Adhyaya 30
The Pracetās Meet Lord Viṣṇu—Benedictions, Pure Prayer, and the Birth of Dakṣa
विदुरांनी मैत्रेयांना विचारले—शिवाच्या स्तोत्राचा जप करून आणि विष्णूला संतुष्ट करून प्रचेतसांना काय प्राप्त झाले? मैत्रेय सांगतात—समुद्रात त्यांनी दहा हजार वर्षे तप केले आणि गरुडावर आरूढ, अष्टभुज, तेजोमय भगवान विष्णूचे दर्शन झाले. त्यांच्या परस्पर मैत्रीने व एकनिष्ठ भक्तीने प्रसन्न होऊन हरिने यश, अद्भुत पुत्राचा भावी जन्म, तसेच लोक-स्वर्गातील भोगसुविधा यांचे वर दिले; आणि शेवटी शुद्ध भक्तीत परिशुद्ध होऊन भगवद्धामाला परत जाणे निश्चित आहे असे सांगितले. प्रचेतसांनी धन मागितले नाही; प्रभूची तुष्टी, जन्मोजन्मी साधुसंग, संकीर्तनाची महिमा व साधुसंगाचे अतुल्य मूल्य यांची स्तुती करून प्रार्थना केली. प्रभू अंतर्धान पावल्यावर ते बाहेर आले तेव्हा पृथ्वी वृक्षांनी व्यापलेली दिसली; क्रोधाने त्यांनी मुखातून निघणाऱ्या अग्नी-वायूने वृक्ष जाळले. ब्रह्मदेवांनी त्यांना शांत केले; उरलेल्या वृक्षांनी मरीषा अर्पण केली, तिच्याशी प्रचेतसांचे विवाह झाले. मरीषेपासून दक्ष (शिवापराधामुळे पुनर्जन्म) जन्मला व त्याने प्रजावृद्धीचे कार्य पुन्हा सुरू केले—पुढील कथेत संतती, यज्ञशक्ती आणि तिचे शुद्धीकरण येते.
Shlokas
Verse 1
विदुर उवाच ये त्वयाभिहिता ब्रह्मन् सुता: प्राचीनबर्हिष: । ते रुद्रगीतेन हरिं सिद्धिमापु: प्रतोष्य काम् ॥ १ ॥
विदुर म्हणाला—हे ब्राह्मण! तुम्ही पूर्वी प्राचीनबर्हिषाच्या पुत्रांविषयी सांगितले की त्यांनी रुद्र-गीताने श्रीहरिला संतुष्ट केले. त्यांनी यामुळे कोणती सिद्धी प्राप्त केली?
Verse 2
किं बार्हस्पत्येह परत्र वाथ कैवल्यनाथप्रियपार्श्ववर्तिन: । आसाद्य देवं गिरिशं यदृच्छया प्रापु: परं नूनमथ प्रचेतस: ॥ २ ॥
हे बार्हस्पत्य! प्रचेतसांनी कैवल्यनाथ परमेश्वराच्या प्रिय पार्श्ववर्ती गिरिश देव शंकरांना योगायोगाने भेटून इहलोकी वा परलोकी काय मिळविले? निश्चयच त्यांनी परमधाम प्राप्त केले; पण त्याव्यतिरिक्त काय?
Verse 3
मैत्रेय उवाच प्रचेतसोऽन्तरुदधौ पितुरादेशकारिण: । जपयज्ञेन तपसा पुरञ्जनमतोषयन् ॥ ३ ॥
मैत्रेय म्हणाले—पित्याच्या आज्ञेचे पालन करण्यासाठी प्रचेतसांनी समुद्रात कठोर तप केले. शिवाने दिलेल्या मंत्रांचा जप-यज्ञ करून त्यांनी पुरञ्जन श्रीविष्णू परमेश्वराला संतुष्ट केले.
Verse 4
दशवर्षसहस्रान्ते पुरुषस्तु सनातन: । तेषामाविरभूत्कृच्छ्रं शान्तेन शमयन् रुचा ॥ ४ ॥
दहा हजार वर्षांच्या कठोर तपस्येच्या शेवटी सनातन पुरुषोत्तम भगवान् अत्यंत शांत व मनोहर रूपाने त्यांच्या समोर प्रकट झाले आणि आपल्या दिव्य तेजाने त्यांच्या श्रम-क्लेशाचे शमन केले.
