Adhyaya 31

Verse 1

मैत्रेय उवाच तत उत्पन्नविज्ञाना आश्वधोक्षजभाषितम् । स्मरन्त आत्मजे भार्यां विसृज्य प्राव्रजन् गृहात् ॥ १ ॥

मैत्रेय म्हणाले—त्यानंतर प्रचेतांनी आध्यात्मिक ज्ञानात परिपूर्णता मिळवली. त्यांनी अधोक्षज भगवंताच्या वचनांचे/आशीर्वादाचे स्मरण केले आणि योग्य पुत्राची जबाबदारी पत्नीवर सोपवून घरातून संन्यासमार्गाने प्राव्रज्येस निघाले।

Verse 2

दीक्षिता ब्रह्मसत्रेण सर्वभूतात्ममेधसा । प्रतीच्यां दिशि वेलायां सिद्धोऽभूद्यत्र जाजलि: ॥ २ ॥

ब्रह्मसत्राची दीक्षा घेऊन आणि सर्व भूतांमध्ये आत्मभाव जाणणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त होऊन प्रचेत पश्चिमेकडील समुद्रकिनारी गेले, जिथे मुक्त महर्षी जाजली निवास करत होता. समदर्शी आध्यात्मिक ज्ञान सिद्ध करून ते कृष्णचेतनेत सिद्ध झाले।

Verse 3

तान्निर्जितप्राणमनोवचोद‍ृशो जितासनान् शान्तसमानविग्रहान् । परेऽमले ब्रह्मणि योजितात्मन: सुरासुरेड्यो दद‍ृशे स्म नारद: ॥ ३ ॥

योगासनाच्या अभ्यासाने प्रचेतांनी प्राण, मन, वाणी आणि बाह्यदृष्टी जिंकली. प्राणायामामुळे ते भौतिक आसक्तीपासून मुक्त होऊन शांत, सम आणि स्थिर झाले व परम निर्मळ ब्रह्मात मन एकाग्र केले. त्याच वेळी देव-दानव दोघांनाही वंद्य असलेले महर्षी नारद त्यांना भेटायला आले।

Verse 4

तमागतं त उत्थाय प्रणिपत्याभिनन्द्य च । पूजयित्वा यथादेशं सुखासीनमथाब्रुवन् ॥ ४ ॥

नारद मुनी आलेले पाहताच प्रचेत आसनावरून उठले. त्यांनी विधिपूर्वक साष्टांग प्रणाम करून त्यांचे अभिनंदन केले, यथोचित पूजन केले; आणि नारद मुनी सुखासीन झाल्यावर ते त्यांना प्रश्न विचारू लागले।

Verse 5

प्रचेतस ऊचु: स्वागतं ते सुरर्षेऽद्य दिष्ट्या नो दर्शनं गत: । तव चङ्‌क्रमणं ब्रह्मन्नभयाय यथा रवे: ॥ ५ ॥

प्रचेतांनी म्हटले—हे देवर्षे, आपले स्वागत आहे. आमच्या भाग्याने आज आपले दर्शन झाले. हे ब्राह्मण, जसा सूर्याचा प्रवास रात्रीच्या अंधारातून येणारी भीती दूर करतो, तसा आपला संचार सर्व भय दूर करतो.

Verse 6

यदादिष्टं भगवता शिवेनाधोक्षजेन च । तद् गृहेषु प्रसक्तानां प्रायश: क्षपितं प्रभो ॥ ६ ॥

हे प्रभो, भगवान शिव आणि अधोक्षज श्रीविष्णूंनी दिलेला जो उपदेश होता, आम्ही गृहव्यवहारात फार आसक्त झाल्यामुळे तो जवळजवळ विसरलो आहोत।

Verse 7

तन्न: प्रद्योतयाध्यात्मज्ञानं तत्त्वार्थदर्शनम् । येनाञ्जसा तरिष्यामो दुस्तरं भवसागरम् ॥ ७ ॥

म्हणून कृपा करून आम्हाला अध्यात्मज्ञान—तत्त्वार्थदर्शन—प्रकाशित करा, ज्यायोगे आम्ही सहजपणे हा दुस्तर भवसागर पार करू.

