेगळ्या दिशांना पळून विखुरले।
Verse 19
जुह्वत: स्रुवहस्तस्य श्मश्रूणि भगवान् भव: । भृगोर्लुलुञ्चे सदसि योऽहसच्छ्मश्रु दर्शयन् ॥ १९ ॥
हातात स्रुवा घेऊन आहुती देणाऱ्या भृगु ऋषींच्या मिशा वीरभद्राने उपटून काढल्या, कारण त्यांनी मिशा दाखवून भगवान शंकराचा उपहास केला होता.
Verse 20
भगस्य नेत्रे भगवान् पातितस्य रुषा भुवि । उज्जहार सदस्थोऽक्ष्णा य: शपन्तमसूसुचत् ॥ २० ॥
वीरभद्राने रागाने भगाला जमिनीवर आपटले आणि त्याचे डोळे काढून टाकले, कारण दक्ष शंकराला शाप देत असताना त्याने डोळ्यांनी संमती दर्शविली होती.
Verse 21
पूष्णो ह्यपातयद्दन्तान् कालिङ्गस्य यथा बल: । शप्यमाने गरिमणि योऽहसद्दर्शयन्दत: ॥ २१ ॥
ज्याप्रमाणे बलरामाने कलिंगाच्या राजाचे दात पाडले होते, त्याप्रमाणे वीरभद्राने पूषाचे दात पाडले, कारण शंकराचा अपमान होत असताना तो दात दाखवून हसला होता.
Verse 22
आक्रम्योरसि दक्षस्य शितधारेण हेतिना । छिन्दन्नपि तदुद्धर्तुं नाशक्नोत् त्र्यम्बकस्तदा ॥ २२ ॥
तेव्हा वीरभद्राने दक्षाच्या छातीवर बसून धारदार शस्त्राने त्याचे मस्तक कापण्याचा प्रयत्न केला, परंतु तो त्याचे मस्तक धडावेगळे करू शकला नाही.
Verse 23
शस्त्रैरस्त्रान्वितैरेवमनिर्भिन्नत्वचं हर: । विस्मयं परमापन्नो दध्यौ पशुपतिश्चिरम् ॥ २३ ॥
शस्त्रे आणि मंत्रांचा वापर करूनही दक्षाच्या त्वचेला साधी ओरखাদীही आली नाही, हे पाहून वीरभद्र अत्यंत आश्चर्यचकित झाला.
Verse 24
दृष्ट्वा संज्ञपनं योगं पशूनां स पतिर्मखे । यजमानपशो: कस्य कायात्तेनाहरच्छिर: ॥ २४ ॥
यज्ञमंडपात पशूंचा बळी देण्यासाठी ठेवलेले लाकडी यंत्र वीरभद्राने पाहिले. त्या साधनाचा उपयोग करून त्याने यजमानरूपी पशू असलेल्या दक्षाचे मस्तक धडावेगळे केले.
Verse 25
साधुवादस्तदा तेषां कर्म तत्तस्य पश्यताम् । भूतप्रेतपिशाचानां अन्येषां तद्विपर्यय: ॥ २५ ॥
वीरभद्राचे ते कृत्य पाहून भगवान शिवाचे गण प्रसन्न झाले आणि त्यांनी जयजयकार केला. भूत, प्रेत आणि पिशाच्चांनी कोलाहल केला, परंतु यज्ञाचे प्रमुख ब्राह्मण दक्षाच्या मृत्यूमुळे दुःखी होऊन आक्रोश करू लागले.
Verse 26
जुहावैतच्छिरस्तस्मिन्दक्षिणाग्नावमर्षित: । तद्देवयजनं दग्ध्वा प्रातिष्ठद् गुह्यकालयम् ॥ २६ ॥
अत्यंत संतापलेल्या वीरभद्राने ते मस्तक दक्षिणाग्नीमध्ये आहुती म्हणून अर्पण केले. अशा प्रकारे यज्ञमंडप जाळून टाकल्यावर ते सर्वजण आपल्या स्वामींच्या कैलास धामाकडे निघून गेले.
Frequently Asked Questions
Śiva manifests Vīrabhadra after learning that Satī gave up her body due to Dakṣa’s grievous insult and that Śiva’s attendants were driven away. Vīrabhadra functions as the instrument of cosmic justice: to chastise sacrificial arrogance and protect the dignity of a great devotee (Śiva). The episode teaches that offenses to exalted beings and to sacred relationships destabilize ritual merit and invite severe reaction.
The chapter portrays yajña as spiritually hollow when driven by pride and disregard for devotees. Although Dakṣa’s rite is externally elaborate, it collapses under the weight of aparādha; the very structure of sacrifice—pillars, fires, and implements—becomes a theater for moral reckoning. Bhāgavata theology thereby prioritizes devotion, humility, and honoring Vaiṣṇavas/Śaivas over mere ritual performance.
Vīrabhadra targets figures implicated in the assembly’s complicity: Bhṛgu is humiliated for his role in the sacrificial antagonism; Bhaga is blinded for his expressive participation during censure of Śiva; Pūṣā loses his teeth for smiling in support; and Dakṣa is ultimately beheaded as the principal offender. The narrative frames these punishments as proportional responses to collective endorsement of insult and sectarian contempt.
Casting Dakṣa’s head into the southern side of the fire symbolizes the inversion of a pride-based yajña: the performer becomes the oblation. It underscores that ritual power is not autonomous; it is subordinate to dharma and divine oversight. The act also dramatizes how adharmic sacrifice can devolve into a parody of itself, requiring later rectification and restoration.