Verse 5
सुपर्णस्कन्धमारूढो मेरुशृङ्गमिवाम्बुद: । पीतवासा मणिग्रीव: कुर्वन्वितिमिरा दिश: ॥ ५ ॥
गरुडाच्या खांद्यावर आरूढ भगवान् मेरुशिखरावरच्या मेघासारखे शोभत होते. पीतांबर धारण करून, कंठी कौस्तुभ-मणीने विभूषित, त्यांच्या दिव्य तेजाने सर्व दिशांचा अंधार नाहीसा झाला.
Verse 6
काशिष्णुना कनकवर्णविभूषणेन भ्राजत्कपोलवदनो विलसत्किरीट: । अष्टायुधैरनुचरैर्मुनिभि: सुरेन्द्रै- रासेवितो गरुडकिन्नरगीतकीर्ति: ॥ ६ ॥
भगवंतांचे मुख अत्यंत रमणीय होते; सुवर्णाभूषणांनी व तेजस्वी किरीटाने ते झळकत होते. त्यांच्या आठ भुजांत विविध आयुधे होती, आणि देव, महर्षी व इंद्रादी सेवकभावाने त्यांची सेवा करीत सभोवती होते. गरुड पंख फडफडवीत वैदिक स्तोत्रांनी प्रभूची कीर्ती गात किन्नरलोकवासीसारखा भासत होता.
Verse 7
पीनायताष्टभुजमण्डलमध्यलक्ष्म्या स्पर्धच्छ्रिया परिवृतो वनमालयाद्य: । बर्हिष्मत: पुरुष आह सुतान् प्रपन्नान् पर्जन्यनादरुतया सघृणावलोक: ॥ ७ ॥
भगवंतांच्या गळ्यात गुडघ्यांपर्यंत येणारी वनमाळा होती; तीच माळ त्यांच्या स्थूल व दीर्घ अशा आठ भुजांवर शोभून लक्ष्मीदेवीच्या शोभेलाही स्पर्धा देत होती. करुणामय दृष्टि आणि मेघगर्जनेसारख्या वाणीने त्यांनी प्राचीनबर्हिषत राजाच्या शरणागत पुत्रांना संबोधिले.
Verse 8
श्रीभगवानुवाच वरं वृणीध्वं भद्रं वो यूयं मे नृपनन्दना: । सौहार्देनापृथग्धर्मास्तुष्टोऽहं सौहृदेन व: ॥ ८ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे राजपुत्रांनो, तुमचे कल्याण असो. तुम्ही सर्व परस्पर सौहार्दाने एकाच धर्मात—भक्तिसेवेत—निरंतर लागलेले आहात; तुमच्या या मैत्रीने मी अत्यंत संतुष्ट आहे. म्हणून माझ्याकडून वर मागा.
Verse 9
योऽनुस्मरति सन्ध्यायां युष्माननुदिनं नर: । तस्य भ्रातृष्वात्मसाम्यं तथा भूतेषु सौहृदम् ॥ ९ ॥
जो मनुष्य दररोज संध्याकाळी तुमचे स्मरण करील, त्याच्या अंतःकरणात भावांप्रती आत्मीय समता आणि सर्व प्राण्यांप्रती मैत्रीभाव उत्पन्न होईल.
Verse 10
ये तु मां रुद्रगीतेन सायं प्रात: समाहिता: । स्तुवन्त्यहं कामवरान्दास्ये प्रज्ञां च शोभनाम् ॥ १० ॥
जे लोक रुद्रदेवाने रचलेल्या स्तोत्राने सकाळ-संध्याकाळ एकाग्र होऊन माझी स्तुती करतील, त्यांना मी इच्छित वरदान आणि उत्तम, शोभन प्रज्ञा देईन.