Verse 8

मैत्रेय उवाच इति प्रचेतसां पृष्टो भगवान्नारदो मुनि: । भगवत्युत्तमश्लोक आविष्टात्माब्रवीन्नृपान् ॥ ८ ॥

मैत्रेय म्हणाले—हे विदुर, अशा प्रकारे प्रचेतांनी विचारल्यावर, उत्तमश्लोक भगवानात सदैव निमग्न असलेले, परम भक्त नारद मुनी राजांना उत्तर देऊ लागले।

Verse 9

नारद उवाच तज्जन्म तानि कर्माणि तदायुस्तन्मनो वच: । नृणां येन हि विश्वात्मा सेव्यते हरिरीश्वर: ॥ ९ ॥

नारद म्हणाले—ज्याच्या जन्मापासून कर्म, आयुष्य, मन आणि वाणी विश्वात्मा ईश्वर हरिच्या भक्तिसेवेत लागतात, त्याचे सर्व काही खरेच सिद्ध व सफल होते।

Verse 10

किं जन्मभिस्त्रिभिर्वेह शौक्रसावित्रयाज्ञिकै: । कर्मभिर्वा त्रयीप्रोक्तै: पुंसोऽपि विबुधायुषा ॥ १० ॥

शौक्र, सावित्र व याज्ञिक अशी तीन जन्मे, तसेच वेदोक्त कर्मे व देवतुल्य आयुष्य मिळूनही, जर भगवंतांची सेवा नसेल तर सर्व व्यर्थ आहे।

Verse 11

श्रुतेन तपसा वा किं वचोभिश्चित्तवृत्तिभि: । बुद्ध्या वा किं निपुणया बलेनेन्द्रियराधसा ॥ ११ ॥

भक्तीसेवेविना श्रवण, तप, वाणीची शक्ती, मनोवृत्ती, तीक्ष्ण बुद्धी, बल व इंद्रियसामर्थ्य—यांचा काय उपयोग?

Verse 12

किं वा योगेन साङ्ख्येन न्यासस्वाध्याययोरपि । किं वा श्रेयोभिरन्यैश्च न यत्रात्मप्रदो हरि: ॥ १२ ॥

जिथे आत्मा देणाऱ्या हरिचे ज्ञान नाही, तिथे योग, सांख्य, संन्यास, स्वाध्याय व इतर श्रेयसाधने काय उपयोगाची? सर्व व्यर्थ।

Verse 13

श्रेयसामपि सर्वेषामात्मा ह्यवधिरर्थत: । सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मात्मद: प्रिय: ॥ १३ ॥

खरे तर सर्व श्रेयसाधनांचा अंतिम अवधी आत्मा आहे; आणि सर्व भूतांसाठी हरि हा आत्म्याचाही आत्मा, आत्मा देणारा व परम प्रिय आहे।

Verse 14

यथा तरोर्मूलनिषेचनेन तृप्यन्ति तत्स्कन्धभुजोपशाखा: । प्राणोपहाराच्च यथेन्द्रियाणां तथैव सर्वार्हणमच्युतेज्या ॥ १४ ॥

जसे वृक्षाच्या मुळाशी पाणी घातल्याने खोड-फांद्या-उपफांद्या तृप्त होतात, आणि जसे पोटाला अन्न दिल्याने इंद्रिये पुष्ट होतात, तसेच अच्युताची पूजा केली की सर्वांचे पूजन होते।

Verse 15

यथैव सूर्यात्प्रभवन्ति वार: पुनश्च तस्मिन्प्रविशन्ति काले । भूतानि भूमौ स्थिरजङ्गमानि तथा हरावेव गुणप्रवाह: ॥ १५ ॥

जसे पावसाळ्यात सूर्यापासून जल उत्पन्न होते आणि उन्हाळ्यात तेच जल कालांतराने पुन्हा सूर्यांतच शोषले जाते, तसे पृथ्वीपासून स्थावर-जंगम जीव उत्पन्न होतात आणि शेवटी धूळ होऊन पृथ्वीमध्येच विलीन होतात. त्याप्रमाणे सर्व काही परमेश्वर श्रीहरिपासून प्रकट होते आणि काळानुसार पुन्हा त्याच्यातच प्रवेश करते.

Verse 16

एतत्पदं तज्जगदात्मन: परं सकृद्विभातं सवितुर्यथा प्रभा । यथासवो जाग्रति सुप्तशक्तयो द्रव्यक्रियाज्ञानभिदाभ्रमात्यय: ॥ १६ ॥

जसा सूर्यप्रकाश सूर्यापासून भिन्न नाही, तसाच जगदात्मा परम भगवान् यांच्यापासून हा विश्वप्रपंचही अभिन्न आहे; म्हणून ते या सृष्टीत सर्वव्यापी आहेत. जसे जागृत अवस्थेत इंद्रियशक्ती प्रकट असते आणि निद्रेत अप्रकट होते, तसेच हे विश्व कधी भिन्न तर कधी अभिन्न असे भासते.