Verse 11
यद्यूयं पितुरादेशमग्रहीष्ट मुदान्विता: । अथो व उशती कीर्तिर्लोकाननु भविष्यति ॥ ११ ॥
तुम्ही आनंदाने पित्याची आज्ञा हृदयात स्वीकारून निष्ठेने ती पूर्ण केलीत; म्हणून तुमची मनोहर कीर्ती सर्व लोकांत पसरून जाईल।
Verse 12
भविता विश्रुत: पुत्रोऽनवमो ब्रह्मणो गुणै: । य एतामात्मवीर्येण त्रिलोकीं पूरयिष्यति ॥ १२ ॥
तुमचा एक विख्यात पुत्र होईल, जो गुणांनी ब्रह्म्यापेक्षा कधीही कमी नसेल; तो आपल्या आत्मवीर्याने त्रिलोकी भरून टाकील आणि त्याची संतती तिन्ही लोकांत पसरतील।
Verse 13
कण्डो: प्रम्लोचया लब्धा कन्या कमललोचना । तां चापविद्धां जगृहुर्भूरुहा नृपनन्दना: ॥ १३ ॥
कण्डु ऋषीपासून प्रम्लोचेद्वारे जन्मलेली कमलनेत्री कन्या प्रम्लोचाने वनातील वृक्षांच्या देखरेखीवर ठेवली आणि ती स्वर्गलोकात परत गेली. हे राजपुत्रांनो, त्या टाकलेल्या बालिकेला वृक्षांनीच सांभाळले।
Verse 14
क्षुत्क्षामाया मुखे राजा सोम: पीयूषवर्षिणीम् । देशिनीं रोदमानाया निदधे स दयान्वित: ॥ १४ ॥
वृक्षांच्या ताब्यात ठेवलेली ती बालिका भुकेने व्याकुळ होऊन रडू लागली. तेव्हा वनराज चंद्रदेव दयाळूपणे अमृतवर्षिणी आपली बोट तिच्या मुखात ठेवली; अशा रीतीने चंद्रराजाच्या कृपेने ती वाढली।
Verse 15
प्रजाविसर्ग आदिष्टा: पित्रा मामनुवर्तता । तत्र कन्यां वरारोहां तामुद्वहत मा चिरम् ॥ १५ ॥
तुम्ही माझ्या आज्ञेला अनुसरता आणि पित्याने तुम्हाला प्रजाविसर्गाची आज्ञा दिली आहे; म्हणून त्या गुणसंपन्न, सुंदर कन्येशी विलंब न करता विवाह करा आणि तिच्याद्वारे संतती निर्माण करा।
Verse 16
अपृथग्धर्मशीलानां सर्वेषां व: सुमध्यमा । अपृथग्धर्मशीलेयं भूयात्पत्न्यर्पिताशया ॥ १६ ॥
तुम्ही सर्व भाऊ एकाच स्वभावाचे—माझे भक्त आणि पित्याच्या आज्ञेचे पालन करणारे. तशीच ती सुमध्यमा कन्याही त्याच प्रकृतीची असून तिने आपली आशा तुम्हा सर्वांना अर्पिली आहे; म्हणून प्राचीनबर्हिषताचे पुत्र तुम्ही आणि ती कन्या एकाच तत्त्वावर समान पातळीवर आहात.
Verse 17
दिव्यवर्षसहस्राणां सहस्रमहतौजस: । भौमान् भोक्ष्यथ भोगान् वै दिव्यांश्चानुग्रहान्मम ॥ १७ ॥
हे राजकुमारांनो! माझ्या कृपेने तुम्ही या भूतलावरील तसेच दिव्य लोकांतील सर्व भोगसाधने कोणत्याही अडथळ्याविना, पूर्ण तेजासह, दहा लाख दिव्य वर्षे उपभोगाल.
Verse 18
अथ मय्यनपायिन्या भक्त्या पक्वगुणाशया: । उपयास्यथ मद्धाम निर्विद्य निरयादत: ॥ १८ ॥
यानंतर तुम्ही माझ्याविषयी अविचल भक्ती प्राप्त कराल आणि सर्व भौतिक मलिनतेपासून मुक्त व्हाल. तेव्हा स्वर्ग व नरक—दोन्हींच्या भोगांपासून पूर्ण विरक्त होऊन तुम्ही माझ्या धामास प्राप्त व्हाल.
Verse 19
गृहेष्वाविशतां चापि पुंसां कुशलकर्मणाम् । मद्वार्तायातयामानां न बन्धाय गृहा मता: ॥ १९ ॥
जे पुरुष भक्तिसेवेत शुभ कर्म करतात आणि सदैव भगवद्वार्तेत काळ घालवतात, ते गृहस्थाश्रमात राहिले तरी त्यांच्यासाठी घर बंधन ठरत नाही.