Verse 17

यथा नभस्यभ्रतम:प्रकाशा भवन्ति भूपा न भवन्त्यनुक्रमात् । एवं परे ब्रह्मणि शक्तयस्त्वमू रजस्तम:सत्त्वमिति प्रवाह: ॥ १७ ॥

हे राजांनो, जसे आकाशात कधी ढग, कधी अंधार आणि कधी प्रकाश असे क्रमाने प्रकट होतात, तसेच परब्रह्मात रज, तम आणि सत्त्व या शक्ती प्रवाहासारख्या कधी प्रकट होतात तर कधी लय पावतात.

Verse 18

तेनैकमात्मानमशेषदेहिनां कालं प्रधानं पुरुषं परेशम् । स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाह- मात्मैकभावेन भजध्वमद्धा ॥ १८ ॥

म्हणून कारणांचे कारण असलेला परमेश्वरच सर्व देहधाऱ्यांचा आत्मा, काळ, प्रधान (प्रकृती), पुरुष आणि परेश आहे. तो आपल्या तेजाने गुणांचा प्रवाह नष्ट करून गुणातीत राहतो व प्रकृतीचा स्वामी आहे. म्हणून स्वतःला गुणतः त्याच्यासारखे मानून, निश्चयाने त्याच्या भक्तीसेवेत लागा.

Verse 19

दयया सर्वभूतेषु सन्तुष्ट्या येन केन वा । सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्याशु जनार्दन: ॥ १९ ॥

सर्व प्राण्यांवर दया, कसेही करून संतोष, आणि इंद्रियांना विषयभोगापासून शांत ठेवणे—यांनी जनार्दन भगवान् लवकर प्रसन्न होतात.

Verse 20

अपहतसकलैषणामलात्म- न्यविरतमेधितभावनोपहूत: । निजजनवशगत्वमात्मनोऽय- न्न सरति छिद्रवदक्षर: सतां हि ॥ २० ॥

सर्व भौतिक इच्छा नष्ट होऊन भक्तांचे अंतःकरण निर्मळ होते व मनाचा मल दूर होतो. म्हणून ते अखंड भगवंताचे स्मरण करतात आणि भावपूर्ण रीतीने त्यांना हाक मारतात. आपण भक्तांच्या वश आहोत हे जाणून भगवान क्षणभरही त्यांना सोडत नाहीत, जसे आकाश कधी अदृश्य होत नाही.

Verse 21

न भजति कुमनीषिणां स इज्यां हरिरधनात्मधनप्रियो रसज्ञ: । श्रुतधनकुलकर्मणां मदैर्ये विदधति पापमकिञ्चनेषु सत्सु ॥ २१ ॥

रसज्ञ हरि कुमनीषी लोकांची पूजा स्वीकारत नाहीत; प्रभूची भक्तिसेवा हेच धन मानणाऱ्या अकींचन भक्तांना ते अत्यंत प्रिय आहेत. जे श्रुती-विद्या, धन, कुल व कर्म यांच्या मदाने फुगून सत् अकींचन भक्तांचा अपमान करतात, त्यांची उपासना देखील भगवान स्वीकारत नाहीत.

Verse 22

श्रियमनुचरतीं तदर्थिनश्च द्विपदपतीन् विबुधांश्च यत्स्वपूर्ण: । न भजति निजभृत्यवर्गतन्त्र: कथममुमुद्विसृजेत्पुमान् कृतज्ञ: ॥ २२ ॥

स्वतः पूर्ण असूनही भगवान आपल्या भक्तांवर अवलंबून होतात, कारण ते आपल्या सेवकवर्गाच्या वशात असतात. लक्ष्मीदेवीचीही त्यांना पर्वा नाही, तसेच लक्ष्मीच्या कृपेसाठी धावणारे राजे व देवही त्यांना प्रिय नाहीत. मग जो खरोखर कृतज्ञ आहे तो अशा भक्तवश्य भगवानाची उपासना कशी करणार नाही?

Verse 23

मैत्रेय उवाच इति प्रचेतसो राजन्नन्याश्च भगवत्कथा: । श्रावयित्वा ब्रह्मलोकं ययौ स्वायम्भुवो मुनि: ॥ २३ ॥

मैत्रेय म्हणाले—हे राजन् विदुर! स्वायम्भुव मुनि श्री नारदांनी अशा प्रकारे प्रचेतांना भगवंताशी संबंधित या व इतर कथाही ऐकवल्या. त्यानंतर ते ब्रह्मलोकास गेले.