Verse 20
नव्यवद्धृदये यज्ज्ञो ब्रह्मैतद्ब्रह्मवादिभि: । न मुह्यन्ति न शोचन्ति न हृष्यन्ति यतो गता: ॥ २० ॥
भक्तिसेवेत सतत गुंतलेल्या भक्तांच्या हृदयात सर्व काही नित्य नवीन वाटते, कारण हृदयस्थ सर्वज्ञ परमात्मा ते नव्याने प्रकट करतात. ब्रह्मवाद्यांच्या मते हीच ब्रह्म-स्थिती आहे; या मुक्त अवस्थेत न मोह, न शोक, न निरर्थक हर्ष राहतो.
Verse 21
मैत्रेय उवाच एवं ब्रुवाणं पुरुषार्थभाजनं जनार्दनं प्राञ्जलय: प्रचेतस: । तद्दर्शनध्वस्ततमोरजोमला गिरागृणन् गद्गदया सुहृत्तमम् ॥ २१ ॥
मैत्रेय म्हणाले—जनार्दन भगवान असे बोलताच प्रचेतसांनी हात जोडून त्या परम सुहृद्, पुरुषार्थ देणाऱ्या प्रभूची स्तुती सुरू केली. प्रभूच्या प्रत्यक्ष दर्शनाने त्यांचे तम-रज-मल नष्ट झाले आणि परमानंदाने गद्गद वाणीने त्यांनी प्रार्थना केली।
Verse 22
प्रचेतस ऊचुः । नमो नमः क्लेशविनाशनाय । निरूपितोदारगुणाह्वयाय । मनोवचोवेगपुरोजवाय । सर्वाक्षमार्गैरगताध्वने नमः ॥ २२ ॥
प्रचेतस म्हणाले—हे प्रभो, सर्व क्लेशांचा नाश करणाऱ्या तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार. तुझे उदार दिव्य गुण आणि पवित्र नाम सर्वमंगल आहेत—हे निश्चित आहे. तू मन व वाणीच्या वेगापुढेही आहेस; इंद्रियांच्या मार्गाने तू अगोचर आहेस. म्हणून तुला वारंवार प्रणाम।
Verse 23
शुद्धाय शान्ताय नम: स्वनिष्ठया मनस्यपार्थं विलसद्द्वयाय । नमो जगत्स्थानलयोदयेषु गृहीतमायागुणविग्रहाय ॥ २३ ॥
हे शुद्ध, हे शांत प्रभो, तुला नमस्कार. ज्याचे मन तुझ्यात निष्ठेने स्थिर होते, त्याला भोग्य द्वैतजगतही निरर्थक भासते. जगाच्या उत्पत्ती-स्थिती-प्रलयासाठी तू ब्रह्मा, विष्णु व शिवरूपाने मायागुणांचा विग्रह धारण करतोस—तुला नमस्कार।
Verse 24
नमो विशुद्धसत्त्वाय हरये हरिमेधसे । वासुदेवाय कृष्णाय प्रभवे सर्वसात्वताम् ॥ २४ ॥
विशुद्ध सत्त्वस्वरूप हरि, हरिमेधस प्रभूला नमस्कार. सर्वत्र वास करणाऱ्या वासुदेवाला, वसुदेव-नंदन कृष्णाला, आणि सर्व सात्वत भक्तांचा प्रभाव वाढविणाऱ्या प्रभवाला आम्ही प्रणाम करतो।
Verse 25
नम: कमलनाभाय नम: कमलमालिने । नम: कमलपादाय नमस्ते कमलेक्षण ॥ २५ ॥
कमलनाभ प्रभूला नमस्कार, कमलमाळा धारण करणाऱ्यास नमस्कार. कमलसदृश चरण असणाऱ्यास नमस्कार, हे कमलनेत्रा, तुला नमस्कार।
Verse 26
नम: कमलकिञ्जल्कपिशङ्गामलवाससे । सर्वभूतनिवासाय नमोऽयुङ्क्ष्महि साक्षिणे ॥ २६ ॥
हे प्रभो! तुमचे वस्त्र कमळाच्या केसरासारखे पिवळसर, पण जड नाही. तुम्ही सर्वांच्या हृदयात वास करून सर्व कर्मांचे साक्षी आहात; आम्ही वारंवार नमस्कार करतो।
Verse 27
रूपं भगवता त्वेतदशेषक्लेशसङ्क्षयम् । आविष्कृतं न: क्लिष्टानां किमन्यदनुकम्पितम् ॥ २७ ॥
हे भगवान! हे तुमचे रूप सर्व क्लेशांचा संपूर्ण क्षय करणारे आहे. आम्हा क्लिष्ट जीवांसाठी तुम्ही ते प्रकट केले—ही तुमची अहेतुक कृपा आहे; मग भक्तांवरची तुमची कृपा तर किती महान!
Verse 28
एतावत्त्वं हि विभुभिर्भाव्यं दीनेषु वत्सलै: । यदनुस्मर्यते काले स्वबुद्ध्याभद्ररन्धन ॥ २८ ॥
हे प्रभो, अशुभनाशका! दीनांवर वात्सल्य करणारे विभू असेच मानतात की काळोवेळी तुमच्या अर्चा-विग्रह-विस्तारामुळे तुमचे स्मरण होते. आम्हाला तुमचे नित्य दास समजा।
Verse 29
येनोपशान्तिर्भूतानां क्षुल्लकानामपीहताम् । अन्तर्हितोऽन्तर्हृदये कस्मान्नो वेद नाशिष: ॥ २९ ॥
आम्ही क्षुल्लक असलो तरी, प्रभु स्वाभाविक करुणेने भक्ताचा विचार करतात तेव्हाच नवदीक्षित भक्ताच्या इच्छा शांत होऊन पूर्ण होतात. प्रभु सर्वांच्या हृदयात अंतर्हित आहेत; मग आमच्या अभिलाषा त्यांना का कळू नयेत?
Verse 30
असावेव वरोऽस्माकमीप्सितो जगत: पते । प्रसन्नो भगवान् येषामपवर्गगुरुर्गति: ॥ ३० ॥
हे जगत्पते! भक्तिविज्ञानाचे खरे गुरु तुम्हीच आहात. आमचा इच्छित वर एवढाच की तुम्ही आमच्यावर प्रसन्न व्हावे, कारण तुम्हीच अपवर्गाचे गुरु आणि परम गति आहात. तुमच्या पूर्ण तुष्टीखेरीज आम्हाला काही नको।
Verse 31
वरं वृणीमहेऽथापि नाथ त्वत्परत: परात् । न ह्यन्तस्त्वद्विभूतीनां सोऽनन्त इति गीयसे ॥ ३१ ॥
हे नाथ! आम्ही तुमचाच वर मागतो, कारण तू परात्पर परम आहेस. तुझ्या विभूतींना अंत नाही; म्हणून तुला ‘अनंत’ असे गातात.
Verse 32
पारिजातेऽञ्जसा लब्धे सारङ्गोऽन्यन्न सेवते । त्वदङ्घ्रिमूलमासाद्य साक्षात्किं किं वृणीमहि ॥ ३२ ॥
हे प्रभु! पारिजात वृक्ष सहज मिळाल्यावर भुंगा दुसरीकडे जात नाही. तसेच तुझ्या कमळचरणांच्या आश्रयाला येऊन आम्ही आणखी कोणता वर मागावा?
Verse 33
यावत्ते मायया स्पृष्टा भ्रमाम इह कर्मभि: । तावद्भवत्प्रसङ्गानां सङ्ग: स्यान्नो भवे भवे ॥ ३३ ॥
हे प्रभु! जोपर्यंत तुझ्या मायेस स्पर्शून कर्मांमुळे आम्ही या जगात देहांदेहांत व लोकांलोकांत भटकत राहू, तोपर्यंत जन्मोजन्मी तुझ्या लीलाकथा सांगणाऱ्या भक्तांचा संग आम्हाला लाभो.
Verse 34
तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिष: ॥ ३४ ॥
शुद्ध भक्ताचा क्षणभरचा संगही स्वर्गप्राप्तीशी किंवा ब्रह्मज्योतीत लीन होऊन अपुनर्भव मिळण्याशी तुलनीय नाही. मरणधर्मा जीवांसाठी भक्तसंग हाच सर्वोच्च वर आहे.