Verse 24

तेऽपि तन्मुखनिर्यातं यशो लोकमलापहम् । हरेर्निशम्य तत्पादं ध्यायन्तस्तद्गतिं ययु: ॥ २४ ॥

नारदांच्या मुखातून निघालेले हरीचे यश, जे जगातील सर्व अमंगल दूर करते, ते ऐकून प्रचेताही भगवंतावर आसक्त झाले. त्यांच्या चरणकमलांचे ध्यान करत करत ते परम गतीस पोहोचले.

Verse 25

एतत्तेऽभिहितं क्षत्तर्यन्मां त्वं परिपृष्टवान् । प्रचेतसां नारदस्य संवादं हरिकीर्तनम् ॥ २५ ॥

हे क्षत्तः विदुर, तू जे विचारलेस ते सर्व मी सांगितले. प्रचेतस आणि नारद यांचा हा संवाद—हरिकीर्तन व प्रभूची महिमा सांगणारा—मी यथाशक्ती वर्णिला आहे.

Verse 26

श्रीशुक उवाच य एष उत्तानपदो मानवस्यानुवर्णित: । वंश: प्रियव्रतस्यापि निबोध नृपसत्तम ॥ २६ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले: हे नृपश्रेष्ठ परीक्षित, स्वायंभुव मनूचा ज्येष्ठ पुत्र उत्तानपाद याचा वंशवर्णन मी पूर्ण केले. आता प्रियव्रताच्या वंशजांची चरित्रे सांगतो; सावधपणे ऐक.

Verse 27

यो नारदादात्मविद्यामधिगम्य पुनर्महीम् । भुक्त्वा विभज्य पुत्रेभ्य ऐश्वरं समगात्पदम् ॥ २७ ॥

महाराज प्रियव्रतांनी नारदांकडून आत्मविद्या प्राप्त करूनही पृथ्वीचे राज्य केले. भोग व ऐश्वर्य पूर्ण भोगून त्यांनी ते पुत्रांना विभागून दिले आणि अखेरीस परम पद प्राप्त करून भगवद्धामास गेले.

Verse 28

इमां तु कौषारविणोपवर्णितां क्षत्ता निशम्याजितवादसत्कथाम् । प्रवृद्धभावोऽश्रुकलाकुलो मुने- र्दधार मूर्ध्ना चरणं हृदा हरे: ॥ २८ ॥

हे राजन्, कौषारवि मैत्रेय मुनींकडून अजित प्रभूची ही सत्कथा ऐकून विदुरांचा भाव प्रबळ झाला. डोळ्यांत अश्रू भरून ते तत्क्षणी गुरूंच्या चरणांवर पडले आणि हरीला हृदयात स्थिर केले.

Verse 29

विदुर उवाच सोऽयमद्य महायोगिन् भवता करुणात्मना । दर्शितस्तमस: पारो यत्राकिञ्चनगो हरि: ॥ २९ ॥

विदुर म्हणाले: हे महायोगिन्, हे परम भक्त, तुमच्या अहैतुकी करुणेने आज मला या अंधकारमय जगातून पार जाण्याचा मार्ग दाखविला. त्या मार्गाने चालून जो निष्किंचन होतो तो हरीच्या धामात—भगवद्धामात—परत जातो.

Verse 30

श्रीशुक उवाच इत्यानम्य तमामन्‍त्र्य विदुरो गजसाह्वयम् । स्वानां दिद‍ृक्षु: प्रययौ ज्ञातीनां निर्वृताशय: ॥ ३० ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—अशा रीतीने महर्षी मैत्रेयांना नमस्कार करून व त्यांची परवानगी घेऊन विदुर स्वजनांना भेटण्यासाठी गजसाह्वय हस्तिनापूरकडे निघाले; त्यांच्या मनात भौतिक इच्छा उरली नव्हती।

Verse 31

एतद्य: श‍ृणुयाद्राजन् राज्ञां हर्यर्पितात्मनाम् । आयुर्धनं यश: स्वस्ति गतिमैश्वर्यमाप्नुयात् ॥ ३१ ॥ ऋषभ उवाच नायं देहो देहभाजां नृलोके कष्टान् कामानर्हते विड्भुजां ये । तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्त्वं शुद्ध्येद्यस्माद् ब्रह्मसौख्यं त्वनन्तम् ॥ १ ॥

हे राजन्, जे भगवंत हरिला अर्पित झालेल्या राजांच्या या कथा ऐकतात, त्यांना सहज दीर्घायुष्य, धन, कीर्ती, कल्याण मिळते आणि शेवटी परमधामप्राप्ती व ऐश्वर्यही प्राप्त होते।