Verse 35
यत्रेड्यन्ते कथा मृष्टास्तृष्णाया: प्रशमो यत: । निर्वैरं यत्र भूतेषु नोद्वेगो यत्र कश्चन ॥ ३५ ॥
जिथे भगवंतांच्या निर्मळ, स्तुत्य कथा गातल्या जातात, तिथे तृष्णा शांत होते. तिथे प्राण्यांमध्ये वैर नसते आणि कोणालाही उद्वेग, चिंता वा भय राहत नाही.
Verse 36
यत्र नारायण: साक्षाद्भगवान्न्यासिनां गति: । संस्तूयते सत्कथासु मुक्तसङ्गै: पुन: पुन: ॥ ३६ ॥
जिथे मुक्तसंग भक्त सत्कथांत वारंवार भगवान नारायणांचे नाम-गुणगान करतात, तिथे साक्षात् नारायण विराजमान असतात; तेच संन्याशांची परम गती आहेत।
Verse 37
तेषां विचरतां पद्भ्यां तीर्थानां पावनेच्छया । भीतस्य किं न रोचेत तावकानां समागम: ॥ ३७ ॥
हे प्रभो! तुमचे पार्षद-भक्त तीर्थांनाही पवित्र करण्याच्या इच्छेने सर्वत्र फिरतात. संसारभयाने भयभीत असलेल्या जनाला तुमच्या भक्तांचा संग काय प्रिय वाटणार नाही?
Verse 38
वयं तु साक्षाद्भगवन् भवस्य प्रियस्य सख्यु: क्षणसङ्गमेन । सुदुश्चिकित्स्यस्य भवस्य मृत्यो- र्भिषक्तमं त्वाद्य गतिं गता: स्म ॥ ३८ ॥
हे भगवन्! तुमच्या अत्यंत प्रिय सखा शंकराच्या क्षणभर संगतीने आम्ही तुम्हाला प्राप्त झालो. तुम्ही असाध्य संसार-रोगाचे श्रेष्ठ वैद्य आहात; आम्ही तुमच्या चरणकमळांचा आश्रय घेतला आहे।
Verse 39
यन्न: स्वधीतं गुरव: प्रसादिता विप्राश्च वृद्धाश्च सदानुवृत्त्या । आर्या नता: सुहृदो भ्रातरश्च सर्वाणि भूतान्यनसूययैव ॥ ३९ ॥ यन्न: सुतप्तं तप एतदीश निरन्धसां कालमदभ्रमप्सु । सर्वं तदेतत्पुरुषस्य भूम्नो वृणीमहे ते परितोषणाय ॥ ४० ॥
हे प्रभो! आम्ही वेदाध्ययन केले, गुरूंना प्रसन्न केले, विप्र व वृद्ध महात्म्यांची सेवा केली; आर्य, मित्र, भाऊ आणि सर्व प्राण्यांप्रती असूया ठेवली नाही. पुरुषोत्तमा! हे सर्व आम्ही केवळ तुमच्या तुष्टीसाठी अर्पण करतो।
Verse 40
यन्न: स्वधीतं गुरव: प्रसादिता विप्राश्च वृद्धाश्च सदानुवृत्त्या । आर्या नता: सुहृदो भ्रातरश्च सर्वाणि भूतान्यनसूययैव ॥ ३९ ॥ यन्न: सुतप्तं तप एतदीश निरन्धसां कालमदभ्रमप्सु । सर्वं तदेतत्पुरुषस्य भूम्नो वृणीमहे ते परितोषणाय ॥ ४० ॥
हे ईश! आम्ही जलात दीर्घकाळ निराहार राहून कठोर तप केले, काळाचा मद व मोह यांपासून मुक्त होऊन. पुरुषोत्तमा! हे सर्व आम्ही तुमच्या तुष्टीसाठीच अर्पण करतो; आम्हाला दुसरे काही नको।
Verse 41
मनु: स्वयम्भूर्भगवान् भवश्च येऽन्ये तपोज्ञानविशुद्धसत्त्वा: । अदृष्टपारा अपि यन्महिम्न: स्तुवन्त्यथो त्वात्मसमं गृणीम: ॥ ४१ ॥
हे प्रभो! मनु, स्वयंभू ब्रह्मा, भगवान् शंकर तसेच तप व ज्ञानाने शुद्ध सत्त्वात स्थित महान योगीही तुमची महिमा व शक्ती पूर्णपणे जाणू शकत नाहीत. तरीही ते आपल्या सामर्थ्यानुसार स्तुती करतात; त्याचप्रमाणे आम्हीही, त्यांच्यापेक्षा लहान असून, आमच्या क्षमतेप्रमाणे प्रार्थना करतो।
Verse 42
नम: समाय शुद्धाय पुरुषाय पराय च । वासुदेवाय सत्त्वाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ ४२ ॥
हे भगवन्! आपण समदर्शी, सर्वथा शुद्ध, परम पुरुष आहात। सर्वत्र व्याप्त असल्याने आपण वासुदेव म्हणून प्रसिद्ध; आपण सत्त्वस्वरूप व भौतिक मलिनतेपलीकडे आहात। आपणास आमचा सादर नमस्कार।
Verse 43
मैत्रेय उवाच इति प्रचेतोभिरभिष्टुतो हरि: प्रीतस्तथेत्याह शरण्यवत्सल: । अनिच्छतां यानमतृप्तचक्षुषां ययौ स्वधामानपवर्गवीर्य: ॥ ४३ ॥
मैत्रेय म्हणाले: हे विदुर! प्रचेतांनी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर शरणागतांचा रक्षक, भक्तवत्सल हरि प्रसन्न होऊन म्हणाला—“तथास्तु, तुमची प्रार्थना पूर्ण होवो।” असे बोलून अजेय पराक्रम असलेले भगवान् आपल्या धामास गेले. प्रचेतांचे नेत्र अजून तृप्त नव्हते, म्हणून त्यांना वियोग नको होता।
Verse 44
अथ निर्याय सलिलात्प्रचेतस उदन्वत: । वीक्ष्याकुप्यन्द्रुमैश्छन्नां गां गां रोद्धुमिवोच्छ्रितै: ॥ ४४ ॥
त्यानंतर प्रचेता समुद्राच्या पाण्यातून बाहेर आले. त्यांनी पाहिले की पृथ्वीवरची झाडे फार उंच वाढून जणू स्वर्गलोकाचा मार्ग अडवण्यासाठी उभी राहिली आहेत. सारी भूमी वृक्षांनी झाकली होती; हे पाहून प्रचेता क्रोधावले।
Verse 45
ततोऽग्निमारुतौ राजन्नमुञ्चन्मुखतो रुषा । महीं निर्वीरुधं कर्तुं संवर्तक इवात्यये ॥ ४५ ॥
हे राजन्! प्रलयकाळी रुद्र जसा क्रोधाने मुखातून अग्नी व वायू सोडतो, तसाच प्रचेता देखील रुष्ट होऊन मुखातून अग्नी व वायू सोडू लागले, पृथ्वीला पूर्णपणे वृक्ष-लतारहित करण्यासाठी।
Verse 46
भस्मसात्क्रियमाणांस्तान् द्रुमान्वीक्ष्य पितामह: । आगत: शमयामास पुत्रान् बर्हिष्मतो नयै: ॥ ४६ ॥
पृथ्वीवरील वृक्ष भस्म होताना पाहून पितामह ब्रह्मा तत्क्षणी आला आणि बर्हिष्मान राजाच्या पुत्रांना युक्तिवचनांनी शांत केले।
Verse 47
तत्रावशिष्टा ये वृक्षा भीता दुहितरं तदा । उज्जह्रुस्ते प्रचेतोभ्य उपदिष्टा: स्वयम्भुवा ॥ ४७ ॥
तेथे उरलेले वृक्ष प्रचेतांपासून भयभीत झाले; स्वयम्भू ब्रह्मांच्या उपदेशाने त्यांनी तत्क्षणी आपली कन्या पुढे आणून दिली।
Verse 48
ते च ब्रह्मण आदेशान्मारिषामुपयेमिरे । यस्यां महदवज्ञानादजन्यजनयोनिज: ॥ ४८ ॥
ब्रह्मांच्या आज्ञेने प्रचेतांनी मारीषेला पत्नी म्हणून स्वीकारले. तिच्याच गर्भातून ब्रह्मपुत्र दक्ष जन्मला; महादेव (शिव) यांचा अवमान केल्यामुळे त्याला मारीषेच्या गर्भातून जन्म घ्यावा लागला आणि त्याने दोनदा देहत्याग केला।
Verse 49
चाक्षुषे त्वन्तरे प्राप्ते प्राक्सर्गे कालविद्रुते । य: ससर्ज प्रजा इष्टा: स दक्षो दैवचोदित: ॥ ४९ ॥
चाक्षुष मन्वंतर प्राप्त झाल्यावर, पूर्वसर्गात काळाच्या प्रवाहाने देह नष्ट झाला तरी, तोच दक्ष दैवी प्रेरणेने इच्छित प्रजांची सृष्टी करू लागला।
Verse 50
यो जायमान: सर्वेषां तेजस्तेजस्विनां रुचा । स्वयोपादत्त दाक्ष्याच्च कर्मणां दक्षमब्रुवन् ॥ ५० ॥ तं प्रजासर्गरक्षायामनादिरभिषिच्य च । युयोज युयुजेऽन्यांश्च स वै सर्वप्रजापतीन् ॥ ५१ ॥
जन्मताच दक्षाने आपल्या देहकांतीच्या अतिशय तेजाने सर्व तेजस्वींची शोभा झाकून टाकली. कर्म करण्यात अत्यंत निपुण असल्याने त्याला ‘दक्ष’—म्हणजे ‘अतिप्रवीण’—असे नाव पडले।
Verse 51
यो जायमान: सर्वेषां तेजस्तेजस्विनां रुचा । स्वयोपादत्त दाक्ष्याच्च कर्मणां दक्षमब्रुवन् ॥ ५० ॥ तं प्रजासर्गरक्षायामनादिरभिषिच्य च । युयोज युयुजेऽन्यांश्च स वै सर्वप्रजापतीन् ॥ ५१ ॥
जन्मताच दक्षाने आपल्या देहकांतीच्या श्रेष्ठ तेजाने सर्वांचे तेज झाकून टाकले. कर्मकांडात अत्यंत कुशल असल्याने त्याला ‘दक्ष’ असे नाव पडले. म्हणून ब्रह्मदेवांनी त्याला प्रजासृष्टी व पालनरक्षणाच्या कार्यात नेमले; आणि पुढे दक्षाने इतर प्रजापतींनाही त्या कार्यात जोडले।
Frequently Asked Questions
Their unity shows purified consciousness: no envy, one purpose, and cooperative devotional service. In Bhāgavata theology, such non-envious harmony is a sign of sattva refined by bhakti; it is especially pleasing to the Lord because it mirrors the spiritual world’s relational fabric, where devotion is expressed through loving cooperation rather than competition.
The Lord frames their enjoyment as non-obstructive because it is granted under His shelter and followed by the rise of unadulterated bhakti. The chapter explicitly states the bhakti principle: one who offers the results of action to Bhagavān is not bound even while living in family life. Thus, enjoyment does not become bondage when detached and dedicated to the Supreme.
It expresses mature bhakti: they value the means that continually awakens love of God—association and hari-kathā—above heaven, mystic success, or even impersonal liberation. The chapter asserts that even a moment with a pure devotee surpasses heavenly promotion and Brahman merging, because sādhu-saṅga directly plants and nourishes devotion.
Māriṣā is the daughter connected to Pramlocā and Kaṇḍu, cared for by the trees and nourished by the Moon’s nectar. Her marriage to the Pracetās fulfills the cosmic order to generate progeny while keeping their shared unity intact; it also becomes the instrument for Dakṣa’s rebirth, linking this chapter to the broader Dakṣa–Śiva narrative tensions in the Purāṇa.
Dakṣa’s rebirth is attributed to disobedience and disrespect toward Śiva (Mahādeva), showing that even powerful administrators are accountable to dharma and Vaiṣṇava principles. The narrative uses Dakṣa to illustrate how pride in ritual power can lead to downfall, and how cosmic administration (visarga/prajā-sarga) must remain aligned with devotion and respect for the Lord’s devotees.